ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TRẦN THỊ HUYỀN

SỰ BIẾN ĐỔI VAI TRÕ CỦA NHÀ NƢỚC
TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội - 2016


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TRẦN THỊ HUYỀN

SỰ BIẾN ĐỔI VAI TRÕ CỦA NHÀ NƢỚC
TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA

Chuyên ngành : CNDVBC & CNDVLS
Mã số : 62 22 80 05

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG

PGS. TS. NGUYỄN ANH TUẤN

1.2.3. Vai trò của nhà nước trong lĩnh vực văn hóa – xã hội ...........................22
1.3. Sƣ ̣ biế n đổ i vai trò của nhà nƣớc trong bố i cảnh toàn cầ u hóa ...............24
1.3.1. Sự suy giảm vai trò của nhà nước ...........................................................24
1.3.2. Sự gia tăng vai trò của nhà nước ............................................................28
1.4. Sƣ ̣ biế n đổ i vai trò của nhà nƣớc Viêṭ Nam trong bố i cảnh toàn cầ u.......
hóa32
CHƢƠNG 2. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ VAI TRÕ CỦA NHÀ NƢỚC VÀ
TÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HÓA ĐẾN VAI TRÕ CỦA NHÀ NƢỚC ........38
2.1. Vai trò của nhà nƣớc....................................................................................38
2.1.1. Quan niệm trước Mác về vai trò của nhà nước ......................................38
2.1.2. Quan niệm của Triết học Mác về vai trò của nhà nước .........................44
2.2. Toàn cầu hóa và tác động của toàn cầu hóa đến vai trò của nhà nƣớc...49
2.2.1. Toàn cầu hóa ...........................................................................................49
2.2.2. Toàn cầu hóa – những vấ n đề đặt ra với vai trò của nhà nước ..............54
2.2.3. Xu hướng biến đổi vai trò của nhà nước trong bố i cảnh toàn cầ u ho.........
́ a 66
Kết luận chƣơng 2 ...............................................................................................71
1


CHƢƠNG 3. SỰ BIẾN ĐỔI VAI TRÕ CỦA NHÀ NƢỚC DƢỚI TÁC ĐỘNG
CỦA TOÀN CẦU HÓA ..........................................................................................73
3.1. Sự biến đổi vai trò của nhà nƣớc trong lĩnh vực kinh tế ..........................73
3.1.1. Vai trò của nhà nước trong lĩnh vực kinh tế ...........................................73
3.1.2. Sự biến đổi vai trò của nhà nước trong lĩnh vực kinh tế trong bối cảnh
toàn cầu hóa ......................................................................................................78
3.2. Sự biến đổi vai trò của nhà nƣớc trong lĩnh chính trị ..............................87
3.2.1. Vai trò của nhà nước trong liñ h vực chính tri ̣ ........................................87
3.2.2. Tác động của toàn cầu hóa đến sự biến đổi vai trò của nhà nước trong
lĩnh vực chính trị ...............................................................................................90

vực văn hóa .....................................................................................................135
Kết luận chƣơng 4 .............................................................................................141
KẾT LUẬN ............................................................................................................143
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦ A TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN
LUẬN ÁN ...............................................................................................................147
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................148

3


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Cùng với quá trình sinh thành của mình nhà nước dần xác lập vai trò của nó
trên tất cả các lĩnh vực. Việc trả lời cho câu hỏi chúng ta có cần đến nhà nước hay
không, cần đến nhà nước để làm gì cũng chính là quá trình luận chứng và xác lập
vai trò của nhà nước. Với lịch sử lâu dài của nhà nước, vai trò của nhà nước không
bất biến, mà ngược lại luôn có sự biến động và thay đổi cho phù hợp với hoàn cảnh.
Vào những thập niên cuối của thế kỉ XX, các quốc gia đang phải đối diện với
một hiện thực mới mẻ, chính là quá trình toàn cầu hóa đương đại. Có thể thấy, toàn
cầu hóa là một quá trình mang tính khách quan của thời đại, đã, đang và sẽ có ảnh
hưởng và tác động không nhỏ đến những lĩnh vực mà nó lướt qua trên thế giới này.
Cùng một hiện tượng, trong một khu vực không gian, cùng một khoảng thời gian
nhưng tác động của nó lên các đối tượng không đồng đều. Chính vì vậy mà cùng
một hiện tượng nhưng phản ứng với nó hết sức đa dạng, bên cạnh tâm trạng tin
tưởng, cổ vũ là trạng thái hoài nghi, chống đối.
Tuy nhiên, nếu khẳng định toàn cầu hóa là xu thế mang tính khách quan thì
bản thân mỗi quốc gia, mỗi dân tộc cũng như mỗi cá nhân không thể lảng tránh
được xu hướng ấy. Xu thế phát triển nói chung ấy của thế giới khiến cho mỗi quốc
gia không thể tự thu mình vào trong vỏ ốc của đường biên giới và lãnh thổ mỗi
nước mà nó cần phải mở cửa, hoà nhập với thế giới bên ngoài, hoà nhịp với bối

