ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
LƯƠNG VĂN KẾ

(Chủ biên)

TI P NH N V N HÓA
ÂU – M
VI T NAM
GIAI ĐOẠN 1975 ĐẾN NAY

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI


2

Tiếp nhận văn hóa Âu-Mỹ ở Việt Nam giai đoạn từ 1975 đến nay

CÁC C NG TÁC VIÊN

•

GS. TS. Dương Phú Hiệp

•

GS. TS. Nguyễn Đăng Dung

•

GS. Vũ Dương Ninh


PGS. TS. Dương Xuân Sơn

•

PGS. TS. Vương Toàn

•

TS. Trần Văn La

•

TS. Mã Thanh Cao

•

TS. Bùi Hồng Hạnh


3

Mục lục

MỤC LỤC

Mở đầu ............................................................................................................................ 7

10
ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HÓA TÂY ÂU, BẮC MỸ
ĐỐI VỚI VIỆT NAM TỪ NĂM 1975 ĐẾN NAY ....................................... 9

15
ẢNH HƯỞNG CỦA TƯ DUY LÝ LUẬN
VĂN HỌC PHƯƠNG TÂY HIỆN ĐẠI ĐỐI VỚI VIỆT NAM ............. 80
16
ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HÓA BÁO CHÍ PHƯƠNG TÂY
ĐỐI VỚI VĂN HÓA BÁO CHÍ VIỆT NAM
TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP ................................................................... 99
I. Những điều kiện và yếu tố để hình thành và phát triển báo chí ................ 100
II. Thời cơ và thách thức cho báo chí Việt Nam
trong thời kỳ hội nhập......................................................................................... 104
III. Những ảnh hưởng của văn hóa báo chí phương Tây
đối với báo chí Việt Nam trong thời kỳ hội nhập. ............................................ 105

17
VĂN HỌC NGA VÀ LIÊN XÔ: MỘT THỨ VŨ KHÍ
TINH THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT NAM
NHỮNG NĂM 1945-1985 ........................................................................... 115
18
ẢNH HƯỞNG CỦA MỸ THUẬT PHƯƠNG TÂY
ĐỐI VỚI MỸ THUẬT VIỆT NAM ........................................................... 127
I. Dẫn nhập ............................................................................................................ 127
II. Về công tác đào tạo mỹ thuật ......................................................................... 128
III. Ảnh hưởng của nghệ thuật phương Tây thông qua đào tạo .................... 131
IV. Ảnh hưởng thông qua hoạt động truyền thông ......................................... 132

19
TÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HÓA KIỂU PHƯƠNG TÂY
ĐỐI VỚI KIẾN TRÚC ĐÔ THỊ THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM ............... 135
I. Thành phố công nghiệp và kiến trúc hiện đại ............................................... 136
II. Tác động tích cực và tiêu cực.......................................................................... 138

