VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN ANH VŨ

HIỆN THỰC CHIẾN TRANH
TRONG VĂN XUÔI VIỆT NAM HIỆN ĐẠI
QUA BA TÁC PHẨM TIÊU BIỂU
DẤU CHÂN NGƯỜI LÍNH (NGUYỄN MINH CHÂU),
ĐẤT TRẮNG (NGUYỄN TRỌNG OÁNH),
NỖI BUỒN CHIẾN TRANH (BẢO NINH)
Chuyên ngành : Lý luận văn học
Mã số
: 62.22.01.20

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

HÀ NỘI - 2016


Công trình đƣợc hoàn thành tại:
Học viện Khoa học xã hội
Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. TS. Phan Trọng Thƣởng
Phản biện 1: PGS. TS. Lê Quang Hƣng
Phản biện 2: PGS. TS. Trƣơng Đăng Dung
Phản biện 3: PGS. TS. Hà Văn Đức

Luận án đƣợc bảo vệ trƣớc Hội đồng chấm luận án tiến sĩ cấp

chiến tranh trong mỗi tác phẩm lại có những cách tiếp cận, phản ánh và thể hiện
khác nhau. Đó có thể xem là quy luật vận động sự đổi thay, phát triển tất yếu
của văn học. Dẫu cảm hứng sử thi đang ngà càng phai nhạt, song tự trong sâu
thẳm ký ức dân tộc, chiến tranh vẫn là một bộ phận chính yếu trong đời s ng
văn học đề tài chiến tranh vẫn là một đề tài lớn chƣa thể thay thế và hứa hẹn
nhiều bất ngờ trong tƣơng lai. Xuất phát từ lý do đó ch ng tôi chọn đề tài
“Hiện thực chiến tranh trong văn xuôi Việt Nam hiện đại qua ba tác phẩm tiêu
biểu: Dấu chân người lính (Nguy n Minh Châu), Đất trắng (Nguy n Trọng
Oánh), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh)” cho luận án Tiến sĩ của mình với mục
đích làm rõ diện mạo khu nh hƣớng, giá trị hiện thực cũng nhƣ những cách tân

1


về thi pháp trong ba tác phẩm tiêu biểu nhất của văn xuôi Việt Nam hiện đại
viết về chiến tranh ch ng Mỹ.
2. Đối tƣợng nghiên cứu
Đ i tƣợng nghiên cứu của luận án là vấn đề hiện thực chiến tranh trong
văn xuôi Việt Nam hiện đại. Xác định đ i tƣợng nghiên cứu nhƣ vậ đề tài của
ch ng tôi hƣớng tới cái nhìn tổng quan về vấn đề hiện thực chiến tranh trong
văn xuôi Việt Nam hiện đại. Tuy nhiên, chúng tôi chỉ lựa chọn nghiên cứu
trƣờng hợp là ba tác phẩm Dấu chân người lính, Đất trắng và Nỗi buồn chiến
tranh để qua các tác phẩm mà ch ng tôi đánh giá là các m c quan trọng trong
quá trình phát triển của văn xuôi Việt Nam hiện đại viết về chiến tranh có thể
làm rõ những vấn đề của tiểu thuyết nói riêng và văn xuôi trong thế kỷ XX nói
chung. Lựa chọn tiểu thuyết thay vì truyện ngắn đại diện cho văn xuôi vì ch ng
tôi cho rằng, tiểu thuyết là thể loại tiêu biểu hơn cho sự biến động của văn học
trong thế kỷ XX.
3. Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu của luận án là ba tiểu thuyết Dấu chân người lính,