trò vốn có trước kia của mình, nhường chỗ cho những thiết chế mang tính siêu dân
tộc, thay thế nhà nước trong quá khứ để giải quyết những vấn đề chung hay nó vẫn
giữ lại vai trò lịch sử trong kỉ nguyên mới và thực hiện những chức năng mới trong
việc giải quyết những vấn đề do toàn cầu hóa làm nảy sinh?
Tấ t cả những v ấn đề đó khiến cho sự biến đổi của nhà nước nói chung cũng
như sự biến đổi vai trò của nhà nước nói riêng trở thành mối quan tâm không nhỏ
của các nhà nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực khác nhau trong đó có triết học.Với tính
cấp thiết và ý nghĩa của vấn đề nghiên cứu, tác giả quyết định chọn vấn đề “Sự biến
đổi vai trò của nhà nước trong bối cảnh toàn cầu hoá” làm đề tài nghiên cứu
trong luận án của mình.

5


2. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu
- Mục đích nghiên cứu: Luận án phân tích những khuynh hướng biến đổi

vai trò của nhà nước nói chung trên các phương diện trong bối cảnh toàn cầu
hóa, qua đó đề xuất những giải pháp tương ứng, nhằm nâng cao tính hiệu quả
của nhà nước nói chung cũng như liên hệ với nhà nước Việt Nam nói riêng
trong thực hiện vai trò của mình.
- Nhiệm vụ nghiên cứu:
+ Làm rõ những vấn đề lí luận chung về vai trò của nhà nước, toàn cầu hóa
cũng như những vấn đề toàn cầu hóa đặt ra đối với nhà nước nói chung trên các
phương diện: kinh tế, chính trị, văn hóa.
+ Phân tích khuynh hướng biến đổi về vai trò của nhà nước trên các phương
diện như: kinh tế, chính trị, văn hóa.
+ Đề xuất một số giải pháp với nhà nước nói chung và đề xuất một số kiến
nghị nhằm nâng cao tính hiệu quả của nhà nước trong việc thực hiện những vai trò
của mình, đáp ứng các yêu cầu của bối cảnh toàn cầu hóa xuất phát từ điều kiện đặc

- Ý nghĩa lý luận: luận án góp một góc nhìn toàn diện hơn về nhà nước và vai
trò của nó, đồng thời cũng chỉ ra bức tranh chung về sự biến đổi vai trò của nhà
nước trước tác động của bối cảnh toàn cầu hóa, từ đó đề xuất một số kiến nghị có
tính giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện những vai trò của nhà nước trong
bối cảnh hiện nay.
- Ý nghĩa thực tiễn: Luận án có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo về
vấn đề toàn cầu hóa và tác đô ̣ng của bố i cảnh toàn cầ u hóa đ ến nhà nước, vai trò của
nhà nước, những biến đổi về vai trò của nhà nước.
Luận án bước đầu đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao năng lực của nhà
nước, đáp ứng vai trò của nó trong bối cảnh toàn cầu hóa.
7. Kết cấu của luận án
- Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm
4 chương và 12 tiết.