7

Më ®Çu
Ngày nay, cùng với quá trình hội nhập toàn diện của nước ta vào vũ
đài toàn cầu, đã mở ra một bước ngoặt phát triển ý thức của con người
Việt Nam: Chúng ta không chỉ là công dân của Việt Nam, mà đồng thời
còn là công dân của thế giới toàn cầu hóa. Trong quá trình toàn cầu hóa
mạnh mẽ đó, các quốc gia hay các nền văn hóa phi phương Tây trong đó
có Việt Nam đã tiếp xúc với văn hóa Âu-Mỹ ở những mức độ và khía
cạnh khác nhau. Các sản phẩm văn hóa của các cường quốc kinh tế
Âu-Mỹ đã theo chân các phương tiện truyền thông khổng lồ, theo các sứ
giả, các công ty xuyên quốc gia và hàng triệu khách du lịch của họ mà
hoà vào đời sống của các xã hội, trong đó đáng kể nhất là chinh phục
trái tim và khối óc của thế hệ trẻ các nước đang phát triển hay đang
chuyển đổi.
Trên thực tế, ở nước ta, trong khi ta đã có những bước tiến dài về
phát triển kinh tế, thì việc xây dựng nền văn hóa "tiên tiến đậm đà bản
sắc dân tộc" lại đang có nhiều vấn đề nan giải, thậm chí rơi vào khủng
hoảng. Do đó, cần có những công trình nghiên cứu một cách hệ thống về
các nền văn hóa của khu vực Âu-Mỹ và kinh nghiệm tiếp biến văn hóa
Âu-Mỹ trên thế giới và Việt Nam, đề xuất được các giải pháp chính sách
phục vụ cho sự phát triển mạnh mẽ và đúng hướng của nước ta. Đó
chính là mục tiêu của đề tài khoa học trọng điểm cấp Nhà nước “Ảnh
hưởng của văn hóa Tây Âu, Bắc Mỹ đối với thế giới và Việt Nam trong
quá trình toàn cầu hóa” mã số KX03.09/06-10 do TSKH. Lương Văn Kế
chủ trì và đã được Hội đồng cấp Nhà nước nghiệm thu loại xuất sắc
năm 2010. Kết quả của đề tài đã được công bố từng phần kể từ năm 2010
với tư cách các cuốn sách chuyên khảo: (1) Văn hóa Châu Âu: Lịch sử.
Thành tựu. Hệ giá trị (Nxb Giáo dục Việt Nam năm 2010), (2) Văn hóa
Bắc Mỹ trong toàn cầu hóa (Nxb Giáo dục Việt Nam năm 2011), (3) Tiếp

khích lệ chúng tôi trong quá trình nghiên cứu đề tài và hoàn thiện bản
thảo sách.
Chúng tôi cũng bày tỏ lòng cảm ơn chân thành nhất đến Nhà xuất
bản Đại học Quốc gia Hà Nội cùng các biên tập viên đã biên tập công
phu và tạo điều kiện cho công trình đến với bạn đọc.
TSKH. Lương Văn Kế


nh hng ca vn húa Tõy u, Bc M i vi Vit Nam

9

10
ảNH HƯởNG CủA VĂN HóA TÂY ÂU, BắC Mỹ
Đối với Việt NAM từ năm 1975 đến NAY
TSKH. L
I.

ng V n K - TS. Tr n V n La

B i c nh xó h i Vi t Nam t n m 1975

Sau nm 1975, nht l t khi i mi, Vit Nam cng nh cỏc quc
gia/dõn tc khỏc trờn th gii ó v ang bc vo mt giai on mi
trong lch s phỏt trin ca nhõn loi - cỏc dõn tc/quc gia tỡm hiu
nhau cựng phỏt trin. Cú nhiu vn mi ang c t ra vi mi
quc gia/dõn tc/khu vc, nhng s quan tõm ln ca nhõn loi hin ti
l ton cu húa vn húa cựng hiu nhau, chung sng hũa bỡnh v
cựng phỏt trin.
i vi Vit Nam, mt quc gia cú hng nghỡn nm vn hin, cú

II. Đ c đi m s ti p xúc v i v n hóa Phương Tây t n m 1975
Trong thời kỳ đổi mới và hội nhập, Việt Nam cũng như một số quốc
gia khác đứng trước làn sóng du nhập của luồng văn hóa từ các khu
vực, quốc gia, dân tộc trên thế giới. Với Việt Nam, một đất nước vừa
chuyển đổi từ cơ chế “khép kín” sang cơ chế “mở’’, từ cơ chế quản lý tập
trung quan liêu bao cấp sang cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa trong thời kỳ đổi mới thì sự thâm nhập và chịu tác động của các
luồng văn hóa trên có những đặc điểm khác. Thứ nhất, sự du nhập
nhanh và ở mức độ cao. Thứ hai, mức độ ảnh hưởng lớn và trên phạm vi
rộng. Thứ ba, hệ quả đem lại của sự tác động và ảnh hưởng có ý nghĩa
toàn diện đến sự phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa.
Ở đây cần lưu ý đến vai trò của truyền thông đại chúng trong phổ
biến lối sống Mỹ và Phương Tây. Vì hệ giá trị của văn hóa Mỹ du nhập
vào Việt Nam ngày càng nhiều, nhất là văn hóa phẩm chủ yếu thông
qua điện ảnh, âm nhạc, truyền hình, tức là thông qua hoạt động của các
hệ thống truyền thông đại chúng. Hiện tại phim Mỹ chiếm khoảng 50%
thời lượng chiếu trên các rạp, đó là chưa kể thông qua các phương tiện
kỹ thuật nghe nhìn phim Mỹ càng có cơ hội xâm nhập vào đời sống văn
hóa của Việt Nam. Mạng toàn cầu Website, truyền hình cáp, truyền hình
kỹ thuật số, kênh MTV (ca nhạc) đã thu hút đông đảo khán giả trẻ Việt
Nam. Chính hoạt động của các phương tiện truyền thông mới ngày càng
trở nên phổ biến đã thúc đẩy quá trình cá nhân hóa (individualization),
nhất là ở thế hệ trẻ. Theo đó mọi cá nhân đều mong muốn được tự do
trong suy nghĩ, lựa chọn lối sống, lối hành động theo sở thích và sở