góc độ. Phƣơng pháp chủ đạo đƣợc sử dụng xuyên su t luận án là phƣơng pháp
tiếp cận hệ th ng. Nhƣ Khravechenco đ chỉ ra thì một đặc điểm quan trọng của
phƣơng pháp phân tích hệ th ng là việc khám phá những liên hệ bên trong của
một tổng thể nhất định các hiện tƣợng, các liên hệ của từng thành t trong các
hiện tƣợng xã hội khác nhau, là sự nghiên cứu th ng nhất về cấu trúc của
chúng, ở đó luôn phải xem xét mỗi thành t trong m i liên hệ ph i thuộc lẫn
nhau không thể tách biệt.
Bên cạnh đó ch ng tôi sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu loại hình và cấu
trúc loại hình, tìm hiểu cấu trúc của loại hình tác phẩm văn học viết về chiến
tranh. Ch ng tôi cũng sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu trƣờng hợp khi lựa
chọn tác phẩm cụ thể để tìm hiểu hiện thực chiến tranh trong văn xuôi Việt
Nam hiện đại, từ những trƣờng hợp cụ thể có ý nghĩa tiêu biểu cho từng giai
đoạn để khái quát đƣợc những vấn đề mang tính hệ th ng.
Ở từng vấn đề, chúng tôi kết hợp các phƣơng pháp và các cách tiếp cận:
- Phƣơng pháp so sánh lịch sử: Khi nghiên cứu m i quan hệ giữa đời s ng
thể loại với cơ sở xã hội mà nó phát sinh và phát triển, sự tác động của xã hội
tới tiến trình phát triển của thể loại.
- Thi pháp học: Khi mu n nghiên cứu về sự tiến hóa của các phƣơng
thức phƣơng tiện chiếm lĩnh thế giới bằng hình tƣợng, sự hoạt động chức năng
xã hội- thẩm mỹ của chúng, nghiên cứu s phận của các khám phá nghệ thuật.
- Phƣơng pháp phân tích tác phẩm: Khi mu n tìm hiểu các yếu t của
văn bản tác phẩm thông qua việc phục nguyên lại đời s ng văn hóa của một
thời đại nhất định dùng nó để giải mã cho các vấn đề văn học đặc biệt là các
quan niệm về văn và sáng tác văn chƣơng.

3


- Phƣơng pháp luận nghiên cứu loại thể: là một đề tài nghiên cứu về thể
loại văn học đâ là phƣơng pháp quan trọng để chúng tôi tìm ra những đặc

Nguyễn Minh Châu
Là một trong những tác phẩm tiêu biểu cho nền văn học cách mạng Việt
Nam (1945 – 1975) từ khi ra đời đến na tiểu thu ết Dấu chân ngƣời lính của
Ngu n Minh Châu đ thu h t đƣợc sự quan tâm ch ý của nhiều nhà văn nhà
nghiên cứu nhà lý luận phê bình văn học và theo đó cũng đ có khá nhiều bài viết
và công trình nghiên cứu về tác phẩm nà . Hầu hết các công trình đều khẳng định
giá trị phản ánh hiện thực và tính chiến đấu của tác phẩm. Tu nhiên bên cạnh
những mặt đƣợc coi là thành công các nhà nghiên cứu cũng đ chỉ ra những hạn
chế thiếu sót tính một chiều trong tác phẩm.
1.2. Tình hình nghiên cứu về hiện thực chiến tranh trong văn xuôi
sau 1975 và hai tiểu thuyết Đất trắng của Nguyễn Trọng Oánh, Nỗi buồn
chiến tranh của Bảo Ninh
Đất trắng đƣợc coi là bộ tiểu thuyết viết về chủ đề chiến tranh với những
biểu hiện táo bạo và mới mẻ. Đánh giá về tác phẩm có nhiều ý kiến thuộc nhiều
thời điểm khác nhau, từ nghi ngại đến đề cao. Tuy nhiên, sự đánh giá đ i với
tác phẩm Nỗi buồn chiến tranh còn phức tạp hơn. Nét đổi mới đặc sắc của Nỗi
buồn chiến tranh không chỉ bộc lộ ở chiều sâu tƣ tƣởng tƣ du nghệ thuật mà
còn là những cách tân theo chiều hƣớng hiện đại, hậu hiện đại của thi pháp thể
loại. Tuy nhiên, bên cạnh những ý kiến đánh giá cao cu n tiểu thuyết của Bảo
Ninh trên nhiều phƣơng diện xem nó nhƣ một tác phẩm đỉnh cao, một thành
tựu xuất sắc của văn học thời kỳ đổi mới cũng đã xuất hiện những phê phán,
lên án gay gắt, phủ nhận giá trị của Nỗi buồn chiến tranh trên cả phƣơng diện
nội dung lẫn hình thức nghệ thuật.
Tựu trung, những công trình, ý kiến nghiên cứu đánh giá về văn xuôi nói
chung, tiểu thuyết nói riêng viết về đề tài chiến tranh trƣớc và sau 1975 cũng
nhƣ về vấn đề phản ánh hiện thực cuộc chiến trong ba tiểu thuyết Dấu chân
người lính (Nguy n Minh Châu), Đất trắng (Nguy n Trọng Oánh), Nỗi buồn
chiến tranh (Bảo Ninh) là khá đa dạng, phong phú, xét ở một góc độ nào đó còn
có phần bề bộn. Vì vậy trong khuôn khổ luận án, chúng tôi không hi vọng và
cũng không thể có một cái nhìn bao quát mà chỉ tập trung vào những công trình,

vào phân tích, so sánh nhằm đƣa ra những kiến giải về sự khác biệt. Đâ chính
là vấn đề trọng tâm của nội dung luận án mà chúng tôi sẽ tập trung giải quyết.