7


CHƢƠNG 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
Nhà nước là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học cũng như được
nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm khảo sát ở rất nhiều góc độ khác
nhau, từ lí luận chung đến các vấn đề thực tiễn. Tuy nhiên trong phạm vi của luận
án, chúng tôi tiến hành khảo sát những tài liệu có liên quan trực tiếp đến những biến
đổi vai trò của nhà nước trước tác động của toàn cầu hóa.
1.1. Toàn cầu hóa
Toàn cầu hóa là một hiện tượng khách quan đa chiều. Do đó, khi bàn đến
toàn cầu hóa cũng có rất nhều các tài liệu, dưới những góc độ khác nhau đề cập đến
hiện tượng này. Tuy nhiên, trong phạm vi luận án, tác giả chỉ phân tích những công
trình bàn đến toàn cầu hóa như một hiện thực đang trực tiếp tác động và tạo ra sự
biến đổi của các nhà nước.

được đề cập tới trong cuốn sách này chính là 6 chiều cạnh của hệ thống toàn cầu:
trao đổi thông tin, chính trị, văn hóa, môi trường, thị trường tài chính và an ninh
quốc gia. Các khía cạnh này có mối quan hệ chặt chẽ và tương hỗ lẫn nhau.
Trong cuốn sách thứ hai – “Thế giới Phẳng” tiếp nối cuốn sách Chiếc Lexus
và cây oliu, tác giả đã khái lược lịch sử thế giới thế kỉ XXI, qua đó cho chúng ta
thấy được quan niệm, cách nhìn của tác giả về toàn cầu hóa như thế nào. Rõ ràng,
toàn cầu hóa là một quá trình liên tục không ngừng nghỉ cho dù ta có ý thức về sự
tồn tại của nó hay không thì nó vẫn cứ diễn ra. Nếu như có nhiều quan niệm cho
rằng, toàn cầu hóa chỉ như một trạng huống, một tiến trình thì với Friedman, toàn
cầu hóa là sự vận động hay quá trình mang tính hệ thống. Sự tiến triển của toàn cầu
hóa tương ứng với sự tiến triển của công nghệ: từ phần cứng đến phần mềm… Do
đó, ông đã phân chia toàn cầu hóa thành ba thời kì tương ứng với những bước tiến
triển này. Kỉ nguyên thứ nhất kéo dài từ 1492 khi Columbus tìm ra Châu Mĩ cho
đến khoảng năm 1800. Đây là thời kì toàn cầu hóa 1.0. Toàn cầu hóa 1.0 đã làm cho
thế giới co lại từ kích thước lớn thành kích thước trung bình. Toàn cầu hóa 1.0 đề
cao các quốc gia và sức mạnh cơ học. Trong giai đoạn này, tác nhân then chốt thúc
đẩy sự hội nhập của toàn cầu hóa là sức mạnh kĩ trị. Các quốc gia và chính phủ đã
đi đầu trong việc phá bỏ các bức tường ngăn cách để liên kết với nhau, thúc đẩy sự
hội nhập toàn cầu; Kỉ nguyên thứ hai là toàn cầu hóa 2.0 kéo dài từ những năm
9


1800 đến năm 2000, bị gián đoạn bởi hai cuộc đại chiến thế giới và cuộc đại khủng
hoảng. Thời kì này làm thế giới co lại từ cỡ trung bình xuống còn cỡ nhỏ. Trong
toàn cầu hoá 2.0 động lực của sự hội nhập là các công ty, các tập đoàn kinh tế. Các
công ty đa quốc gia vươn ra toàn cầu để mở rộng thị trường, thu hút sức lao động…
Hội nhập toàn cầu được thúc đẩy bởi sự tiết giảm phí giao thông do sự ra đời của
động cơ hơi nước, đường sắt và sau đó là của điện tín, điện thoại, vệ tinh, cáp
quang… Thời kì này chứng kiến sự trưởng thành của nền kinh tế toàn cầu về giao
dịch hàng hóa và thông tin giữa các lục địa đủ lớn để hình thành thị trường toàn cầu.