Ảnh hưởng của văn hóa Tây Âu, Bắc Mỹ đối với Việt Nam…

11


nhiều khi những ý kiến thiểu số trở nên thắng thế trong một bối cảnh xã

1

Tham khảo: Bùi Quang Thắng: Tác động của truyền thông với sự phát triển của thực tiễn
và lý luận nghệ thuật , />

12

TSKH. Lương Văn Kế - TS. Trần Văn La

hội ngày càng cởi mở hơn đối với những ý kiến khác biệt. Các phương
tiện truyền thông đại chúng giờ đây đã tự nguyện hay “bị ép buộc”
đăng tải các ý kiến cá nhân để thoả mãn xu hướng dân chủ hóa truyền
thông chung trên toàn cầu. Như thế có thể nói rằng, “chính các phương
tiện truyền thông mới đã thúc đẩy tích cực vào quá trình dân chủ hóa xã
hội. Nhờ đó, sinh hoạt xã hội trở nên dân chủ hơn, đa chiều hơn và đời
sống văn hóa cũng trở nên phong phú và đa dạng hơn, không còn mang
tính một chiều nữa.”2
Vì vậy, đây cũng là một thách thức đối với các cơ quan, nhà quản lý
văn hóa, truyền thông, giáo dục hiện tại. Hiện tại các phương tiện
truyền thông hiện đại trong mỗi gia đình Việt Nam cũng là yếu tố để
văn hóa Mỹ thâm nhập một cách dễ dàng vào từng cá nhân và quan hệ
nam nữ, gia đình.
Mặt khác chúng ta cũng thấy có nhiều người Việt hải ngoại thành
đạt đã có đóng góp tích cực cho quá trình truyền bá nhiều giá trị tích cực
của văn hóa Âu Mỹ về Việt Nam. Tiềm lực khoa học và công nghệ của
các thế hệ người Việt ở nước ngoài không ngừng phát triển nhất là ở các
nước Bắc Mỹ, Tây Âu và châu Đại Dương. Họ hoạt động trên nhiều lĩnh
vực khoa học mũi nhọn: tin học, viễn thông, điện tử, sinh học, quản lí

với Việt Nam trong quá trình đổi mới như: các phương tiện truyền
thông, các hoạt động ngoại giao chính thức và phi chính thức, sự di
chuyển của Việt kiều và học sinh du học, các hoạt động giao lưu văn hóa
nghệ thuật và hợp tác khoa học và giáo dục của cả trong và ngoài nước...
Tất cả những hoạt động trên đã hàm chứa ở những mức độ nhất định hệ
giá trị dân chủ của văn hóa Tây Âu và Bắc Mỹ, và chính những hoạt
động đó đã tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, nhận thức và hành động
của cá nhân và tổ chức xã hội Việt Nam. Ở đây đơn cử một bài viết của
BBC. Bằng một phong cách unur (hài hước) đặc sắc kiểu Anh, trang web
của BBC trong một bài bình luận về toàn cầu hóa dưới góc nhìn của nhà
xã hội học Đức nổi tiếng thế giới Ulrich Beck trong cuốn sách Xã hội rủi ro
(Risk Sociaty, 1992) của ông đã không quên “liên hệ” với tình hình Việt
Nam như sau:

“Theo ông (tức U.Beck), trong trạng thái mọi thứ, kể cả các quan hệ
chính trị, xã hội, tình cảm con người bị kéo căng ra gần tới cực điểm như
hiện nay, ai ai cũng phải chịu các thúc ép rủi ro và mọi con người, mọi
chính quyền, đảng phái, công ty v.v. đều tìm cách tránh rủi ro. Người ta
đề phòng nguy cơ thất bại, sụp đổ, thua lỗ, bị lật đổ, bị bỏ rơi bằng cách
tìm đến đủ loại biện pháp “bảo hiểm”. Nhưng tìm cái này thì nó lại sinh
ra cái khác. Và điều đáng nói là cách đánh giá rủi ro và nguy cơ lại rất
khác nhau, thậm chí gây ra mâu thuẫn giữa người này với người kia,
nước này với nước kia. [...] Bất ổn hay tuyệt vọng đẩy người ta chạy
sang các nước giàu xin tị nạn, tạo ra vấn đề di dân bất hợp pháp tốn kém
vô cùng lớn cho việc quản lý biên giới...” Rồi tác giả “liên hệ” với
chuyện bất đồng chính kiến ở Việt Nam như sau: “Có thể nói việc sinh
ra các quan điểm khác với chính thống ở Việt Nam là sản phẩm tất yếu
của Đổi mới.” Cuối cùng BBC “gợi ý” như sau: “Trong tương lai gần,



Nội và Bộ Ngoại Giao Anh là Quỹ Dự án Anh - Việt và Quỹ Chương
trình Chiến lược (SPF). Mục tiêu chính của các Quỹ trên là:
- Tăng cường quan hệ chính trị giữa Anh và Việt Nam và hội nhập
quốc tế của Việt Nam.

3

BBC (tiếng Việt), 21 Tháng 3/ 2007 - Cập nhật 11h26 GMT.


Ảnh hưởng của văn hóa Tây Âu, Bắc Mỹ đối với Việt Nam…

15

- Tăng cường bảo đảm quyền dân sự và chính trị của người dân,
phù hợp với những cam kết quốc tế và mục tiêu phát triển bền vững dài
hạn của Việt Nam.
Đặc biệt Quỹ Chương trình Chiến lược là chương trình tài trợ lớn
nhất của Bộ Ngoại giao Anh, có mục tiêu hỗ trợ tài chính cho các dự án
trên toàn thế giới nhằm phục vụ cho các mục tiêu chiến lược toàn cầu
của Chính phủ Anh trong đó chủ yếu là thúc đẩy nhân quyền và dân chủ.
Quỹ có mặt tại Việt Nam từ năm 2005. Năm 2009/2010, Quỹ Dự án Anh
- Việt đã tài trợ cho một sáng kiến nhằm giúp Quốc hội Việt Nam tăng
cường tiếp xúc và lắng nghe ý kiến người dân thông qua trang web
Yoosk. Công cụ giao lưu trực tuyến này đã đi vào hoạt động từ tháng
2/2010. Về quyền con người, hoạt động của Quỹ đặt ra các mục tiêu:
- Tăng cường các cơ chế bảo vệ nhân quyền của quốc gia và quốc
tế, nâng cao vai trò giám sát của xã hội dân sự và báo chí đối với các cơ
chế này.
- Đẩy mạnh việc áp dụng các tiêu chuẩn nhân quyền quốc tế trong