6


CHƢƠNG 2:
SỰ VẬN ĐỘNG CỦA ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH
TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM HIỆN ĐẠI
TỪ 1945 ĐẾN CUỐI THẾ KỶ XX
2.1. Tiểu thuyết chiến tranh trong văn học Việt Nam giai đoạn 19451975
2.1.1. Giai đoạn 1945- 1954
Nói đến văn học cách mạng giai đoạn 1945- 1954 dù đƣợc đánh giá là có
phát triển nhƣng vẫn nằm trong tình trạng đơn điệu về thể loại. Phải đến năm
1951, những tác phẩm đƣợc xem là mở màn cho tiểu thuyết của nền văn học
cách mạng Việt Nam mới ra đời. Giá trị hiện thực của những tác phẩm này là
đ thể hiện đƣợc sức mạnh đoàn kết của tập thể quần chúng, tinh thần lạc quan,
không ngại khó khăn gian khổ, thậm chí là hy sinh của những anh hùng thời đại
mới. Tuy nhiên, có thể thấy rằng những tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn 19451954 còn nhiều hạn chế, thiếu độ sắc nét về tƣ du nghệ thuật và cứng nhắc về
thi pháp. Sáng tác trong hoàn cảnh chiến tranh, lại nhằm mục đích “kịp thời để
đẩy mạnh tổng động viên” “thích hợp với nhân dân” nội dung phải đơn giản,
d hiểu, d phổ biến rộng rãi phù hợp với tầm đón đợi của quần ch ng lao động
- những chủ thể tiếp nhận mới - nên các tác phẩm trên nặng về kể lể, ghi chép,
chân dung nhân vật mờ nhạt, thiếu chiều sâu nội tâm văn phong d dãi, di n
ngôn chú trọng đến “m tƣ tƣởng” hơn là “m nghệ thuật”.
2.1.2. Giai đoạn 1955- 1964
Tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1955- 1964 mặc dù đƣợc đánh giá là có
sự mở rộng về cảm hứng nghệ thuật nhƣng vẫn nằm trong mô hình phƣơng
pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa. Bên cạnh đó đề tài cũng đ phong ph hơn
giai đoạn trƣớc. Trong tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn 1955- 1964, cảm hứng

2.2.2. Đến sự xuất hiện của một số hướng tiếp cận mới về chiến tranh
Bên cạnh việc mở rộng phạm vi phản ánh hiện thực, sự quan tâm đến thân
phận con ngƣời trong và sau chiến tranh cũng là một đổi mới đáng ghi nhận
trong khu nh hƣớng viết về chiến tranh của tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn
nà điều mà văn học trƣớc 1975 chƣa chạm tới. Có thể thấy rằng âm hƣởng sử
thi vẫn còn đậm đặc trong tiểu thuyết chiến tranh 1975- 1985 thể hiện ở đề tài,
cảm hứng đặc trƣng thẩm mỹ, giọng điệu… nhƣng không còn “ngu ên phiến”.
Có thể nhận diện tiểu thuyết viết về chiến tranh giai đoạn 1975-1985 bằng sự
đan xen song đôi giữa cũ và mới, tiếp n i và cách tân, duy trì và phá vỡ…Một
cách khái quát: đó là những tín hiệu nổi bật của một dòng tiểu thuyết mang tính
chất bản lề “khép – mở”.

8


2.3. Tiểu thuyết chiến tranh trong văn học Việt Nam giai đoạn 1986
đến cuối thế kỷ XX
2.3.1. Giai đoạn 1986- 1990
Ở giai đoạn này, cảm hứng sử thi đ trở nên mờ nhạt các nhà văn đ
hƣớng sự tập trung của ngòi bút vào các vấn đề đạo đức, thế sự đời tƣ song đề
tài chiến tranh vẫn không bị đánh mất vị thế ngƣợc lại đó còn là mảnh đất làm
xuất hiện một s tiểu thuyết đỉnh cao nhƣ là sự thăng hoa của tinh thần đổi mới
và cách tân theo chiều hƣớng hiện đại hoá. Với nhiều cảm nhận khác nhau về
chiến tranh dƣới ánh sáng của đổi mới các nhà văn đ đƣa lại một cái nhìn đa
chiều, sâu sắc, mới mẻ hơn về cuộc chiến mà cả dân tộc vừa trải qua, là sự khắc
họa những thân phận con ngƣời trong và sau chiến tranh, là sự trăn trở trƣớc
những vấn đề tồn đọng của cuộc s ng thời hậu chiến, là sự chiêm nghiệm về
những giá trị tƣởng đ bền vững trở nên lung lay cần đƣợc “phản tƣ” cần nhận
thức lại.
2.3.2. Giai đoạn 1990 đến cuối thế kỷ XX

