ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO
DỤC

PHẠM THỊ HẢI VÂN

BIỆN PHÁP HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC KHÁI NIỆM VỀ
SINH SẢN Ở MỘT SỐ CẤP ĐỘ TỔ CHỨC SỐNG
TRONG CHƢƠNG TRÌNH SINH HỌC TRUNG HỌC PHỔ
THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM SINH HỌC

HÀ NỘI - 2015


1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO
DỤC

PHẠM THỊ HẢI VÂN

BIỆN PHÁP HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC KHÁI NIỆM VỀ
SINH SẢN Ở MỘT SỐ CẤP ĐỘ TỔ CHỨC SỐNG
TRONG CHƢƠNG TRÌNH SINH HỌC TRUNG HỌC PHỔ
THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM SINH HỌC

Tác giả

Phạm Thị Hải Vân

i


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
TRONG LUẬN VĂN
ĐC

:

ĐVĐ :

Đối chứng
Đặt vấn đề

GV

:

Giáo viên

HS

:

Học sinh


SGK

:

Sách giáo khoa

SGV

:

Sách giáo viên

SH

:

Sinh học

TB

:

Tế bào

THCS :

Trung học cơ sở

THPT :



Bảng 2.5. Phân biệt sinh sản bào tử và sinh sản sinh dưỡng

…………49

Bảng 2.6. Các hình thức sinh sản vô tính ở động vật

…………51

Bảng 3.5.1.1. So sánh kết quả kiểm tra trong thực …………56
nghiệm
Bảng 3.5.1.2. Phân loại trình độ HS qua các lần KT trong …………57
thực nghiệm
Bảng 3.5.1.3. So sánh kết quả KT giữa nhóm lớp đối …………58
chứng và nhóm lớp thí nghiệm
Bảng 3.5.1.4. Phân loại kết quả học tập của HS qua các …………59
lần KT sau thực nghiệm

iii


DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
TRONG LUẬN VĂN
Trang
Biểu đồ 3.5.1.1. So sánh kết quả KT giữa nhóm lớp đối …… 58
chứng và nhóm lớp thí nghiệm
Biểu đồ 3.5.1.2. So sánh kết quả KT sau TN

iv



Danh mục các chữ viết tắt trong luận văn ........................................

ii

Danh mục các bảng trong luận văn ………………………………..

iii

Danh mục các biểu đồ trong luận văn ……………………………

iv

Danh mục các sơ đồ trong luận văn ……………………………….

v

MỞ ĐẦU
……………………………………………………………

1

CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN
ĐỀ
NGHIÊN CỨU
1.1. Cơ sở lý luận …………………………………………………
1.1.1. Các quan niệm về khái niệm ………………………………..
1.1.2. Khái niệm sinh học ………………………………………….
1.1.3. Các con đường hình thành khái niệm ……………………….
1.1.4. Thuyết phát triển khái niệm …………………………………


Phân tích cấu trúc nội dung khái niệm sinh sản ở một số cấp độ
tổ chức sống trong chương trình sinh học trung học phổ thông
……………………………………………………………….

29
2

…
2


2
9

2.2
.

Phân tích quá trình phát triển của khái niệm sinh sản
ở một số

3
0

cấp độ tổ chức sống trong chương trình sinh học
3
0

trung học phổ thông
2.3

4
0

cấp độ tổ chức sống trong chương trình sinh học
trung học phổ
t
h

4
7

ô
n
g
2.3.5. Vận dụng biện pháp hình thành và phát triển khái
niệm vào
dạy các khái niệm sinh sản ở sinh vật ở một số cấp
độ tổ chức sống (cấp phân tử, tế bào và cơ thể)
trong chương trình sinh
học trung học
phổ thông
CHƢƠNG 3: THỰC
NGHIỆM SƢ PHẠM

