ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

--------------***------------

NGUYỄN VĂN BẮC

VẤN ĐỀ TỰ DO TÔN GIÁO
TRONG QUAN HỆ CHÍNH TRỊ QUỐC TẾ HIỆN NAY
Chuyên ngành: Chính trị học
Mã số: 60.31.02.01

Hướng dẫn khoa học: GS. TS Đỗ Quang Hưng

Hà Nội, tháng 12 năm 2015

1


LỜI CẢM ƠN
Công trình nghiên cứu “Vấn đề tự do tôn giáo trong quan hệ chính trị
quốc tế hiện nay” được hoàn tất với sự cổ vũ, giúp đỡ trực tiếp của: Gs. TS.
Đỗ Quang Hưng; một số thầy cô trong Khoa Khoa học Chính trị, cán bộ nhân
viên Thư viện phòng đọc Thượng Đình (Đại học Khoa học Xã hội và Nhân
văn – Đại học Quốc gia Hà Nội), cán bộ Viện Nghiên cứu Tôn giáo – Viện
Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, cán bộ Thư viện Quốc gia Việt Nam,
cùng một số bạn đồng nghiệp đã tạo điều kiện cho tác giả hoàn thành công
trình nghiên cứu.
Tác giả xin chân thành cảm ơn, tri ân tất cả các quý vị, đặc biệt tác giả
xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Gs. Ts. Đỗ Quang Hưng đã hướng dẫn tận
tình để đã giúp đỡ tác giả hoàn thành công trình nghiên cứu. Dù đã có nhiều

3


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trong bối cảnh hiện nay, toàn cầu hóa kéo theo nhiều hệ lụy của nó
như môi trường, thông tin, an ninh… và tôn giáo đang có xu hướng mở rộng
phạm vi ảnh hưởng của mình cũng như không gian địa lý, trở thành vấn đề
xuyên biên giới. Các quốc gia trên thế giới hiện nay đang trong xu thế hợp
tác, trao đổi, đối thoại và đó cũng là xu thế chủ đạo trong quan hệ quốc tế.
Nguyện vọng chung của các quốc gia hiện nay là hòa bình, hợp tác và cùng
phát triển. Quan hệ quốc tế nói chung và quan hệ chính trị quốc tế nói riêng
đang trở nên nóng bỏng, sôi động hẳn lên không chỉ trong các vấn đề kinh tế,
quân sự, chính trị, an ninh quốc gia…
Những thay đổi của thế giới trong thời gian qua đã cho thấy vấn đề tôn
giáo nói chung và tự do tôn giáo nói riêng đang có những ảnh hưởng đến mọi
lĩnh vực của đời sống chính trị, kinh tế… Sự nổi lên của các vấn đề “tôn giáo
toàn cầu” như khủng bố , chủ nghĩa tôn giáo cực đoan , các phong trào dân
chủ, tự do... đã tác động không nhỏ đến tình hình quan hệ chính trị quốc tế .
Đó là các cuô ̣c xung đô ̣t ở Darfur , Taliban, Islam giáo ở Ả Râ ̣p Xê Ú t , các áp
lực xã hô ̣i có nguồ n gố c từ phong trào dân tô ̣c Ấn Đô ̣ giáo và từ các đảng
Islam giáo ở Thổ Nhỹ Kỳ . Những tác động của tôn giáo đến quan hệ chính trị
quốc tế như các cuộc xung đột giữa các tôn giáo, giữa các nền văn hóa…
ngày càng trở nên gay gắt. Và sự hồi sinh của tôn giáo dưới các hình thức tổ
chức, tồn tại, tôn giáo đã được đề cập đến như từ “tôn giáo lưu vong” đến sự
“trở về của tôn giáo” trong quan hệ chính trị quốc tế.
Trong khi đó các vấn đề toàn cầu có câu chuyện xung đột sắc tộc, tôn
giáo,… và đó là những vấn đề bao trùm câu chuyện “tự do tôn giáo”. Một
trong những nội dung quan trọng trong Báo cáo về chương trình Thiên niên kỉ
của Liên hợp quốc (2002) về “Mục tiêu cụ thể nhưng có tính chiến lược to lớn

chọn lọc thành tựu nghiên cứu về tôn giáo và quan hệ quốc tế, mặt khác cần
đi sâu nghiên cứu các vấn đề của tự do tôn giáo trong quan hệ chính trị quốc
tế hiện nay. Khoa học chính trị ở Việt Nam đã đang nhận được sự quan tâm
của nhiều nhà nghiên cứu cả về mặt lý luận cũng như thực tiễn, trong đó vấn
5