để ngợi ca sức mạnh của chiến tranh nhân dân, chủ nghĩa anh hùng và lý tƣởng
cách mạng cao cả. Thời kỳ sau 1975 đặc biệt là từ 1986, là sự xuất hiện của
cảm hứng thế sự- đời tƣ. Sự thay thế đó phù hợp với tinh thần “phản tƣ” cùng
nhu cầu nhận thức lại thực tại chiến tranh. Trong thành tựu và sự khởi sắc của
văn học thời kỳ đổi mới nói chung và tiểu thuyết nói riêng có đóng góp đắc lực
của thể tài chiến tranh. Những cách tân theo chiều hƣớng hiện đại từ kết cấu
đến nhân vật, từ cấu trúc không- thời gian nghệ thuật đến đặc điểm di n ngôn…
đ tạo nên sức s ng, diện mạo và bƣớc đột phá mới cho văn học Việt Nam thời
kỳ đổi mới và đƣơng đại. Trong hành trình dài gần một thế kỷ cho đến nay, khi
đất nƣớc hoàn toàn giải phóng đ đƣợc 40 năm trong di n trình văn học Việt
Nam chiến tranh vẫn là một đề tài không cạn kiệt, thậm chí là “siêu đề tài” bởi
mặc dầu có những rạn vỡ và tiếp biến nhƣng chƣa bao giờ bị thay thế, bị đứt
gãy và có khoảng tr ng. Ngƣợc lại, nó là hành trang quan trọng của nhiều thế
hệ nhà văn đặc biệt là những nhà văn cầm súng; là ký ức dân tộc; là di n đàn
đ i thoại toàn cầu: dân chủ đa phƣơng và thấm đẫm triết lý nhân sinh. Về phía
nhà văn chiến tranh vẫn là nỗi ám ảnh xuyên thời gian, là sự thách thức tài
năng nhƣng đồng thời cũng là một không gian sáng tạo có sức “vẫy gọi”. Về
phía ngƣời đọc, sự kỳ vọng vào những tác phẩm viết về chiến tranh đạt đến tầm
nhân loại nhƣ Chiến tranh và hoà bình – Tônxtôi, Sông Đông êm đềm –
Sôlôkh p, Chuông nguyện hồn ai – Hêminuây, Phía Tây không có gì lạ Rơmác v.v…vẫn đang còn ở phía trƣớc, thuộc “thì tƣơng lai” đ ng nhƣ bản
chất thể loại của tiểu thuyết.

10


CHƢƠNG 3:
CÁC GÓC TIẾP CẬN HIỆN THỰC CHIẾN TRANH
TRONG BA TIỂU THUYẾT DẤU CHÂN NGƯỜI LÍNH, ĐẤT TRẮNG
VÀ NỖI BUỒN CHIẾN TRANH
3.1. Các mô hình phản ánh hiện thực trong văn học