ba cơ sở đào tạo báo chí lớn nhất của Việt Nam hợp tác với trường đại
học City University London. Dự án MediaPro được xây dựng dựa trên
những kết quả đạt được từ MediaNet, một chương trình hợp tác khác
cũng do Quỹ Chương trình Chiến lược tài trợ và Hội đồng Anh thực
hiện nhằm nâng cao năng lực cho các nhà báo.
- Hỗ trợ Viện Nhân quyền Đan Mạch hợp tác với Học viện Cảnh sát
Nhân dân nhằm tăng cường việc áp dụng những tiêu chuẩn quốc tế về
nhân quyền trong công tác thực thi luật pháp và hoạt động của lực
lượng cảnh sát. Dự án sẽ tạo điều kiện cho cảnh sát Việt Nam và cảnh
sát các nước chia sẻ kinh nghiệm về lý thuyết và thực hành, đồng thời
trao đổi ý kiến về những mô hình đào tạo cảnh sát trong lĩnh vực điều
tra tội phạm theo các nguyên tắc đảm bảo tôn trọng quyền con người4.
Không phải ngẫu nhiên, nhiều vấn đề về tư tưởng hay khuynh
hướng đa nguyên chính trị, nhân quyền, dân quyền, tôn giáo; nhiều khái
niệm xung quanh xã hội dân sự, các tổ chức hiệp hội phi chính phủ và
các hoạt động giao lưu của các tổ chức này với nước ngoài, các hoạt
động khoa học có tính chất hợp tác và giao lưu quốc tế... ngày càng
nhiều ở Việt Nam. Vì thế người ta chưa từng thấy những hiện tượng
mới mẻ gần đây: cá nhân công dân kiện Thủ tướng, cơ quan công quyền
phải bồi thường thiệt hại cho công dân vì công dân bị xử oan sai, Quốc
hội bác bỏ kế hoạch kinh tế của Chính phủ, nhiều chương trình kinh tế
xã hội của địa phương bị bác bỏ vì công luận lên tiếng, từ cái cổng chào,
lát vỉa hè phố cho đến công viên, khách sạn, sân golf, khu công nghiệp,

4

/>

Ảnh hưởng của văn hóa Tây Âu, Bắc Mỹ đối với Việt Nam…


trên mặt báo hàng ngày.
- Bệnh giáo điều, gồm những giáo lý nhập khẩu đã lâu từ bên ngoài
trong những bối cảnh xã hội đặc thù, do chủ ý của con người hay ngẫu
nhiên của lịch sử, làm biến dạng văn hóa và tư tưởng Việt.

5

/>

18

TSKH. Lương Văn Kế - TS. Trần Văn La

- Những thang giá trị lạc hậu, phản tiến bộ nhưng vẫn được phép,
thậm chí dung túng để tồn tại, cản trở hoặc chặn đứng sự ra đời của
những thang giá trị mới.
- Những chỉ tiêu duy ý chí và bệnh thành tích và bệnh vĩ cuồng
chính trị, sẵn sàng đánh đổi để làm đẹp các con số.
- Bệnh quan liêu trì trệ, thái độ vô trách nhiệm của con người nhất là
của cơ quan công quyền.
- Tư duy tiểu nông manh mún, thiển cận địa phương cục bộ.
- Khủng hoảng niềm tin, nhất là lòng tin của nhân dân đối với sự
lãnh đạo của Đảng và quản lý của các cơ quan công quyền.6
Vấn đề cơ bản là ở chỗ, không thể có dân chủ nếu như không có một
Nhà nước pháp quyền. Nhưng một Nhà nước pháp quyền chỉ có thể hình
thành trên cơ sở một bản Hiến pháp dân chủ - một thực thể văn hóa cốt tử
- vì nó chứa đựng những giá trị nhân văn cơ bản của thời đại chúng ta
và vốn cũng là kết tinh những thành quả đấu tranh lâu dài của nhân loại
(về bản chất văn hóa nhân văn của Hiến pháp, xem phần Văn hóa Bắc
Mỹ). Về vấn đề này nguyên Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Văn An gần đây