đề tôn giáo là một trong những chủ đề được quan tâm. Tuy vậy, nếu so sánh
với các lĩnh vực khác của khoa học chính trị như đảng cầm quyền, vấn đề giai
cấp, vấn đề quan hệ chính trị giữa các quốc gia, phong trào nữ quyền… thì
những nghiên cứu chính trị quốc tế và tự do tôn giáo còn rất khiêm tốn. Bên
cạnh đó, nhận thức về sự tác động của vấn đề tự do tôn giáo trong quan hệ
chính trị quốc tế còn là một vấn đề mới mẻ đối với các nhà khoa học, nhà
quản lý của Việt Nam. Những nghiên cứu về vấn đề tự tôn giáo và chính trị
quốc tế mới chưa nhiều và chủ yếu dưới góc độ pháp luật, tôn giáo học,…
chưa có nhiều công trình đi sâu dưới nhãn quan chính trị.
Do đó, với những lý do trên, đề tài “Vấn đề tự do tôn giáo trong quan
hệ chính trị quốc tế hiện nay”, nhằm nghiên cứu yếu tố tôn giáo nói chung
và tự do tôn giáo nói riêng trong quan hệ chính trị quốc tế và nó có ý nghĩa lý
luận và thực tiễn quan trọng.
2. Tình hình nghiên cứu vấn đề
Trong bối cảnh hiện nay, quyền tự do tôn giáo được xem là một trong
những quyền cơ bản của con người. Tự do tôn giáo nói riêng và tôn giáo nói
chung đang có những tác động không nhỏ đến tình hình quan hệ chính trị
quốc tế hiện nay, trong những vấn đề như chủ giải lãnh thổ, vấn đề xung đột
tôn giáo, vấn đề tranh giành quyền lực chính trị… Bên cạnh đó, một số quốc
gia trên thế giới đang thực hiện chính sách “ngoại giao nhân quyền” nhằm
gây sức ép, tác động đến chính phủ các nước buộc các nước có những thay
đổi chính sách, cơ chế nhằm cải thiện tình hình nhân quyền nói chung và tự
do tôn giáo nói riêng. Do đó, tự do tôn giáo là một trong những vấn đề có tác

hoạch cho cuộc sống theo sự xét đoán của mình và tự do hội họp. Quyền của
mỗi các cá nhân trong mối quan hệ với cộng đồng và với xã hội.
Đỗ Kim Thịnh, Ngô Quang Hưng, Hoàng Đức Hậu (Chủ biên), Đừng
theo kẻ xấu, Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc, Hà Nội, 2005. Tác giả giới thiệu
21 câu hỏi phổ biến kiến thức về quyền tự do tôn giáo, tín ngưỡng của nhân
dân được Hiến pháp và pháp luật công nhận. Những tình huống xử lý ngăn
chặn kẻ xấu truyền đạo trái phép.

7


Ban chỉ đạo về Nhân quyền của Chính phủ, Tài liệu tập huấn công tác
nhân quyền, Hà Nội, 2005. Tài liệu đã trình bày những vấn đề cơ bản về lợi
dụng dân chủ, nhân quyền, tôn giáo của các thế lực chống Việt Nam. Những
lý luận cơ bản về quyền con người và hệ thống luật pháp liên quan đến quyền
con người, một số giải pháp để đảm bảo nhân quyền của các dân tộc thiểu số.
Trương Thành Trung, Nguyễn Văn Tài, Nguyễn Vĩnh Thắng, Sự thật
vấn đề dân chủ và nhân quyền trong chiến lược “Diễn biến hòa bình” ở Việt
Nam, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2011. Tác giả đã trình bày sự
thật về vấn đề “dân chủ”, “nhân quyền” trong thực hiện chiến lược “Diễn biến
hòa bình” ở Việt Nam hiện nay. Giới thiệu biện pháp đấu tranh làm thất bại
âm mưu sử dụng chiêu bài “Dân chủ và nhân quyền” để thực hiện “Diễn biến
hòa bình” ở Việt Nam.
Vũ Công Giao, Lã Khánh Tùng (biên soạn), Luật nhân quyền quốc tế
những vấn đề cơ bản: Sách tham khảo, Nhà xuất bản Lao động Xã hội, Hà
Nội, 2011. Giới thiệu khái quát nhận thức và lịch sử phát triển của luật nhân
quyền quốc tế. Các quyền và tự do cơ bản của con người theo luật quốc tế. Cơ
chế bảo vệ và thúc đẩy quyền con người theo luật quốc tế.
Đỗ Kim Thêm, Quan điểm của Phật giáo trước các vấn đề hiện đại,
Nhà xuất bản Hồng Đức, Hà Nội, 2013. Tác giả trình bày quan điểm của Phật