ngu ên lý tính đảng cộng sản. Nền văn học mang tính đảng cộng sản phải trở
thành một bộ phận hữu cơ trong sự nghiệp đấu tranh của Đảng do Đảng lãnh
đạo cả về tƣ tƣởng lẫn tổ chức.
Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa đ là phƣơng pháp sáng tác bao
trùm văn học viết về chiến tranh của Việt Nam trong thế kỷ XX. Tuy nhiên, từ
sau đổi mới các trào lƣu hiện đại và hậu hiện đại đ ùa vào tác động đến quan
niệm và thực ti n sáng tác cu i thế kỷ XIX đến nay. Sự biến động về xã hội dẫn
theo những xáo trộn về tƣ du nhận thức cũng nhƣ quan niệm thẩm mỹ đ
khiến nền văn học viết về chiến tranh có những tha đổi nhanh chóng. Hiện
thực chiến tranh không còn nằm gọn trong khuôn khổ của phƣơng pháp sáng
tác hiện thực xã hội chủ nghĩa mà đ vƣơn ra những giới hạn khác. Tuy vậy, xét
cho cùng, nền văn chƣơng nào cũng hình thành trên cơ sở một hiện thực xã hội
nhất định, mọi tác phẩm đều nảy sinh từ những vấn đề cuộc s ng, mọi nhà văn
đều ra đời từ một môi trƣờng s ng cụ thể.
3.2. Từ đại tự sự đến dấu hiệu của các tiểu tự sự
“Đại tự sự” (grand narratives) hay tự sự chủ (master narratives), siêu tự
sự (metanarrative) là một khái niệm của chủ nghĩa Hậu hiện đại
(Postmodernism) đƣợc L otard đƣa ra trong cu n Hoàn cảnh Hậu hiện đại.
Theo Lyotard thì thực ra tính toàn thể, tính ổn định, tính trật tự trong xã hội
hiện đại đƣợc duy trì thông qua những thần thoại hợp lý hoá (legitimating
myths), hay những đại tự sự (grand narratives) của thời kỳ hiện đại. Chủ nghĩa
hậu hiện đại là sự hoài nghi các siêu tự sự của chủ nghĩa hiện đại bằng cách
cảnh báo rằng, những đại tự sự đó thực chất là hình thức hợp thức hóa các mặt
đ i lập và bất định gắn liền với mọi thiết chế xã hội cũng nhƣ mọi thực ti n
hành động. Chủ nghĩa hậu hiện đại chủ trƣơng làm hòa với những bất ổn, hồ
nghi đổ vỡ thay vì c gắng vô vọng che giấu áp đặt nó do đó hậu hiện đại cổ
vũ sự xuất hiện của tiểu tự sự (little narrative) sau một quá trình giải đại tự sự.
Trong văn học Việt Nam, hình thức đại tự sự là d nhận thấy. Các dạng

ngợi ca tinh thần chiến đấu quả cảm, bất chấp hiểm nguy, sẵn sàng hy sinh của
quân giải phóng.
3.3.2. Chiến trường khốc liệt và bi tráng trong Đất trắng
Với Đất trắng, Nguy n Trọng Oánh đ khơi nguồn cho một lối viết mới,
một su nghĩ mới cho tiểu thuyết viết về chiến tranh thời kỳ hậu chiến. Đó là sự
khai thác, phản ánh chiến tranh ở góc độ quyết liệt nhất để rồi trong sự quyết
liệt ấy sự thật và sự giả d i đƣợc bộc lộ phân định rách ròi. Có thể nói, Đất
trắng đ tái hiện một hiên thực chiến tranh chân thực sinh động với tất cả các
hoạt động di n biến cụ thể của đời s ng chiến trƣờng. Đất trắng cho thấy chiến
tranh là một vấn đề vô cùng phức tạp đặc biệt là những biến thái của nó trong
thẳm sâu tâm hồn mỗi con ngƣời. Có thể nói, Nguy n Trọng Oánh đ mở đầu
cho một kiểu tƣ du mới, l i viết mới cho tiểu thuyết viết về chiến tranh sau
ngày toàn thắng.
3.3.3. Chiến trường đối lập với nhân tính trong Nỗi buồn chiến tranh
Một dòng “văn học vết thƣơng” đ đƣợc Bảo Ninh khơi nguồn với Nỗi
buồn chiến tranh đ hoà vào nguồn chung của văn học Việt Nam thời kỳ đổi

13


mới và đƣơng đại. Hiện thực chiến tranh trong Nỗi buồn chiến tranh là sự hủy
diệt tàn kh c, là sự chết chóc, là những hình ảnh buồn bã về ngày chiến thắng
trĩu nặng những dự cảm kinh hoàng về sự tổn hại nhân tính. Chiến tranh là một
cuộc chơi sòng phẳng và tàn bạo, là những vòng luẩn quẩn chém giết lẫn nhau.
Bảo Ninh đ có một độ lùi cần thiết để nhìn nhận, khám phá chiến tranh ở một
chiều kích khác. Đó là phản ánh, khắc họa hiện thực chiến tranh thông qua
những trải nghiệm cá nhân đ i diện với bộ mặt tàn kh c của chiến tranh để
cảnh báo hiểm họa chiến tranh.
3.4. Nhân vật ngƣời lính trong và sau chiến tranh
3.4.1. Nhân vật anh hùng sử thi trong Dấu chân người lính