cần xem xét lại vai trò cũng như chính sách của các tổ chức toàn cầu này.
Manfred B. Steger (2011, Nguyễn Hải Bằng dịch), Toàn cầu hóa, Nxb.Tri
Thức, HN. Cuốn sách này đã cung cấp cho độc giả một góc nhìn tương đ ối toàn
diện về toàn cầu hóa như: toàn cầu hóa là gì, lịch sử của toàn cầu hóa và các chiều
kích chính của toàn cầu hóa. Trong cuốn sách này, tác giả đã đi đến một định nghĩa
chung về toàn cầu hóa đó là: tính toàn cầu để chỉ một tình trạng xã hội được đặc
trưng bởi những mối hỗ tương liên kết toàn cầu chặt chẽ về kinh tế, chính trị, văn
hóa, môi trường và các luồng lưu chuyển đã khiến nhiều biên giới và ranh giới đang
hiện hữu trở nên không còn thích hợp nữa. Do đó, “toàn cầu hóa là một tập hợp
những tiến trình xã hội đang chuyển đổi tình trạng xã hội hiện tại với tính quốc gia
ngày càng suy yếu thành tính toàn cầu” [101, tr.33, 34]. Đồng thời, tác giả cuốn
sách cũng vạch ra bốn đặc điểm của toàn cầu hóa: thứ nhất, tạo nên và gia tăng các
hoạt động và mạng lưới xã hội hiện hữu; thứ hai, là sự mở rộng các mối liên hệ phụ
thuộc; thứ ba, là sự tăng cường các hoạt động trao đổi xã hội; thứ tư, các tiến trình
toàn cầu hóa không chỉ diễn ra trên bình diện khách thể vật chất mà còn bao hàm
bình diện chủ thể, ý thức. Cuốn sách cũng đã cung cấp cho độc giả những phân tích,
mô tả về các kích thước khác nhau của toàn cầu hóa. Nó đã cung cấp cho người đọc
một cái nhìn tổng thể về toàn cầu hóa trên những tác động đa diện của toàn cầu hóa
như: kinh tế, chính trị, văn hóa, môi sinh, các ý thức hệ… đồng thời, đưa ra những
dự báo cho tương lai của toàn cầu hóa. Tác giả ủng hộ quan điểm cho rằng, toàn cầu
hóa đang đưa đến tự do và bình đẳng cho mọi người trên toàn thế giới, kết nối họ lại
và phá bỏ những rào cản về chính trị, văn hóa… được dựng lên trước đây. Tác giả
cũng phê phán một số quan điểm chống lại xu hướng tích cực đó. Tuy nhiên, cuốn
sách mới chỉ dừng lại ở việc cung cấp những kiến thức đại cương và sơ lược nhất về
toàn cầu hóa mà không mang tính chuyên sâu. Các phân tích mang tính trải rộng mà
11


chưa đi vào bản chất của hiện tượng. Tuy nhiên, nó vẫn hữu ích bởi đã cho một cái
nhìn toàn cảnh về toàn cầu hóa cũng như các mặt tác động của quá trình này.



