ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

VŨ THỊ ANH

SỬ DỤNG TÀI LIỆU VĂN HỌC ĐỂ GÂY HỨNG THÚ CHO
HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM
LỚP 11 - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

VŨ THỊ ANH

SỬ DỤNG TÀI LIỆU VĂN HỌC ĐỂ GÂY HỨNG THÚ CHO
HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM
LỚP 11 - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ
CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN LỊCH SỬ)
MÃ SỐ: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Trịnh Đình Tùng

HÀ NỘI - 2014

Chủ nghĩa xã hội

2.

DH

Dạy học

3.

DHLS

Dạy học lịch sử

4.

ĐC

Đối chứng

5.

GV

Giáo viên

6.

HS


Số lượng

12.

SLHS

Số lượng học sinh

13.

STT

Số thứ tự

14.

THCS

Trung học cơ sở

15.

THPT

Trung học phổ thông

16.

TN


trường phổ thông.......................................................................................... 38 Kết
luận Chương 1 ....................................................................................... 39

iii


Chương 2: CÁC BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TÀI LIỆU VĂN HỌC ĐỂ
GÂY HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC
LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 11-TRUNG HỌC PHỔ THÔNG.
THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM..................................................................... 40
2.1. Mục tiêu, nội dung cơ bản của Lịch sử Việt Nam lớp 11 - THPT ......... 40
2.1.1. Mục tiêu bộ môn Lịch sử Việt Nam lớp 11 từ 1858 đến 1918 ở
trường Trung học phổ thông......................................................................... 40
2.1.2. Nội dung kiến thức cơ bản Lịch sử Việt Nam lớp 11 ......................... 41
2.2. Nội dung tài liệu văn học cần sử dụng trong dạy học Lịch sử Việt
Nam lớp 11 (chương trình chuẩn)................................................................ 43
2.2.1. Dựng lại thảm cảnh nước mất nhà tan, nhân dân li loạn từ khi
thực dân Pháp xâm lược ............................................................................... 43
2.2.2. Thể hiện sâu sắc chủ nghĩa yêu nước chống giặc ngoại xâm............... 44
2.2.3. Các tác phẩm phản ánh đời sống các giai tầng trong xã hội Việt
Nam những năm 20 của thế kỷ XX .............................................................. 53
2.3. Những yêu cầu khi sử dụng tài liệu văn học để gây hứng thú cho
học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 11 (chương trình chuẩn)........ 54
2.3.1. Tài liệu văn học phải đảm bảo tính khoa học, tính tư tưởng................ 54
2.3.2. Sử dụng tài liệu văn học phải phát triển năng lực học tập của học sinh...... 54
2.3.3. Sử dụng tài liệu văn học phải phản ánh nội dung cơ bản của kiến
thức Lịch sử ................................................................................................ 56
2.4. Các biện pháp và hình thức sử dụng tài liệu văn học để gây hứng
thú cho học sinh ..................................................................................................... 57
2.4.1. Trong dạy học nội khóa ...................................................................... 57

Bảng 2.1. Bảng thống kê điểm số kết quả thực nghiệm ...............................87 .

vi


DANH MỤC ĐỒ THỊ
Trang
Đồ thị 2.1: Tần số điểm của lớp TN và lớp ĐC ...........................................87 .

vii


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Giáo dục - đào tạo được xem là chiến lược lâu dài nhằm phát triển bền
vững và đem lại sự phồn thịnh cho mỗi quốc gia, mỗi dân tộc. Nền giáo dục Việt
Nam là nền giáo dục xã hội chủ nghĩa có tính nhân dân, dân tộc, khoa học,
hiện đại, lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng.
Hoạt động giáo dục phải thực hiện theo nguyên lý học đi đôi với hành, giáo
dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà
trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội. (Trích điều 3 - Chương
I - Luật giáo dục - đã được sửa đổi bổ sung năm 2010).
Ở nước ta, trong xu thế hội nhập quốc tế, khi cách mạng khoa học - công
nghệ phát triển mạnh mẽ thì giáo dục và đào tạo luôn được xem là quốc
sách hàng đầu, nhằm xây dựng nên những con người của một xã hội thông tin,
mà trong đó kinh tế tri thức chiếm lĩnh xã hội. Môn Lịch sử với đặc trưng của
mình góp phần không nhỏ trong việc đáp ứng mục tiêu giáo dục nhằm đào tạo
con người Việt Nam phát triển toàn diện, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc
và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực,
đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