Ninh nghiền ngẫm, tái tạo bộ mặt chiến tranh qua gƣơng mặt và s phận con
ngƣời. Có thể nói, với cảm hứng nhân văn chan chứa thể hiện qua góc nhìn thân
phận ngƣời lính, Nỗi buồn chiến tranh đ đƣợc đánh giá là “cu n tiểu thuyết
cảm động nhất về chiến tranh” bởi “cu n sách đ chạm vào mẫu s chung của
nhân loại”… Song nhìn từ phía chủ thể sáng tạo, d dàng nhận thấy Bảo Ninh
đ thâm nhập sâu vào đặc trƣng thể loại khi chọn nhân vật để gửi gắm thông
điệp và lý giải mọi vấn đề của hiện thực đời s ng.
3.5. Tình yêu trong chiến tranh
3.5.1. Vận mệnh dân tộc đặt trên hạnh phúc cá nhân trong Dấu chân
người lính
Dấu chân người lính trƣớc hết là một bản hùng ca chiến trận, một tiểu
thuyết mang âm hƣởng sử thi tôn vinh vẻ đẹp và sức mạnh cộng đồng, chính vì
vậy, những cung bậc cảm x c tình êu đặt trong tƣơng quan tác phẩm có phần
mờ nhạt và bị lấn át. Nguy n Minh Châu dù ít nhiều tiếc nu i nhƣng âm hƣởng
chính vẫn là sự ngợi ca thứ tình êu cao quí lý tƣởng, luôn biết hy sinh cái
riêng vì cái chung, hạnh phúc cá nhân vì cộng đồng. Đó là tiếng nói là gƣơng
mặt tình yêu tiêu biểu của thế hệ trẻ những năm đầu kháng chiến ch ng Mỹ cứu
nƣớc.
3.5.2. Tình yêu lý tưởng mang xúc cảm đời thường trong Đất trắng
Tƣơng tự Dấu chân người lính, Đất trắng của Nguy n Trọng Oánh tập
trung khắc hoạ bộ mặt chiến tranh ở vào một thời điểm cam go dữ dội nhất;
chính vì vậ tình êu ngƣời lính chƣa phải là m i quan tâm thƣờng trực của
Nguy n Trọng Oánh. Tuy nhiên, cùng với sự xuất hiện cảm hứng đời tƣ thế sự
(dù chƣa thực sự mạnh mẽ) và ý thức khám phá s phận cá nhân; bên cạnh
những m i tình ít nhiều vẫn mang màu sắc lý tƣởng, Nguy n Trọng Oánh đ có
những góc nhìn gần gũi sẻ chia hơn trong những nhu cầu, khao khát tình yêu
của ngƣời lính. Với cảm quan tình êu đó Ngu n Trọng Oánh đ mở ra một
chiều hƣớng tiếp cận với nhiều góc nhìn mới, buồn b hơn nhƣng cũng chân
thực hơn.


nhiều tuyến sự kiện, nhân vật đan xen phức tạp đ bao quát đƣợc một phạm vi
hiện thực vô cùng rộng lớn. Mạch truyện tiếp di n theo trật tự thời gian tuyến
tính đôi khi xen kẽ những hồi tƣởng của các nhân vật. Kết cấu này mang tính
truyền th ng và phù hợp với mục đích của tác giả khi mu n ca ngợi không khí
hào hùng và độ hoành tráng của các sự kiện lịch sử. L i tổ chức kết cấu trần