rằng, toàn cầu hóa kinh tế đang dẫn đến việc suy giảm vai trò của nhà nước trong
lĩnh vực kinh tế, trong khi một số người khác cho rằng, nhà nước vẫn là nhân tố
quan trọng nhất trong quá trình toàn cầu hóa hiện nay. Hai khuynh hướng này đang
tạo nên một cuộc đấu tranh trên phương diện lí luận về vai trò của nhà nước trong
bối cảnh toàn cầu hóa.
Nhà nước trong một thế giới đang chuyển đổi - Báo cáo về tình hình phát
triển thế giới 1997, Nxb. CTQG, Hà Nội. Đây là báo cáo về tình hình phát triển thế
giới được Ngân hàng thế giới xuất bản hàng năm. Tập xuất bản lần thứ 20 này tập
trung về nhà nước: nhà nước nên làm gì, nên làm như thế nào và có thể làm thế nào
để đạt được kết quả tốt hơn trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng. Cuốn
sách đề cập đến những diễn biến và chuyển đổi mau chóng của thế giới đang đòi hỏi
các nhà nước phải tư duy lại vai trò của mình, đưa ra các chủ trương và giải pháp
đúng, hoạt động có hiệu quả, đảm bảo ổn định chính trị và phát triển kinh tế xã hội
bền vững.
Thông qua những phân tích và đánh giá sâu sắc, các nguồn tư liệu phong
phú, cuốn sách đã nêu một số đặc điểm của tình hình thế giới ngày nay, hoạt động
thực tiễn của nhà nước, đặc biệt trong một vài thập kỉ gần đây. Cuốn sách đã đưa ra
những ví dụ điển hình về một số nhà nước hoạt động có hiệu quả cũng như một số
nhà nước hoạt động kém hiệu quả. Trọng tâm của cuốn sách tập trung vào vấn đề:
nhà nước cần phải làm gì và làm như thế nào để đạt hiệu quả trong một thế giới
đang có những chuyển đổi sâu sắc.
Trong những năm gần đây, nhiều nước rút ra bài học rằng, nhà nước không
thể tự thực hiện lời hứa của mình: các nền kinh tế chuyển đổi đã phải chuyển hướng
theo kinh tế thị trường, tại đại bộ phận thế giới đang phát triển, các chiến lược phát
triển do nhà nước đóng vai trò chủ đạo đều đã thất bại. Do sự can thiệp chính phủ
đã thất bại, các nền kinh tế hỗn hợp trong thế giới công nghiệp hóa cũng đã quyết
định theo cơ chế thị trường. Nhiều người cảm thấy rằng, kết quả logic cuối cùng của
tất cả các cải cách đó là “nhà nước còn lại vai trò tối thiểu”, không có hại nhưng

việc nhà nước đóng vai trò là người trực tiếp làm kinh tế. Tuy nhiên, qua bài viết
của mình tác giả cũng đã cho thấy, sự can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế
Philippin là cần thiết và có hiệu quả nhất định. Điều đáng lưu ý ở Philippin là nhà
nước không cạnh tranh với tư nhân và luôn đóng vai trò là người trợ giúp với mức

14


độ khác nhau trong từng giai đoạn, tùy thuộc vào khả năng thực tế của nhà nước. Sự
can thiệp này của nhà nước có giới hạn và trong những chừng mực nhất định.
G. Bertucci và A. Alberti (2003), Economic and the role of nation – state in
economy – the case of EU. Các tác giả nhấn mạnh rằng, toàn cầu hóa kinh tế là hậu
quả của các quyết định chính trị được thực hiện bởi nhà nước dân tộc. Họ tuyên bố
rằng, việc mở rộng của thương mại quốc tế cũng như phong trào đầu tư tài chính
không ảnh hưởng đáng kể đến vai trò của nhà nước dân tộc. Thậm chí mức độ hợp
tác và hoạt động tập thể còn thúc đẩy việc thực thi chủ quyền của các quốc gia. Vì
vậy, họ cho rằng, hành động tập thể không làm suy yếu vai trò của các quốc gia, ngược
lại nó củng cố vai trò của nhà nước thông qua việc thiết lập môi trường toàn cầu ổn
định hơn và tạo các cơ hội tiềm năng lớn hơn cho trao đổi trong các khu vực.
D. Goldblatt, J. Perraton, và A. McGrew (1997), trong bài viết “Economic
Globalization and the Nation-State: Shifting Balances of Power”, Alternatives:
global, local, political, Vol 22, No3, UK., cho rằng, các nền kinh tế của quốc gia
được khai thác bởi các tác nhân kinh tế toàn cầu trong khuôn khổ các quy định của
các thiết chế quản trị toàn cầu đang làm suy giảm đáng kể vai trò của nhà nước dân tộc trong nền kinh tế. Đặc biệt, sức mạnh của thị trường tài chính, vốn đã tăng
lên cạnh tranh với sức mạnh của chính quyền lực nhà nước.
Frederick C.Turner, Alejandro L.Corbacho, Vai trò mới của nhà nước (Tiến
Đạt lược thuật), Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội, số 3/2001. Bài viết bàn về vai
trò và chức năng mới của nhà nước dựa trên sự phân tích thực tiễn của các nước
phát triển. Những đảng phái hữu cho rằng nhà nước sẽ ngày càng mất đi vi trò của
nó bởi khu vực tư nhân hoạt động có hiệu quả hơn chính phủ về mọi mặt. Còn