học LS nhằm giúp HS hứng thú học tập, phát huy tính tích cực của HS, giúp
HS tư duy và nắm được nội dung kiến thức trọng tâm đã học. Và một trong
những cách thức hữu hiệu giúp người GV có thể đổi mới phương pháp dạy học
LS trong nhà trường chính là sử dụng đến kiến thức các môn học khác như Địa
lí, Giáo dục Công dân, Văn học… hỗ trợ cho hoạt động dạy học bộ môn trở nên
sinh động hơn, hấp dẫn hơn.
Vậy nên, để góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học nói
chung, dạy học LS nói riêng, chúng tôi đã lựa chọn đề tài nghiên cứu: "Sử
dụng tài liệu văn học để gây hứng thú cho học sinh trong dạy học Lịch sử
Việt Nam lớp 11 - Trung học phổ thông (Chương trình chuẩn)" làm đề tài
luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục.

2


2. Lịch sử vấn đề
Nâng cao hiệu quả dạy học là mục tiêu của nghiên cứu quá trình dạy
học nói chung, dạy học LS nói riêng ở trường phổ thông và những biện pháp
nâng cao chất lượng dạy học bộ môn LS đã được các nhà nghiên cứu, nhà giáo
dục lịch sử trong và ngoài nước quan tâm, nghiên cứu và đề cập ở nhiều góc độ
khác nhau. Dưới đây là một số công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài của
chúng tôi.
2.1. Tài liệu nước ngoài
* Tài liệu tâm lý học - giáo dục học
Tác giả I.A. Ilinna trong cuốn "Giáo dục học", tập 2 nhấn mạnh đến vai
trò của việc lĩnh hội toàn diện kiến thức và đề ra một số phương pháp giúp HS
nắm vững kiến thức như sử dụng phương pháp làm việc với SGK, luyện
tập, ôn tập…
N.V.SaVin trong cuốn "Giáo dục học", tập 1 đề cập nội dung dạy học và
hình thức tổ chức dạy học. Tác giả cho rằng việc tổ chức các hoạt động học tập

trong quá trình học tập LS. Theo tác giả, thông qua đó việc phát triển tư duy,
kích thích năng lực sáng tạo, tính tích cực nhận thức của học sinh là biện pháp
quan trọng để tổ chức dạy học LS. Do đó sẽ nâng cao được chất lượng của một
giờ học lịch sử nói riêng và quá trình dạy học LS nói chung.
Trong cuốn "Các phương pháp dạy học hiệu quả" của nhóm tác giả
Robert J.Marano, Debra J.Pickering, Janne E.Pollock đã đưa ra các biện pháp
nhằm nâng cao chất lượng cho quá trình tổ chức dạy học như: việc khích lệ
học tập, học tập theo nhóm, lập mục tiêu, gợi ý câu hỏi… Các tác giả khẳng định:
dù biện pháp nào đi chăng nữa thì việc quan trọng nhất là GV phải nuôi dưỡng
hoạt động học tập đích thực cho người học, kích thích HS tích cực, chủ động
tham gia vào quá trình lĩnh hội tri thức.
Đặc biệt, N.G. Đairi - Tiến sĩ giáo dục Liên Xô trước đây - trong cuốn
"Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?" đã nói: "thầy giáo bắt buộc phải biết rõ
những thành tựu của khoa học lịch sử và của các khoa học giáo dục… phải biết
tất cả những hiện tượng quan trọng nhất của đời sống chính trị xã hội và