bản Tôn giáo và Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa, Hà Nội. Tác giả đã có
những trình bày về các tôn giáo trong xã hội Mỹ một cách đầy đủ, cũng có nói
đến vấn đền tôn giáo tác động như thế nào đến chính sách ngoại giao của Hoa
Kỳ.
Nguyễn Thiết Sơn (ch.b), Bùi Ngọc Anh, Vũ Đăng Hinh (2002), Nước
Mỹ năm đầu thế kỉ XXI, Nhà xuất bản. Khoa học Xã hội, Hà Nội. Giới thiệu
một số vấn đề về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội, chính sách đối ngoại và
quan hệ quốc tế của Mỹ những năm đầu thế kỷ XXI, đặc biệt sau sự kiện
11/9.
Đoàn Văn Thắng (2003), Quan hệ Quốc tế - Các phương pháp tiếp
cận: Sách tham khảo, Nhà xuất bản Thống Kê, Hà Nội. Khái niệm chung về

9


phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế và mối quan hệ giữa các phương
pháp đó, giới thiệu trào lưu quan hệ quốc tế chủ yếu của phương Tây.
Phạm Thị Vinh (ch.b.), Nguyễn Huy Hồng, Lê Thanh Hương (2007),
Một số vấn đề về xung đột sắc tộc và tôn giáo ở Đông Nam Á, Nhà xuất bản
Khoa học xã hội, Hà Nội. Tác giả đã trình bày về sự xung đột sắc tộc và tôn
giáo ở một số nước Đông Nam Á. Những bài học lịch sử về cách giải quyết
xung đột sắc tộc và tôn giáo bằng con đường hoà bình, thực hiện các biện
pháp phát triển kinh tế, thực hiện công bằng xã hội, thừa nhận sự đa dạng văn
hoá, tôn giáo và tôn trọng bản sắc riêng của mỗi tộc người trong mỗi quốc
gia.
Đỗ Quang Hưng, Nghiên cứu tôn giáo: Nhân vật & Sự kiện, Nhà xuất
bản Tổ ng hơ ̣p Thành phố Hồ Chí Minh , 2010. Bên ca ̣nh viê ̣c tập trung vào
việc phân tích quan điểm của một số nhân vật chính trị và khoa học bàn về
tôn giáo ở Viê ̣t Nam (kể từ Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổng Bí thư Lê Hồng
Phong, Nguyễn Văn Cừ,… đến Nguyễn An Ninh, Đào Duy Anh, Nguyễn Văn