5
3

vii



1. Lý do chọn đề tài
1.1. Xuất phát từ những yêu cầu đổi mới Giáo dục
Như chúng ta đã biết, nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của giáo dục là đào tạo
những con người và thế hệ trẻ có năng lực tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại,
phát huy tiềm năng của dân tộc và con người Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát
huy tính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học, công nghệ hiện đại, có
tư duy sáng tạo... Nghị quyết TW2 khoá VIII và Nghị quyết TW6 khoá IX của
Đảng cộng sản Việt Nam xác định chiến lược phát triển giáo dục năm 2001-2010:
"Giáo dục - Đào tạo hướng vào mục tiêu nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi
dưỡng nhân tài. Nâng cao mặt bằng dân trí đào tạo lớp người lao động cỏ kiến
thức cơ bản, có kỹ năng nghề nghiệp, quan tâm đến hiệu quả thiết thực, nhạy cảm
với cái mới có ý thức vươn lên về khoa học công nghệ".
Để có con người được giáo dục toàn diện trong tương lai, nhiệm vụ không thể
thiếu được đối với những người làm công tác giáo dục là cần phải quan tâm đến
việc hình thành và phát triển khái niệm cho học sinh để thông qua đó rèn luyện
và phát triển tư duy sáng tạo.
Hiện nay trên quan điểm cải cách giáo dục, người ta nghiên cứu và cải tiến
nội dung chương trình nói chung và chương trình Sinh học nói riêng đã xác định
mục tiêu cuối cùng cần đạt tới là làm thế nào cho học sinh nắm được mối quan hệ
biện chứng giữa các khái niệm, đồng thời để hiểu và nhớ các kiến thức cơ bản của
môn học và có thể vận dụng một cách sáng tạo trong quá trình học tập cũng như
trong thực tiễn.
1.2. Xuất phát từ nhận thức của bản thân về vai trò của kiến thức khải niệm
trong hoạt động nhận thức
Quá trình dạy học nối chung, quá trình dạy Sinh học nói riêng, thực chất là
tổ chức nhận thức cho học sinh. Quá trình nhận thức là quá trình phản ánh một
cách tích cực thế giới khách quan vào ý thức con người. Việc dạy và học môn
khoa học thực nghiệm như Sinh vật học, đương nhiên phải bắt đầu bằng các sự

1

Việc nghiên cứu về khái niệm được tập trung nhiều ở Liên Xô (cũ). N.M.

2


Veczillin (1972) nêu "Hiện tượng đáng chú ý nhất trong lý luận dạy học sinh học
ở mười năm gần đây là việc xác lập học thuyết phát triển các khái niệm". Trong
cuốn đại cương về phương pháp dạy học Sinh họe của N.M. Veczillin và V.M.
Kocxunxcaia (1966), lần đầu tiên các tác giả đã giành hẳn một chương cho việc
trình bày về phát triển các khái niệm, lần tái bản thứ hai năm 1972, chương đó đã
được bổ sung. Khái niệm được xem là thành phần cơ bản, và các khái niệm được
nghiên cứu trong sự phát triển và mối quan hệ giữa các khái niệm với nhau.
Cuốn nội dung dạy học Sinh học ở trượng trung học của E.P. Brunov (1971),
tác giả đã nhấn mạnh yêu cầu mới là đảm bảo phát triển liên tục của các khái niệm
hiện đại, chính xác, đồng thời tác giả cũng nêu ra sự cần thiết phải tăng cường
chuẩn bị cho học sinh ở lớp dưới những khái niệm lý thuyết, để tạo điều kiện cho họ
có điều kiện tiếp thu khái niệm trong chương trình Sinh học đại cương.
Trong cuốn "Dạy học sinh học đại cương như thế nào" của tập thể các tác
giả Veczilin, Coocxunxkaia (1967) và trong cuốn "Các bài lên lớp sinh học đại
cương" năm 1970, đã trình bày tóm tắt sự phát triển khái niệm, các dạng khái
niệm. Đặc biệt tác giả đã nhấn mạnh đến việc phát triển tư duy trong quá trình phát
triển khái niệm, thông qua sử dụng dạy học nêu vấn đề, dùng sơ đồ, bảng so sánh,
đối chiếu.
Cuốn "Sự phát triển khái niệm sinh học đại cương" của tập thể tác giả L.P.
Anastaxva, O.N. Karakova, L.S. Korotokova, I.V. Misina, G.A. Taraxova đã
phân tích sự phát triển các khái niệm Sinh học đại cương như tế bào, mô, tiến
hoá từ lớp 5 đến lớp 8 của chương trình Sinh học THCS.
Trong cuốn "Phương pháp dạy học trong trường học" dưới sự chủ biên của
I.Đ. Zơverev (1978) đã giành hai chương để trình bày về phát triển hệ thống các
khái niệm Sinh học.