4


văn hóa" [11, tr.10]. Ông cho rằng để có một giờ học đạt hiệu quả GV bắt
buộc phải biết rõ những thành tựu khoa học LS và các khoa học giáo dục,
những vấn đề mà khoa học đang giải quyết, phải biết tất cả những hiện tượng
quan trọng nhất của đời sống chính trị xã hội và văn hóa… GV phải biết không
ngừng và có hệ thống tất cả mọi nguồn tư liệu muôn hình muôn vẻ: tác phẩm
kinh điển, văn kiện của Đảng và Nhà nước, sách chuyên khảo, sách giáo khoa,
sách báo tạp chí, tác phẩm hội họa, những cuộc tham quan. Từ đó Tiến sĩ nêu
lên 14 yêu cầu của một giờ học Lịch sử như: xác định được tính đúng, ý nghĩa
của giờ học, có phương tiện dạy học cần thiết, ngôn ngữ chính xác của thầy
giáo… Trong đó, tác giả đã khẳng định vai trò tầm quan trọng của nguồn tài liệu tham
khảo để một giờ học LS có "kết quả thiết thực". Tác giả đề nghị giáo viên phải

PGS. TS Trịnh Đình Tùng "Mấy biện pháp nâng cao hiệu quả giáo dục
qua một bài học lịch sử". Tạp chí nghiên cứu giáo dục, tháng 5/1998.
Phan Ngọc Liên, Nguyễn Thị Côi "Những vấn đề trong dạy học lịch sử
ở trường phổ thông hiện nay", Tạp chí nghiên cứu giáo dục, tháng 4/1991.
PGS. TS Trịnh Đình Tùng "Để nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn
lịch sử ở trường phổ thông", Tạp chí giáo dục, số 155/2007, tr 23-24.
Hoàng Đình Chiến "Về việc sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy học
lịch sử ở PTTH hiện nay", Nghiên cứu lịch sử số 3, 1998.
Qua các bài viết trên, mỗi tác giả đi sâu vào những vấn đề khác nhau của
phương pháp dạy học lịch sử, song đều có liên quan đến phương pháp nâng
cao hiệu quả dạy học lịch sử nói chung và việc gây hứng thú trong dạy học lịch
sử nói riêng.
Ngoài ra, chúng tôi còn tiếp cận và tham khảo các luận án, luận văn ít
nhiều đề cập đến phương pháp sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy học LS ở
trường phổ thông như: "Sử dụng kiến thức liên môn để gây hứng thú học tập
lịch sử Việt Nam từ năm 1930 đến năm 1945 ở trường THPT (chương trình
chuẩn)" của Nguyễn Thị Nhung - Luận văn Thạc sĩ, ĐH Giáo Dục. "Tạo hứng
thú học tập cho học sinh qua các hình thức tổ chức tự học môn Lịch sử lớp 10
trường THPT chuyên Lam Sơn, Thanh Hóa" của Phan Thị Hà - Luận văn Thạc
sĩ, ĐHSP Hà Nội.
Những công trình nghiên cứu trên, đặc biệt là những công trình của các
nhà giáo dục lịch sử là những gợi mở quý giá về mặt lí luận giúp chúng tôi tìm
hướng giải quyết các nhiệm vụ của luận văn.

8


Tuy nhiên, những công trình này mới trình bày khái quát về các phương
pháp nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông, các biện pháp sử
dụng tài liệu nói chung mà chưa có công trình nào đề cập sâu đến phương pháp