16


thuật nà đ gi p tác phẩm mở rộng phạm vi phản ánh ra khỏi một chiến dịch
cụ thể để đi đến bao quát toàn cảnh về cuộc kháng chiến ch ng Mĩ của dân tộc.
4.1.2. Kết cấu tiểu thuyết phóng sự trong Đất trắng
Trong khi Nguy n Minh Châu lựa chọn kết cấu sử thi cho Dấu chân người
lính thì Nguy n Trọng Oánh trong Đất trắng lại phản ánh hiện thực cuộc chiến
qua kiểu kết cấu tiểu thuyết phóng sự. Với kiểu kết cấu tiểu thuyết phóng sự,
Nguy n Trọng Oánh đ tạo đƣợc nét đặc trƣng cho tác phẩm của mình. Chất
hiện thực, gay cấn và cận cảnh với chiến tranh đƣợc nhấn mạnh từ cách lựa
chọn kết cấu. Tính lãng mạn sử thi của thời Dấu chân người lính đ không còn
nhiều dấu vết.
4.1.3. Kết cấu tiểu thuyết dòng ý thức trong Nỗi buồn chiến tranh
Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh đƣợc coi nhƣ một dấu một m c quan
trọng trong sự phát triển của kỹ thuật dòng ý thức trong văn học Việt Nam. Thủ
pháp “dòng ý thức” là một cách thức để khai quật đƣợc những kh i quặng dƣới
lòng đất trong tâm thức con ngƣời. Bảo Ninh không mô tả, không kể, tái hiện
đời s ng xã hội của một con ngƣời mà tái hiện một thế giới tâm lý đầy ẩn ức,
những hồi ức, sám h i, dằn vặt, đau đớn qua những cơn xung đột tinh thần
khủng khiếp của nhân vật Kiên. Bằng cách thức đó ông đ tái hiện đƣợc toàn
vẹn “hai nửa sự thật” của hiện thực chiến tranh, và đồng thời, qua “hội chứng
sau chiến tranh” của nhân vật nhà văn Kiên, Bảo Ninh mu n truyền đi những
thông điệp đa chiều về chiến tranh, những đau đớn, vụn vỡ, những hoang mang,

tự sự dòng ý thức mà tác phẩm theo đuổi. Bảo Ninh đ tạo dựng b i cảnh không
gian bị mờ nhòe giữa quá khứ và hiện tại, giữa thực và hƣ trong dòng ký ức của
nhân vật, từ đó hiện thực chiến tranh hiện lên trong tính đa chiều và phức tạp
của nó.
4.2.2. Thời gian nghệ thuật
4.2.2.1. Thời gian hiện tại hướng tới tương lai của Dấu chân người lính
Trong Dấu chân người lính, thời gian hiện tại chi ph i toàn bộ hệ th ng
tổ chức thời gian nghệ thuật của tác phẩm. Với quan niệm thời gian gắn liền với
bƣớc đi của lịch sử, mỗi cá nhân đều bị đặt trong dòng thác các biến c lịch sử,
nên thời gian hiện tại trong tác phẩm cũng mang tính lịch sử - sự kiện. Các m c
thời gian hiện tại trong tác phẩm đều gắn liền với một sự kiện lịch sử cụ thể và
có m i quan hệ nhân quả theo trật tự tuyến tính với nhau. Cách xây dựng cấu
trúc thời gian nhƣ vậy phù hợp với tƣ du thể loại tiểu thuyết sử thi. Tƣơng ứng
với không gian nghệ thuật hoành tráng trải rộng thì thời gian nghệ thuật của
Dấu chân người lính cũng trôi chậm chạp. Các m c thời gian tuyến tính của các
sự kiện di n ra theo l i kể truyện truyền th ng.
4.2.2.2. Thời gian hiện tại căng thẳng trong Đất trắng
Cũng gi ng nhƣ Dấu chân người lính, thời gian nghệ thuật trong Đất
trắng vẫn chủ yếu là thời gian hiện tại nhƣng nó là một thực tại đƣợc nhìn cận
cảnh hơn mang nhịp điệu căng thẳng, gấp gáp hơn của tiểu thuyết phóng sự. Vì
các sự kiện dồn dập xảy ra trong khoảng thời gian tƣơng đ i ngắn nên sự nồn

18


nén về mặt thời gian hiện tại trong Đất trắng rất cao. Trong Đất trắng, thời gian
quá khứ, thời gian hoài niệm xuất hiện nhiều hơn trong Dấu chân người lính.
Cách thức tổ chức thời gian quá khứ nà đ góp phần tạo nên một di n ngôn về
m i quan hệ giữa s phận của mỗi cá nhân và s phận của cả dân tộc trong tác
phẩm Đất trắng.

hùng vừa bi.
4.3.2.3. Giọng điệu đa thanh trong Nỗi buồn chiến tranh
Nỗi buồn chiến tranh là một bƣớc tiến về phƣơng diện nghệ thuật tự sự
trên quá trình hiện đại hóa của tiểu thuyết Việt Nam nói chung cũng nhƣ tiểu
thuyết phản ánh hiện thực chiến tranh nói riêng. Giọng điệu đa thanh đa tầng
mang tính đ i thoại của Nỗi buồn chiến tranh đ đem đến một bức tranh nhiều
màu sắc cho văn học viết về chiến tranh của Việt Nam. Sự kết hợp của các
giọng điệu mang tính đ i thoại đa thanh nhất là giọng điệu đau đớn, buồn