- Phạm Hoàng Gia và cộng tác viên với bài "Bàn về sự lĩnh hội khái niệm

của học sinh cấp II".
- Lý luận dạy học Sinh học phần đại cương của Đinh Quang Báo và Nguyễn

Đức Thành (1996) cũng đã đề cập đến các con đường hình thành khái niệm...
Như vậy, nghiên cứu vấn đề khái niệm, phương pháp hình thành và phát
triển khái niệm đã được nhiều nhà khoa học trên thế giới và trong nước quan
tâm, đề cập tới. Tuy nhiên, việc hình thành và phát triển các khái niệm về sinh sản
ở một số cấp độ tổ chức sống (cấp phân tử, tế bào, cơ thể) vẫn chưa được đi sâu
nghiên cứu và chưa được quan tâm giải quyết tốt trong dạy học hiện nay ở

4


trường THPT.
3. Mục đích nghiên cứu
Thông qua việc phân tích hệ thống các khái niệm về sinh sản ở một số cấp độ
tổ chức sống trong chương trình Sinh học THPT, đề xuất một số biện pháp hình
thành và phát triển khái niệm sinh sản, nhằm nâng cao chất lượng trong dạy học.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Hệ thống hóa cơ sở lí luận về khái niệm, sự hình thành và phát triển khái
niệm trong dạy học sinh học ở bậc THPT.
- Nghiên cứu, đánh giá thực trạng việc dạy học các khái niệm sinh sản trong
chương trình sinh học THPT hiện nay ở một số trường THPT trên địa bàn Thành
phố Hà Nội.
- Xác định sự hình thành và phát triển của các khái niệm sinh sản qua các
cấp học định hướng cho việc hình thành các khái niệm sinh sản ở các cấp độ tổ
chức sống trong chương trình sinh học THPT.
- Xây dựng được các phương pháp, biện pháp dạy học hiệu quả trong việc

của người học, nâng cao chất lượng dạy học.
- Đưa ra được các phương pháp và biện pháp hình thành và phát triển các

khái niệm sinh sản ở một số cấp độ tổ chức sống (phân tử, tế bào, cơ thể) trong
chương trình sinh học THPT.
- Kết quả nghiên cứu này có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo hữu

ích cho các giáo viên vận dụng phương pháp và biện pháp dạy học các khái niệm
trong chương trình sinh học THPT.
9. Phƣơng pháp nghiên cứu
9.1. Phương pháp nghiên cứu lí thuyết
Hệ thống hóa cơ sở lí luận của đề tài và các phương pháp và biện pháp hình
thành và phát triển khái niệm sinh học trong chương trình Sinh học THPT.
9.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Điều tra, phỏng vấn, kết hợp quan sát sư phạm về quá trình dạy học khái
niệm sinh sản ở trường phổ thông.
- Phân tích hệ thống các khái niệm sinh sản trong chương trình Sinh học
THPT.
9.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Tổ chức dạy học khái niệm sinh sản theo 2 nhóm lớp (đối chứng và thí
nghiệm) để đánh giá tính hiệu quả của đề tài thông qua việc phân tích định tính và

6


định lượng kết quả học tập của người học.
9.4. Phương pháp thống kê toán học
10. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và khuyến nghị, Tài liệu tham khảo, Phụ lục,
luận văn gồm 3 chương như sau:

bộ phận của phán đoán, khái niệm chỉ là công cụ suy nghĩ và có tính chất quy ước để
thuận tiện cho việc trao đổi sự suy nghĩ. Các nhà triết học duy tâm hạ thấp vai trò của
khái niệm, xem các khái niệm khoa học chỉ là công cụ nhận thức khoa học, chỉ là
những từ mà đằng sau chúng không có hiện thực nào cả. Logic hình thức cho
rằng khái niệm có hai đặc điểm:
- Mỗi khái niệm chỉ là tổng số của một số dấu hiệu. Tuỳ theo tổng số dấu hiệu
của khái niệm là nhiều hay ít, mà phạm vi ứng dụng của khái niệm sẽ rộng hay hẹp.
Như vậy logic hình thức chỉ quan tâm đến mặt lượng của khái niệm,

8


nghĩa là chỉ căn cứ vào số dấu hiệu của khái niệm mà không quan tâm đến thuộc
tính bản chất của khái niệm.
- Khái niệm là những quy ước có sẵn, không biến đổi. Nhìn chung quan
niệm này không đúng vì khái niệm không phải là điều quy ước như là dùng ký
hiệu để biểu thị đại lượng về số lượng toán học, mà nó có nội dung phản ánh hiện
thực của nó và hiện thực biến đổi nên sự phản ánh hiện thực cũng biến đổi theo.
Tuy nhiên, trong điều kiện nhất định nào đó, nội dung của khái niệm nào đó phải
là không đổi.
* Quan niệm của logic học biện chứng về bản chất của khái niệm
Logic biện chứng coi khái niệm là kết tinh sự nhận thức của con người, khái
niệm là hình thức tư duy phản ánh sự vận động, phát triển của thực tại khách
quan. Khái niệm khoa học là sự tổng kết các tri thức về những dấu hiệu, thuộc
tính chung và bản chất giữa các sự vật và hiện tượng. Logic biện chứng xem khái
niệm có 3 đặc điểm căn bản:
- Tính chung của khái niệm
Khái niệm là kết quả của quá trình nhận thức đi từ đơn nhất đến cái phổ
biến, đi từ cái riêng đến cái chung bằng con đường khái quát hoá.
Đơn nhất là những dấu hiệu thuộc tính chỉ có ở sự vật hay hiện tượng nhất định.