định này sẽ là một một “cú đánh” với hầu hết các nhà nước hiện nay. Bởi, một trong
những động lực chính khi xây dựng các nhà nước quốc gia là nhằm giữ ổn định cho
các hoạt động kinh tế, khai thác tài nguyên… Ohmae khẳng định rằng, một lĩnh vực
như vậy hiện nay là không cần thiết, bởi vì, các quyết định kinh tế quan trọng được
thực hiện ở cấp khu vực chứ không nằm ở nội bộ quốc gia (ví dụ như Hồng Kông Nam Trung Hoa hay miền Nam Ontario-Michigan) mà thường vượt qua biên giới
quốc gia. Trong thực tế, các khu vực như vậy độc lập về kinh tế với các quốc gia,
nơi mà họ cư trú. Hơn thế nữa, các khu vực trên toàn quốc thường phải trả tiền
nhiều hơn cho đầu vào của nó hơn các nhân tố di động mang tính toàn cầu. Ohmae
khẳng định rằng, nhà nước đang mất kiểm soát hoạt động kinh tế. Cuốn sách này
16


cung cấp cho chúng ta cái nhìn một chiều về vai trò của nhà nước, về sự kết thúc vai
trò lịch sử của nhà nước. Tuy nhiên, sự kết thúc vai trò lịch sử của nhà nước trong
bối cảnh mới cũng tập trung chủ yếu trong lĩnh vực kinh tế mà chưa đề cập đến các
lĩnh vực khác.
N. Lakic (2011), trong bài viết “Is Globalization a Challenge or a Threat to
Nation-States as a Dominant Form of Polity" Belgrade Centre for Security Policy
(BCSP), Serbia. Tác giả cho rằng, toàn cầu hóa kinh tế là mối đe dọa lớn nhất cho
quyền kinh tế của nhà nước - dân tộc như việc ban hành các chính sách tài khóa
đang bị hạn chế trong điều kiện chịu những áp đặt nhất định. Toàn cầu hóa kinh tế
tạo ra những nguy cơ cho hệ thống tài chính của quốc gia. Do đó nó cũng làm giảm
vai trò quản lí của nhà nước trong lĩnh vực này khi nhà nước không đủ sức quản lý
một nền tài chính quốc tế.
Nguyễn Thị Luyến (Chủ biên, 2006), Nhà nước với phát triển kinh tế tri thức
trong bối cảnh toàn cầu hóa, Nxb. Khoa ho ̣c xã hô ̣i , Hà Nội. Cuốn sách cung cấp
những thông tin cơ bản về sự ra đời và phát triển của nền kinh tế tri thức; vai trò của
nhà nước và sự tiến triển của nó đối với nền kinh tế trong quá trình phát triển của
lịch sử, đồng thời nêu kinh nghiệm của một số nước trong việc tạo ra các nguồn lực
để phát triển kinh tế tri thức và cải thiện về mặt xã hội cũng như điều chỉnh chiến

1.2.2. Vai trò của nhà nước trong lĩnh vực chính trị
Bàn đến vai trò của nhà nước trong lĩnh vực chính trị ta phải kể đến các công
trình sau: Đề tài khoa học cấp Bộ do Viện Chính trị Học – Học viện Chính Trị quốc
gia Hồ Chí Minh chủ trì, Một số xu hướng chính trị chủ yếu trên thế giới hiện nay
và tác động của chúng đối với công cuộc đổi mới ở Việt Nam (2006) do PGS.TS. Lê
Minh Quân làm chủ nhiệm đã khái quát những chuyển biến của nhà nước trong điều
kiện mới của thế giới dưới tác động của khoa học công nghệ, toàn cầu hóa và kinh
tế tri thức… Báo cáo đã cung cấp một cái nhìn tương đối toàn diện về những xu
hướng chính trị nổi bật trên thế giới hiện nay và tác động của nó đến công cuộc đổi
mới ở Việt Nam. Thông qua những xu hướng chính trị đó, có thể thấy được những
chuyển biến căn bản và toàn diện nhà nước trong bối cảnh hiện nay.
Nguyễn Hoàng Giáp (chủ biên, 2012), Một số vấn đề chính trị quốc tế trong
giai đoạn hiện nay, Nxb. CTQG. Cuốn sách bàn đến những tác động của quá trình
toàn cầu hóa tới chủ thể chính của quan hệ quốc tế hiện nay đó là các nhà nước dân tộc. Các tác giả cho rằng, trong bối cảnh toàn cầu hóa có sự tham gia ngày càng
đông đảo của các chủ thể phi nhà nước (tập đoàn xuyên quốc gia và các tổ chức xã
hội dân sự) vào đời sống quốc tế, làm cho đời sống quốc tế ngày càng phong phú,
dân chủ hơn và cũng phức tạp hơn. Các chủ thể này nắm giữ nguồn tài chính khổng
19