20


thƣơng sự triết lý, sự dằn vặt đ cho thấy hiện thực chiến tranh ở một góc tiếp
cận hoàn toàn khác biệt so với các tác phẩm trƣớc đó.
Tiểu kết
Thi pháp thể hiện hiện thực chiến tranh qua ba tác phẩm Dấu chân người
lính, Đất trắng và Nỗi buồn chiến tranh đ đi từ những đặc trƣng của tiểu
thuyết sử thi đến tiểu thuyết phóng sự và tiểu thuyết dòng ý thức. Các yếu t
đƣợc luận án khảo sát bao gồm nghệ thuật tổ chức kết cấu, không gian và thời
gian nghệ thuật, nghệ thuật trần thuật. Ở từng yếu t nghệ thuật, ba tác phẩm
Dấu chân người lính, Đất trắng và Nỗi buồn chiến tranh đều có sự vận động
phù hợp với sự biến đổi của tƣ duy tiếp cận hiện thực chiến tranh ở từng giai
đoạn khác nhau. Sự vận động này cùng chiều với quá trình hiện đại hóa của văn
học nói chung và thể loại tiểu thuyết nói riêng. Quá trình hiện đại hóa của thể
loại tiểu thuyết sẽ còn tiếp di n trong văn học viết về chiến tranh của thế kỷ
XXI cùng với văn học viết về những đề tài khác.

KẾT LUẬN
1. Phản ánh hiện thực là một bản chất của văn chƣơng tu vậy phƣơng
thức nhận thức cũng nhƣ phản ánh hiện thực mỗi thời lại không gi ng nhau. Ở

chân người lính đ phản ánh một khung cảnh chiến trƣờng hào hùng đầy khí thế
của cả dân tộc thời ch ng Mỹ với cảm hứng sử thi kết hợp cảm hứng lãng mạn
dƣới sự chi ph i của nguyên tắc và đặc trƣng thẩm mỹ của văn học chiến tranh
cách mạng. Với Đất trắng, hiện thực chiến tranh bắt đầu đƣợc khai thác ở nhiều
chiều hơn quyết liệt hơn, cả vinh quang và những góc khuất của cuộc chiến.
Nỗi buồn chiến tranh nhìn lại hiện thực chiến trận từ hậu chiến, do vậy chiến
tranh đƣợc chiêm nghiệm từ những đau thƣơng mất mát của s phận cá nhân
con ngƣời đ mang màu sắc hoàn toàn khác, nó tàn kh c hủy diệt nhân tính.
Nhân vật ngƣời lính cũng là một góc tiếp cận chiến tranh cơ bản mà
chúng tôi khảo sát qua ba tiểu thuyết Dấu chân người lính, Đất trắng, Nỗi buồn
chiến tranh. Ở Dấu chân người lính, nhân vật ngƣời lính đƣợc xây dựng theo
nguyên tắc của tiểu thuyết sử thi, mẫu hình ngƣời anh hùng lý tƣởng mà s
phận cá nhân phụ thuộc và bị chi ph i bởi vận mệnh của cộng đồng đƣợc đề
cao. So với Dấu chân người lính, Đất trắng của Nguy n Trọng Oánh đ mở
rộng góc nhìn khi khắc hoạ chân dung ngƣời lính bên cạnh phẩm chất anh hùng
lý tƣởng có một phần đời s ng tự nhiên mang bản tính ngƣời. Nỗi buồn chiến
tranh của Bảo Ninh đi xa hơn bằng cách tái tạo bộ mặt chiến tranh qua s phận
con ngƣời- thân phận cá nhân.
Tình yêu nam nữ là một góc tiếp cận chiến tranh đặc biệt của tiểu thuyết,
những câu chuyện tình yêu trong ba tác phẩm dù đậm nhạt, dài ngắn khác nhau
đều mang tính đặc thù của những năm tháng trong và sau cuộc chiến tranh
ch ng Mỹ. Ở Dấu chân người lính, vận mệnh dân tộc đặt trên hạnh phúc cá
nhân, những cung bậc cảm x c tình êu đặt trong tƣơng quan tác phẩm có phần

22


mờ nhạt và bị lấn át. Tình yêu trong Dấu chân người lính mang vẻ đẹp lý
tƣởng, cao cả giữa sự lấn át của ý thức tập thể. Những m i tình trong Đất trắng
cũng đƣợc mang màu sắc lý tƣởng dù đ bắt đầu nhu m màu sắc hiện thực. Nỗi

nhìn hiện thực chiến tranh từ những chiều kích khác của một thời đại mới,

23