là những gì? Vấn đề phân công và kiểm soát quyền lực Nhà nước...
Thứ hai, trên lĩnh vực văn hóa giải trí: Theo những số liệu được khảo
sát, điện ảnh Mỹ được truyền chiếu trên 100 quốc gia khác nhau và
chiếm thời lượng lớn trên các kênh truyền thông. Có thể nói rằng nền
công nghiệp điện ảnh của Mỹ đã trở thành một nền công nghiệp mang
tính quốc tế. Tuy nhiên, điện ảnh Hollywood, cùng với sự phát triển của
nền điện ảnh Mỹ là mối lo của nhiều quốc gia bởi mặt trái của nó.
Người Việt Nam qua các kênh truyền hình Mỹ, đã có điều kiện để
thưởng thức phim Mỹ trên màn ảnh nhỏ và hệ thống truyền thông. Điện
ảnh Hollywood có sức cuốn hút thật sự đối với lứa tuổi thanh thiếu niên
Việt Nam. Có thể nói, ngoài điện ảnh Trung Quốc, Hàn Quốc chiếm được
cảm tình của khán giả Việt Nam, thì điện ảnh Mỹ cũng được xếp vào
hàng đầu. Trên một mức độ nào đó, khán giả Việt Nam tỏ ra ưa chuộng
phim Mỹ hơn là phim của các nước khác. Đó một phần là do khán giả
Việt Nam đã chán ngấy các bộ phim “cổ trang” hào nhóang và huyễn
hoặc đầy “thâm thù mưu sâu kế hiểm” của phim Trung Quốc, các motive
nhàm chán và giọng điệu bi ai của phim Hàn Quốc; mặt khác là nhờ vào
việc phim Mỹ có trình độ nghệ thuật và kỹ xảo điêu luyện, những ý
tưởng và thủ pháp nghệ thuật sinh động và luôn sáng tạo, mới lạ, những
dàn diễn viên sáng giá nhất thế giới của điện ảnh Hollywood. Các nhân
vật trong phim thì mang đậm phẩm chất anh hùng cá nhân, đầy cá tính,
góc cạnh … nhưng vẫn thể hiện được những phạm trù nhân tính lý
tưởng: hoài bão vươn lên và chiến thắng, lòng dũng cảm, dám chịu trách
nhiệm cá nhân, cái thiện và cái đẹp. Do xây dựng nhân vật phải chịu
nhiều thử thách khắc nghiệt như vậy, nên điều không tránh khỏi là trong
phim chứa đầy rẫy các cảnh truy đuổi, đấm đá, bắn giết đầy bạo liệt.


20


hóa, có khả năng lấn át nhiều nền văn hóa, biểu hiện của sự bành trướng
và xâm lăng văn hóa.8
Phim ảnh và âm nhạc Mỹ còn có tác động đến nhận thức của đội
ngũ sáng tác, nội dung và nghệ thuật trong quá trình xây dựng văn hóa

8

Hà Minh Đức: Văn chương và thời cuộc, NXB. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2009, tr.28-29.


Ảnh hưởng của văn hóa Tây Âu, Bắc Mỹ đối với Việt Nam…

21

điện ảnh, sáng tác âm nhạc của Việt Nam. Những bộ phim “hot”, bài hát
“hot” ngày càng xuất hiện nhiều.
Thứ ba, trên lĩnh vực văn chương và nghệ thuật: 1975 - 1985 là giai đoạn
khởi động của nền văn học đổi mới bởi sự tác động của mảng văn học
dịch Âu - Mỹ. Thực chất đây là giai đoạn “đau đẻ” của một trào lưu
văn học phê phán mới để thoát khỏi tình trạng trì trệ, thiếu sinh khí của
văn học suốt mấy chục năm bởi cái mà các nhà văn tự gọi là cái
“hèn”của kẻ sĩ. Nhưng đó là giai đoạn văn học phê phán mới “đau”mà
chưa “đẻ”. Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên và Lại Quang Ân nhận
xét một cách có lý rằng, sự hèn của người cầm bút không nên đổ tất cả
cho hoàn cảnh, do áp lực hù dọa từ bên ngoài, mà chính là cái hèn từ
bên trong tâm thức của người cầm bút. Phạm Xuân Nguyên phê bình
thẳng thắn: “Nói đến tình trạng kém phát triển của văn học ta giai đoạn trước
không thể không đụng chạm đến chính ngay sự kém cỏi của người cầm bút. Sự
kém cỏi đây tôi muốn nói là "cái hèn" do chính người cầm bút tạo nên cho
mình. Mình tự làm hèn mình!”9. Vì chịu hèn nên họ đánh mất mình. Và