khởi đầu của cuốn sách là các diễn viên tôn giáo, bao gồm các nhóm Islam
giáo và Giáo hội Công giáo La mã đã có tác động đến chính sách đố i ngoại
Mỹ, Ấn Độ, Iran và giữa các quốc gia trên thế giới. Tiế p đó là viê ̣c phân tích
mố i quan hê ̣ tác đô ̣ng giữa các diễn viên tôn giáo xuyên quố c gia và chính trị
quố c tế , cũng như vấ n đề tôn giáo và văn hóa nhân quyề n ở Mỹ.
Nguyễn Thái Yên Hương, Tạ Anh Tuấn (2011), Các vấn đề nghiên cứu
về Hoa Kỳ, Nhà xuất bản Giáo dục. Cuốn sách đã trình bày nhiều vấn đề về vấn
đề tôn giáo trong xã hội Hoa Kỳ, trình bày những tác động của tôn giáo đến
chính trị…
Lê Thanh Bin
̀ h , Đỗ Thanh Hải (2012), Tôn giáo và Quan hê ̣ quố c tế ,
Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia – Sự thâ ̣t , Hà Nội . Tác giả có phân tích
những ảnh hưởng của tôn giáo đến đời sống chính trị – xã hội cũng như quá
trình hoạch định chính sách đối ngoại của một số quốc gia ; bên ca ̣nh đó tác
giả giới thiệu tổng quan , phân tić h mô ̣t số đă ̣c điể m quan hê ̣ quố c tế của tôn
giáo, cũng như làm rõ vai trò và ảnh hưởng của các tôn giáo , tổ chức tôn giáo
đến quan hệ quốc tế, dưới ba góc đô :̣ Bấ t đồ ng giữa các quố c gia về tự do tôn
giáo và các chính sách liên quan ; Các tổ chức tôn giáo là các tổ chức xuyên
quốc gia; Và mâu thuẫn giữa các tổ chức , cô ̣ng đồ ng tôn giáo ở pha ̣m vi quố c
gia nhưng có hê ̣ lu ̣y quố c tế .
Xu Yihua (2012), Religion and International Relations in the Age of
Globalization, Journal of Middle Eastern and Islamic Studies (in Asia), Vol.
6, No. 4. Trong bài viế t này , tác giả đã chú ý đến vấn đề sự hồi sinh của tôn
giáo trong bối cảnh toàn cầu cũng như sự trở lại của tôn giáo trong quan hệ
quố c tế ở cả hai phương diê ̣n truyề n thông và chiń h tri ̣ . Tác giả nhấ n ma ̣nh
11


đến sự tác động ngày càng lớn của tôn giáo trong quan hệ quốc tế , tâm quan
trọng của tôn giáo trong việc định hình quan hệ chính trị quốc tế.


ở Việt Nam: Thành tựu, vấn đề và thách thức, Tạp chí Khoa học Xã hội Việt
Nam, số 4; Nguyễn Lộc (2004), Về quyền dân chủ, bản chất dân chủ và bảo
đảm nhân quyền, Tạp chí Lý luận Chính trị, số 2; Vũ Công Giao (2004), Văn
hoá truyền thống Đông á: có hay không các giá trị nhân quyền, Tạp chí
Nghiên cứu Con người, số 1 (10); Đặng Tài Tính (2005), Nhân quyền kiểu
Mỹ và thái độ của tổ chức ân xá quốc tế, Tạp chí Cộng sản, số 18; Nguyễn
Thị Thuận (2006), Quan hệ giữa CEDAW và một số công ước quốc tế về
nhân quyền, Tạp chí Luật học, số 3; Nguyễn Lộc (2004), Về cái gọi là “Đạo
luật nhân quyền cho Việt Nam” nhìn từ góc độ luật pháp quốc tế, Tạp chí
Cộng sản, số 19; Võ Công Khôi (2004), Sự can thiệp thô bạo khoác áo nhân
quyền, Tạp chí Tư tưởng Văn hóa, số 8; Hồ Trọng Hoài (2004), Nhân quyền
trong thế giới hiện đại và quyền tự do tôn giáo ở Việt Nam, Tạp chí Cộng sản,
số 19.
2.3. Nhận xét
Có thể thấy, các công trình nghiên cứu trên đây tập trung vào việc phân
tích những khía cạnh của quyền tự do tôn giáo cũng như những quan hệ chính
trị giữa các quốc gia, các tổ chức khu vực và quốc tế. Trước sự hồi sinh của
tôn giáo trong bối cảnh toàn cầu, các công trình nghiên cứu đã chỉ ra những
tác động của tôn giáo đến quan hệ chính trị quốc tế cũng như quan hệ chính
trị quốc tế của các tôn giáo. Bên cạnh đó, các công trình cũng nhìn nhận,
nghiên cứu quá trình bảo vệ quyền tự do tôn giáo trên phạm vi quốc tế. Và
đây là nguồn tư liệu quý giá cho tôi và những ai nghiên cứu về vấn đề tự do
tôn giáo và cách thức các tôn giáo tham gia vào quan hệ chính trị quốc tế.
Từ phương diê ̣n chính trị học với cách tiếp cận liên nghành

, việc

nghiên cứu vấn đề tự do niềm tin tôn giáo trong quan hệ chính trị quốc tế đã ít
nhiều có các công trình nghiên cứu. Tuy nhiên, việc nghiên cứu vấn đề tự do

niềm tin tôn giáo và được cộng đồng quốc tế thừa nhận;
- Thứ hai, tự do tôn giáo là một trong những nội dung quan trọng của
tôn giáo và có tác động, ảnh hưởng đến quan hệ chính trị quốc tế. Trong
nhiệm vụ tiếp theo, chúng tôi tập trung vào việc phân tích yếu tố tôn giáo
trong quan hệ chính trị quốc tế như thế nào? Đây cũng được xem là một trong
những nội dung, nhiệm vụ quan trọng của công trình nghiên cứu.