lồ, các công nghệ mũi nhọn, nguồn nhân lực chất lượng cao và trình độ tổ chức,
quản lý tiên tiến. Các tác nhân ngày càng có vai trò quan trọng trong việc tạo dựng
mạng lưới sản xuất xuyên quốc gia và toàn cầu… Họ có mối quan hệ chặt chẽ với
các lực lượng chính trị trong nước và quốc tế, có ảnh hưởng nhất định đến quá trình
hoạch định chính sách quốc tế. Vai trò của các lực lượng xã hội dân sự cũng ngày
càng lớn hơn trong đời sống chính trị toàn cầu. Họ tham gia vào các hoạt động gìn
giữ hòa bình, bảo vệ nhân quyền, hoặc thực thi các chuẩn mực xã hội và môi
trường… đây được coi là một xu hướng mới theo hướng đa dạng hóa công việc
quản trị toàn cầu từ thuần túy nhà nước sang một hình thức trong đó các chủ thể phi
nhà nước có vai trò lớn hơn.

một cách bền vững. bên cạnh đó cũng cần xây dựng một nhà nước có khả năng đáp
ứng tốt hơn các đòi hỏi hoạt động theo những cơ chế làm tăng tính công khai và
minh bạch, tăng cường các biện pháp khuyến khích sự tham gia của người dân vào
những việc công cộng, giảm thiểu khoảng cách giữa nhà nước và người dân, nhà
nước trở thành điều kiện cần thiết cho sự phát triển xã hội…
Cuốn sách cũng đề cập đến những diễn biến sâu rộng và to lớn của thế giới
hiện nay đang đòi hỏi phải nhìn lại những vấn đề căn bản về quyền lực, nhất là
quyền lực nhà nước. Nhà nước phải chăng không phải là người trực tiếp tạo ra sự
tăng trưởng, mà là đối tác, chất xúc tác và là người tạo điều kiện cho tăng trưởng.
Ảnh hưởng của nhà nước đối với xã hội chuyển từ số lượng sang chất lượng, từ can
thiệp quy mô lớn sang can thiệp có hiệu quả, đáp ứng các nhu cầu của người dân.
Cuốn sách tập trung vào một trong các vấn đề cốt lõi của nhà nước đó là
quyền lực và sự biến đổi quyền lực dưới góc độ chính trị học. Đây cũng là một
trong các khía cạnh cần được xem xét đến trong khi bàn đến sự biến đổi vai trò của
nhà nước.
Qua khái quát các tài liê ̣u nêu trên ta thấ y các tác giả tâ ̣p trung mô tả

, phân

tích vai trò chính trị của nhà nước. Hoă ̣c nhìn vai trò của nhà nước thông qua góc đô ̣
chính trị học . Tuy nhiên, dưới góc nhìn này, nhà nước và vai trò của nhà nước chỉ
được tiếp cận dưới góc độ là một cơ quan công quyền không hơn không kém. Do
đó, trong việc phân tích vai trò của nhà nước sẽ có những hạn chế nhất định khi
không nhìn thấy được vai trò mang tính tổng thể, toàn diện trên các lĩnh vực.

21


1.2.3. Vai trò của nhà nước trong lĩnh vực văn hóa – xã hội
Nguyễn Hữu Đễ (1999), Về vai trò của nhà nước trong quản lí xã hội ở nước

xã hội trong điều kiện kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay, Nxb. CTQG, HN.
Trong cuốn sách này tác giả tập trung phân tích thực trạng và những vấn đề đặt ra
22