Các trào lưu, khuynh hướng mới của văn học phương Tây trước
những năm 90 ở Việt Nam chưa được tiếp nhận, quan tâm bởi nó có thể
“gây hại” hoặc không thuận, không phù hợp với việc giáo dục con
người mới và sợ làm chệch hướng phát triển văn học nghệ thuật dân tộc.
Nửa sau những năm 90 của thế kỷ trước, khi Việt Nam bước vào thời kỳ
hội nhập mạnh mẽ với khu vực và thế giới thì những ảnh hưởng của
văn học Phương Tây hiện đại đã xuất hiện trong một số tác phẩm, một
số cây bút; nhưng ở mức độ số ít.
Một vấn đề khách quan đặt ra đối với các nhà văn Việt Nam trong
xu hướng toàn cầu hóa là mở rộng quan hệ quốc tế và giao lưu với các
nhà văn, các nhà văn hóa, các nghệ sĩ người Việt đang sinh sống và hành
nghề ở các nước trên thế giới (trong đó có các nhà văn Việt kiều ở Mỹ )
nhằm mở rộng quan hệ, giới thiệu văn học và giá trị văn hóa truyền
thống của người Việt trên diễn đàn văn học nghệ thuật quốc tế. Chỉ tính
đến năm 1990, số người Việt nhập cư vào Mỹ là 615.000 người, và người
Việt đã trở thành nhóm người nhập cư đông nhất ở Mỹ. Hoạt động giao
lưu này là cầu nối cho sự hội nhập những giá trị của văn hóa nhân loại
đến Việt Nam và ngược lại.
Đồng tiền vượt qua giá trị nghệ thuật. Trong tư duy của một số
nghệ sĩ trẻ, để đáp ứng những nhu cầu tối thiểu trong cuộc sống, thỏa
mãn lỗi sống tự do và thực dụng, họ đã lẫn lộn giữa “nghệ sĩ và nghệ
thuật” với mục đích kiếm tiền trong vũ trường, quán bar. Cũng chính vì
vậy họ tự buông thả theo phong cách Phương Tây như thoát y, gái gọi,
chân dài đại gia để nhanh chóng kiếm được nhiều tiền. Đã đến lúc, hiện
tượng lối sống và nghề nghiệp trên nếu không có biện pháp thích ứng

10

Nguyễn Khoa Điềm, “Bốn nhà văn Mỹ xông đất Hội Văn học Nghệ thuật Thừa Thiên
- Huế”, Báo Tiền Phong số Xuân 2007.

của điện ảnh Hollywood, nghệ thuật quảng cáo, minh tinh màn bạc,
những nhân vật nổi tiếng trong xã hội, chủ nghĩa tiêu dùng, thông tin
đại chúng. Những đặc điểm đó của lối sống Mỹ được người Việt Nam
nhất là ở các thành phố, trong đối tượng thanh niên sinh viên, doanh
nhân, nghệ sĩ, trí thức dễ dàng hấp thu. Vì thế trên truyền hình người ta
có các chương trình định kỳ giới thiệu những villa đẹp, trang phục đẹp,
mỹ phẩm đẹp, ô tô đẹp v.v… Tóm lại là những chuẩn mực sống sung
túc sang trọng về tiện nghi vật chất theo kiểu Mỹ. Khi nghiên cứu về lối
sống của người Mỹ, Neil Harris - học giả Mỹ, trong tác phẩm “Cách ứng
xử của người Mỹ”đã phân tích: “Trên cơ sở kết hợp hiện thực và tưởng