14


- Thứ ba, trước những ảnh hưởng của tôn giáo trong chính trị quốc tế,
chúng tôi tập trung tìm hiểu quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam về
quyền tự do tôn giáo trong quan hệ chính trị quốc tế.
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Vấn đề tự do tôn giáo và quan hệ chính trị quốc tế là hai vấn đề có nội
dung tương đối rộng và phức tạp, được nghiên cứu dưới nhiều nội dung, khía
cạnh khác nhau. Do vậy, từ cách tiếp cận chính trị học, đề tài này tập trung
nghiên cứu yếu tố tự do tôn giáo tác động gì đến kết quả quan hệ chính trị
quốc tế.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Hiện nay, ngày càng có nhiều chủ thể sử dụng vấn đề tự do niềm tin tôn
giáo để tác động đến quan hệ chính trị quốc tế. Kết quả của quan hệ chính trị
quốc tế thể hiện dưới nhiều dạng thức như quan hệ giữa các quốc gia, quan hệ
giữa quốc gia với các tổ chức khu vực và quốc tế, quan hệ giữa các tổ chức
quốc tế, quan hệ giữa các tổ chức khu vực với tổ chức quốc tế… và đây là
một chủ đề nghiên cứu rộng, phức tạp. Tuy nhiên, trong đề tài này chúng tôi
chỉ giới hạn những tác động của tự do niềm tin tôn giáo đến kết quả quan hệ
chính trị quốc tế, cụ thể là quan hệ chính trị giữa các quốc gia.
Bên cạnh đó, trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, những

̣ khác nhau về bản chấ t của chiń h tri ̣
quố c tế và mỗi lý thuyế t sẽ đưa ra mô ̣t tâ ̣p hơ ̣p các kế t quả khác nhau . Nghiên
cứu vấn đề tự do tôn giáo trong quan hệ chính trị quốc tế là một vấn đề phức
tạp, dựa trên nhiều luận lý, cơ sở khác nhau để nhìn nhận vấn đề. Tuy nhiên,
trong đề tài này, chúng tôi sử dụng các cách tiếp cận của chủ nghĩa Mác –
Lenin; quan điểm của Đảng và Nhà nước về vấn đề tôn giáo nói chung và tự
do tôn giáo nói riêng; quan điểm về tự do tôn giáo của Liên hợp quốc thông
qua các Công ước Quốc tế, quan điểm của các học giả trong các lĩnh vực như
chính trị học, luật pháp… làm cơ sở để nhìn nhận vấn đề phức tạp này trong
quan hệ chính trị quốc tế hiện nay.
Bên cạnh đó, chúng tôi cũng sử dụng các lý thuyết xung quanh mối
quan hệ giữa tôn giáo và quyền lực; tôn giáo và đời sống chính trị quốc tế
(các vấn đề toàn cầu) để nhìn nhận vấn đề.
5.2. Phương pháp nghiên cứu
Trong đề tài này, để trả lời những câu hỏi nghiên cứu đặt ra, chúng tôi
sử dụng các phương pháp nghiên cứu như: phương pháp logic và lịch sử,
phương pháp đối chiếu, phương pháp so sánh văn bản, phương pháp phân tích
16


tình huống, phương pháp phân tích thống kê, để phục vụ cho mục đích nghiên
cứu của đề tài.
- Phương pháp logic - lịch sử: đươ ̣c thực hiê ̣n trong đề tài , để xem xét
quá trình phát triển của vấn đề tự do tôn giáo trong lịch sử đến việc ghi nhận
quyề n tự do này của cô ̣ng đồ ng q uố c tế , thể hiê ̣n qua các Công ước Quố c tế .
Khi xem xét vấn đề tôn giáo và tự do tôn giáo , tác giả đã có những nhìn nhận
vấn đề tôn giáo dưới góc độ lịch sử , đặt nó trong bối cảnh của từng sự kiê ̣n ,
từng quốc gia cụ thể.
- Phương pháp đối chiếu, so sánh: Vấn đề tự do tôn giáo là một vấn đề
nhạy cảm và đụng độ đến nhiều lĩnh vực không chỉ ngoại giao, chính trị, văn