- Tìm hiểu chương trình, nội dung sách giáo khoa Lịch sử lớp 11 (phần Lịch
sử Việt Nam từ 1858 đến 1918) và tài liệu văn học thời kì này để xác định
những nội dung văn học nào có thể và cần sử dụng trong dạy học.
- Hệ thống hóa và đề xuất những biện pháp sư phạm có tính khả thi
nhằm tạo hứng thú học tập cho HS trong dạy học.
- Tiến hành thực nghiệm sư phạm qua bài dạy để từ đó rút ra những kết
luận về tính khả thi của việc sử dụng tài liệu văn học để gây hứng thú cho học
sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 11 - Trung học phổ thông (Chương
trình chuẩn).
6. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
6.1. Phương pháp luận
Để giải quyết những nhiệm vụ của đề tài, chúng tôi dựa trên cơ sở:
- Lý luận CN Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm đường
lối của Đảng và Nhà nước về giáo dục phổ thông nói chung và giáo dục lịch sử
nói riêng.
- Lý luận về tâm lí học, giáo dục học, phương pháp dạy học lịch sử của
các nhà giáo dục, giáo dục lịch sử.
6.2. Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu lí thuyết: Tâm lí giáo dục học, giáo dục Lịch sử, chương trình
sách giáo khoa Lịch sử lớp 11 (Chương trình chuẩn), tài liệu văn học liên quan.
- Nghiên cứu thực tiễn:
+ Điều tra việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay.
+ Thực nghiệm: Soạn - giảng theo dự kiến theo những gì mà luận văn
đưa ra để kiểm tra giả thuyết và hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất.
+ Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh kết quả thực nghiệm để rút ra
kết luận sư phạm.

10




CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÀI LIỆU
VĂN HỌC ĐỂ GÂY HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH TRONG
DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG
1.1. Cơ sở lí luận
1.1.1. Quan niệm về tài liệu văn học trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông
1.1.1.1. Quan niệm về tài liệu văn học
Theo Từ điển Tiếng Việt thông dụng thì "Tài liệu" là "sách báo giúp cho
việc tìm hiểu một vấn đề gì" [49, tr. 989]. Từ đó, luận văn quan niệm về tài liệu văn
học trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông là một loại tài liệu Lịch sử, gồm sách
báo thuộc lĩnh vực văn học giúp cho việc tìm hiểu một vấn đề LS.
Trong dạy học LS ở trường phổ thông, giáo viên có thể sử dụng các
loại tài liệu văn học chủ yếu sau:
- Các tác phẩm văn học dân gian;
- Các tác phẩm văn học xuất hiện vào thời kì diễn ra các sự kiện lịch sử
và phản ánh sự kiện ấy bằng hình tượng văn học;
- Tiểu thuyết lịch sử, truyện thơ lịch sử, kịch lịch sử;
- Kí sự, hồi kí của các nhân vật lịch sử, nhân chứng lịch sử.
1.1.1.2. Mối quan hệ giữa kiến thức văn học với kiến thức lịch sử
Chúng ta đều biết Sử học và Văn học đều có chung đối tượng nghiên
cứu là con người, những vấn đề xã hội… Văn học ngợi ca vẻ đẹp của non sông, đất
nước, ngợi ca con người mang những phẩm chất tốt đẹp, cao quí cũng như đả
kích, lên án cái xấu thì LS cũng ghi nhận công lao của những con người ấy
đồng thời phán xét nghiêm minh những người có tội với dân với nước.
Người ta thường nói đến tình trạng "văn sử bất phân" trong văn chương
thời xưa, có nghĩa là thời ấy người ta chưa phân biệt rạch ròi văn kinh sử,
chính luận, triết luận, báo cáo, hịch… với văn chương như một phạm trù nghệ thuật.
Thời ấy không phải chưa hình thành các thể văn khác nhau nhưng giữa


Văn học dân gian là những sáng tác truyền miệng của các tầng lớp dân
chúng, phát sinh từ thời công xã nguyên thủy, phát triển qua các thời kỳ LS
đến nay.