24

TSKH. Lương Văn Kế - TS. Trần Văn La

tượng, Hollywood sử dụng những tạp chí được công chúng ưa thích và
bộ máy quảng cáo khổng lồ để cổ võ cho cả một thế giới những ngôi
sao… Những người sản xuất ô tô, cung cấp thực phẩm và các cửa hàng
quần áo đều cố gắng làm cho người mua làm quen với những ý nghĩa
biểu tượng của những nhãn hiệu và năm thời trang, dáng vẻ và sự thành
đạt liên quan với nhau một cách chặt chẽ và có thể đạt được kết quả tốt
nhất bằng cách chăm chú theo dõi các thông báo quảng cáo” 11.
Người Mỹ thường thích dựa vào các phương tiện vật chất để nâng
cao đời sống của cá nhân và gia đình. Vật dụng tiêu dùng, sự sở hữu và
sở thích của cá nhân đối với vật dụng tiêu dùng là một biểu hiện sự
thành công trong xã hội Mỹ. Tuy nhiên, mặt trái của vấn đề trên là
hướng cá nhân/con người thiên về chủ nghĩa vật chất. Chủ nghĩa vật
chất được coi là cốt lõi trong văn hóa Mỹ. Điều đó lý giải vì sao nhiều
người trên thế giới cho rằng lối sống Mỹ thiên về chủ nghĩa vật chất

công chức, trí thức, thương nhân...) Việt Nam. Tư tưởng và nhận thức
của một số thanh niên đã xuất hiện sự chuộng “mốt”, và thanh niên coi
đó là quyền được “suy đồi”. Diễn viên tuổi “teen” “lộ hàng” trong phim
sex, blog sex xuất hiện không ít trên mạng Internet. Đây là hồi chuông
cảnh báo về lối sống đang xa dần với những giá trị truyền thống dân tộc
của một bộ phận công dân trẻ, đặc biệt là sinh viên. Lắc, sex đã trở thành
phong cách sống, thú vui đối với tầng lớp này bởi vì theo họ, nghệ sĩ, sinh
viên phải tự do như chính tâm hồn họ. Trong các tầng lớp, thế hệ tiếp cận
nền văn hóa Mỹ, tầng lớp trẻ (bao gồm học sinh, sinh viên, công chức, trí
thức, kinh doanh…) là đối tượng tiếp thu nhanh nhất, dễ dàng nhất. Tên
tuổi các ca sỹ: Britney Spears, Christina Aguilera, Ricky Martin… đã trở
thành những gương mặt quen thuộc đối với mốt âm nhạc của tầng lớp trẻ
và ‘sành điệu’ Việt Nam. Với họ, những giá trị của văn hóa âm nhạc cổ
truyền dân tộc ngày càng bị phai mờ.
Hiện tại ở Việt Nam đã xuất hiện một tầng lớp công dân “nghiện
mua sắm” mà chủ yếu thuộc tầng lớp trẻ làm việc cho các tập đoàn đa
quốc gia, các công ty lớn, các khối doanh nghiệp tư nhân. Đây là một lối
sống hưởng thụ vật chất, theo sở thích cá nhân và không hoà đồng trong
môi trường sống của cộng đồng. Lối sống hưởng thụ và tâm lý tiêu
dùng càng được đề cao, từ đó sinh ra tư tưởng và hành động hám lợi, vị
kỷ cá nhân, bất chấp pháp luật, đạo lý và tình nghĩa.
Hình ảnh thu nhỏ của người dân đô thị tham gia giao thông trên
đường phố đã phản ánh mức độ ảnh hưởng của văn hóa Tây Âu, Bắc
Mỹ vào lối sống của người Việt Nam trong giai đoạn đổi mới và hội
nhập như sau: “Đường phố đen nghịt xe, khí thải mù mịt, hầu hết
những người đi đường bịt mặt. Áo quần họ đang mặc, nhất là các phụ
nữ theo mốt Âu châu, váy đầm dài ngắn, quần Jean bó sát, áo thun hở
rốn, hở lưng, tóc quăn hay thẳng, có đầu nhuộm tóc vàng, găng tay đeo
tận nách, đầu mũ vải”12.