7. Kết cấu của đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục, lời cảm ơn, danh mục tài liệu
tham khảo, phụ lục công trình nghiên cứu gồm có 3 chương và 9 tiết:
Chương 1: Những tiến triển chung của quyền tự do tôn giáo
Chương 2: Tự do tôn giáo trong các vấn đề quốc tế hiện nay
Chương 3: Quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam về tôn giáo
trong quan hệ chính trị quốc tế

18


CHƢƠNG 1
NHỮNG TIẾN TRIỂN CHUNG CỦA QUYỀN TỰ DO TÔN GIÁO
Trong tiến trình lịch sử của nhân loại, quyền tự do tôn giáo có những
bước thăng trầm, từng bước được khẳng định vị thế của quyền này trong
những quyền cơ bản khác của con người và được luật pháp quốc tế thừa nhận,
đảm bảo. Có những quan điểm khác nhau giữa các quốc gia về quyền tự do
niềm tin tôn giáo, tuy nhiên, trong các văn bản quốc tế đều khẳng định quyền
tự do niềm tin tôn giáo và các văn bản đó được xem là một trong những văn
bản quan trọng, có tính phổ quát chung của toàn thế giới. Các quốc gia tham
gia ký kết vào các Công ước Quốc tế đã áp dụng, đảm bảo quyền này trong
luật pháp quốc gia, và ở những mức độ khác nhau, thể hiện mối quan hệ giữa
luật pháp quốc gia và luật pháp quốc tế trong việc khẳng định, đảm bảo quyền
tự do niềm tin tôn giáo của con người.
Trong chương này, chúng tôi tập trung trình bày, (1) những bước phát
triển của quyền tự do tôn giáo; (2) phân tích vấn đề bảo vệ quyền tự do tôn
giáo trong các Công ước quốc tế, xem đó như một trong những nhiệm vụ bảo
vệ quyền con người được cộng đồng quốc tế thừa nhận và những căng thẳ ng
trong viê ̣c thực hiê ̣n bảo vê ̣ quyề n tự do tôn giáo . Đây đươ ̣c xem là những cơ
sở ban đầ u cho viê ̣c nhin

cầu nguyên cho những ai bắt bớ và nguyền rủa các con” (Mt 5,44). Theo W.
Cole Durham, Jr. Brett G. Scharffs “cùng lời khuyên này có thể sau này sẽ
thông báo sự đóng góp đáng kể của Kitô giáo cho việc công nhận quyền tự do
tôn giáo là một quyền con người cơ bản”.
Từ thế kỷ thứ V đến thế kỷ thứ XIV, đây là giai đoạn mà khắp Châu Âu
phần lớn là những người theo Kito giáo và nó bao trùm lên mọi mặt của đời
sống xã hội và “đó không chỉ là một cộng đồng tôn giáo mà còn là một thực
thể chính trị có tính cố kết” [47; 292]. Một sự kiện quan trọng trong lịch sử
1

Dưới thời các Hoàng đế Diocletianus (cai trị từ năm 284 đến 305) đã ngược đãi những người Kitô giáo,
trong khi đó các Hoàng đế Constantinus (cai trị từ năm 306 đến 337) tuyên bố sự chính thức chấm dứt của sự
bách hại Kitô giáo và dần dần những người Kito giáo có được những vị thế, chính thức đảm nhận vai trò của
kẻ đàn áp.
2
Năm 313 Hoàng đế Constantinus I đã lập cơ sở sau này để các đế chế trở thành nhà nước Kitô giáo. Năm
395, Hoàng đế Theodosius I đã biến Kito giáo thành tôn giáo chính thức của Đế chế La Mã, và là vị hoàng đế
cuối cùng chỉ huy một Đế chế La Mã thống nhất.