dung và hình thức của khái niệm, giữa dấu hiệu được đưa vào khái niệm và tên gọi
của khái niệm.
Như vậy, logic biện chứng xem khái niệm là sự thống nhất biện chứng giữa
đơn nhất và phổ biến, giữa cụ thể và trừu tượng, giữa nội dung và hình thức.
1.3.2. Khái niệm sinh học
Khái niệm sinh học là những khái niệm phản ánh những dấu hiệu và thuộc
tính chung, bản chất của các cấp độ tổ chức và hiện tượng sống.
1.3.2.1. Định nghĩa khái niệm sinh học
Định nghĩa một khái niệm tức là trả lời câu hỏi: Một sự vật, hiện tượng nào đó
là cái gì? Muốn vậy, không chỉ chỉ ra các dấu hiệu, mà quan trọng hơn là chỉ ra
những thuộc tính bản chất của nó, đủ để phân biệt nó với các sự vật, hiện tượng
khác.
Mặc dù định nghĩa chính xác một khái niệm là kết quả một quá trình nhận

10


thức lâu dài của loài người, nhưng câu định nghĩa khái niệm không thể chứa đủ
mọi hiểu biết hiện thời về đối tượng được định nghĩa mà chỉ có thể nêu lên những nét
bản chất nhất, chủ yếu nhất. Trong sách giáo khoa, trong dạy học người ta
thường bắt đầu việc giới thiệu tri thức mới bằng việc định nghĩa khái niệm. Đây
thường là những định nghĩa theo trình độ hiện đại của khoa học, đôi khi được đơn
giản hoá cho phù hợp với trình độ lĩnh hội của học sinh và yêu cầu của chương
trình. Lên các lớp trên, khái niệm đó sẽ dần được bổ sung, chính xác hơn.
1.3.2.2. Các loại khái niệm sinh học
Khái niệm sinh học là tri thức khái quát về những dấu hiệu và thuộc tính
bản chất của các cấu trúc vật chất sống, của các hiện tượng quá trình của sự
sống, phản ánh những mối liên hệ tương quan giữa chúng với nhau.
Dựa vào phạm vi phản ánh rộng hay hẹp, có thể chia khái niệm sinh học
thành khái niệm đại cương và khái niệm chuyên khoa.

cũng như về mối quan hệ bản chất của chúng, vừa là cơ sở để nhận thức tiếp
theo. Hình thành và phát triển các khái niệm là con đường để học sinh lĩnh hội
kiến thức một cách sâu sắc, vững chắc, đồng thời phát triển tư duy hình thành
nhân cách. Nói cách khác, hình thành nhân cách cho học sinh là hệ quả của quá
trình dạy học sinh học.
1.3.2.4. Phương pháp định nghĩa khái niệm
Phương pháp định nghĩa đơn giản nhất là liệt kê toàn bộ các dấu hiệu của
đối tượng được định nghĩa. Nhưng trong thực tế, phương pháp này không thực
hiện được, vì mỗi sự vật hiện tượng đều có vô số dấu hiệu khó mà kể hết. Mặt
khác mỗi khái niệm nằm trong những mối liên hệ, những mối tương quan nhất
định với các khái niệm khác. Do đó, khi định nghĩa một khái niệm cần đặt nó vào
một khái niệm chung hơn, và không cần nêu lại những dấu hiệu nào là chung nữa
mà chỉ cần vạch thêm dấu hiệu nào là riêng của nó.
Khi đưa ra một câu định nghĩa phải bảo đảm các quy tắc cơ bản sau:
- Hai vế của câu định nghĩa phải tương đương, nghĩa là có thể hoán vị cho nhau. -

Định nghĩa phải nêu được dấu hiệu bản chất của đối tượng - hiện tượng
sống được định nghĩa.
- Khi định nghĩa khái niệm không được vượt cấp, nghĩa là khái niệm dùng để

định nghĩa phải là khái niệm giống gần nhất.
- Khi định nghĩa không dùng câu phủ định.
- Câu định nghĩa phải ngắn gọn, rõ ràng, tránh nói vòng vo.

12