13


Văn học dân gian ra đời sớm và rất phong phú, nhiều thể loại như thần
thoại, truyền thuyết, cổ tích, ca dao, hò vè… Đây là những tài liệu có giá trị phản
ánh những nội dung, sự kiện quan trọng trong LS dân tộc. Nếu gạt bỏ những
yếu tố thần bí, hoang đường, chúng ta có thể tìm được những yếu tố hiện thực
của LS trong văn học dân gian. Và qua những câu chuyện cổ tích, thần thoại,
hay những áng ca dao, hò vè mà HS được học ở những giờ văn học
sẽ là những tài liệu chân thực giúp các em tạo biểu tượng trong giờ học LS.
Ví dụ trong truyện Thánh Gióng, Sơn Tinh - Thủy Tinh sau khi lược bỏ
những yếu tố thần bí, chúng ta sẽ thấy phản ánh cuộc đấu tranh của nhân dân ta
trong buổi bình minh của LS: vừa dựng nước và vừa giữ nước.
Các loại hình văn học dân gian không chỉ góp phần minh họa những sự
kiện LS mà còn làm cho bài giảng thêm sinh động, tạo được không khí gần
gũi với bối cảnh LS sự kiện đang học. Nó phản ánh những hiểu biết về các sự kiện
LS.
Ví dụ, câu:
"Một nhà sinh đặng ba vua
Vua sống, vua chết, vua thua chạy dài"
Phản ánh tình trạng rối ren của triều đình Huế sau khi Tự Đức chết, ba
vua này là Đồng Khánh (sống), Kiến Phúc (chết), Hàm Nghi (chạy ra Sơn
Phòng) đều là con của Kiến Thái Vương - em vua Tự Đức. Họ là anh em ruột
cùng một nhà (cần phân tích rõ từ "thua" thuộc quan điểm của giai cấp nào).
Như vậy, sử dụng tài liệu văn học dân gian, GV có thể tiến hành có kết
quả việc giáo dục tư tưởng, đạo đức nói chung, giáo dục truyền thống dân tộc nói

của quá khứ. Song cần lựa chọn và xác định những tiểu thuyết lịch sử nào đáp
ứng những yêu cầu của dạy học LS, tránh những loại tiểu thuyết bịa đặt, ảnh
hưởng xấu đến nhận thức LS của HS.
Trong thể loại văn học này, LS trở thành một nguồn cảm hứng cho tự do
sáng tác văn chương. Nhưng giá trị thẩm mỹ của tác phẩm không nằm ở chân lý
LS mà nằm ở chân lý nghệ thuật. Tuy nhiên, chân lý nghệ thuật lại chịu sự ràng
buộc của chân lý LS. Vì vậy, đây là tài liệu tham khảo vô cùng quan trọng trong
dạy học LS ở trường phổ thông.

15


Với LS dân tộc có thể khai thác tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí của
Ngô Gia văn phái hay tiểu thuyết Đêm hội Long Trì, An Tư, kịch Vũ Như Tô…
Những tác phẩm này ra đời vào thời kỳ diễn ra những sự kiện LS đó nên vừa là tác
phẩm văn học, vừa là những tư liệu LS sống động đảm bảo tính chân xác của
LS qua lăng kính văn học.
1.1.2.4. Kí sự, hồi kí của các nhân vật lịch sử, nhân chứng lịch sử
Kí sự, hồi kí là những tác phẩm của các nhân vật hoặc nhân chứng LS.
Những người viết hồi kí lịch sử là những người sống trong cuộc, nên những tác
phẩm của họ là những tác phẩm của những người trong cuộc, chịu trách nhiệm
chính về những diễn biến của chiến tranh. Vì vậy, cách viết rất chân thực, diễn
tả lại những sự kiện, hành động rất tỉ mỉ của quân và dân trong thời kỳ chiến
tranh. Qua đó HS cảm nhận, thấy được, hình dung ra những ngày
tháng gian khó, hiểm nguy nhưng oanh liệt của cuộc chiến tranh nhân dân vĩ đại
của dân tộc. Ví dụ: Tác phẩm Đường tới Điện Biên Phủ của Võ Nguyên
Giáp, Mười ngày rung chuyển thế giới của Giôn Rít…
Tài liệu tham khảo trong dạy học LS rất phong phú, đa dạng. Để nâng
cao hiệu quả dạy học, GV cần có những phương pháp sưu tầm, lựa chọn và
khai thác có hiệu quả để giúp HS lĩnh hội hơn nữa kiến thức của khóa trình lịch