20


Giáo hội đã diễn ra vào năm 1054, sau những khủng hoảng trong Giáo hội
Kito đã có khuynh hướng tách rời nhau, đó là cuộc “Đại li giáo” giữa phương
Tây (Công giáo theo văn hóa Latinh với trung tâm là Roma) và phương Đông
(Chính Thống giáo theo văn hóa Hy Lạp)3. Sự phân li trong Giáo hội Kito
giáo (1054) đã cho thấy Giáo hội Kito giáo tỏ ra khó hòa hoãn trong những
vấn đề về cơ cấu tổ chức, giáo lý. Sự li khai từ Giáo hội Kito của Chính thống
giáo đã cho thấy quyền tự do tôn giáo được sử dụng như một biện pháp hòa
bình nhằm giảm những xung đột, thiệt hại, đảm bảo sự hài hòa của xã hội.

sản Pháp (1789-1799)...

21


Roma,7 cùng với các luồng văn hóa tư tưởng xã hội tiến bộ; sự bế tắc của tư
tưởng thần học, đã nảy sinh ra nhiều tư duy mới để tái tổ chức lại xã hội. Giai
đoạn này thế giới đã chứng kiến cuộc tranh luận gay gắt nhằm cải cách Giáo
hội Công giáo Roma và những giá trị tôn giáo căn bản.8 Chính những phong
trào Kháng cách9 đã dấy lên một làn sóng chiến tranh có nguyên nhân tôn
giáo,10 tuy nhiên, cũng dễ thấy đó cũng là những tham vọng của triều đình
phong kiến ở Tây Âu trở nên tập trung và hùng mạnh hơn, tiêu biểu như việc
rời bỏ Giáo hội Công giáo của phái Anh giáo.11 Tuy nhiên, việc tách khỏi
Giáo hội Công giáo La Mã và việc hình thành một Giáo hội Anh giáo không
đặt tiền đề cho việc khẳng định quyền tự do niềm tin tôn giáo, đó chỉ là sự
“ghen tị” với quyền lực của Giáo hội Công giáo La Mã.12 Trước tình hình đó,
Giáo hội Công giáo đã có những phản ứng bằng cách tiến hành chiến
dịch chấn hưng Công giáo và phản đối phong trào Kháng Cách, do Công
đồng Trento13 khởi xướng và được Dòng Tên thực thi triệt để.
7

Đó là việc nhiều người ở châu Âu bất bình về những điều họ cho là các giáo lý giả mạo và những lạm dụng
phổ biến trong Giáo hội, nhất là việc rao giảng và bán phép ân xá (indulgence). Một hiện tượng khác gây bất
mãn không kém là việc buôn bán chức thánh, cũng như tình trạng thối nát trong giới tăng lữ.
8
Phong trào cải cách được khởi xướng bởi Martin Luther. Trước Luther cũng có nhiều người lên tiếng cải
cách Giáo hội như John Wycliffe và Jan Hus. Nhiều nhà cải cách có lập trường cấp tiến như Ulrich
Zwingli và Jean Calvin cũng tiếp bước theo Luther. Trong số các giáo phái phát sinh từ cuộc Cải cách Tin
lành, quan trọng nhất là cộng đồng Giáo hội Lutheran (ở Đức, vùng Baltic và Scandinavia) và các Giáo hội
Cải cách Calvin (ở Pháp, Thụy sĩ, Hà Lan, Pháp và Scotland).


Những căng thẳng tôn giáo tiếp tục gia tăng vào nửa cuối thế kỷ XVI.
Về chính trị, cuộc Cải cách Tin lành là một trong những nguyên nhân dẫn đến
một chuỗi các cuộc chiến tranh mà đỉnh điểm là cuộc chiến tranh 30 năm
(1618 – 1648). Cuộc chiến chủ yếu diễn ra ở Đức khi Hòa ước Ausburg
(1555)14 không có hiệu lực15 và trên danh nghĩa đó là cuộc xung đột tôn giáo
giữa những người Tin lành và những người Công giáo, nhưng thực chất đó là
cuộc chiến tranh giành quyền lực.16, [65]. Cuộc chiến tranh kéo dài 30 năm và
kết thúc bằng Hòa ước Westphalia (1648).
Hòa ước Westphalia Hòa ước đã thiết lập nên nguyên tắc cho sự khoan
dung tôn giáo ở Đức và các quân vương có quyền lựa chọn tôn giáo cho vùng
lãnh thổ riêng của mình, làm suy tàn quyền lực bá quyền của Đế chế La Mã
Thần thánh. Chính điều đó đã làm suy yếu quyền lực của nhà nước (Đế chế
La Mã Thần thánh) trong việc kiểm soát các vấn đề tôn giáo trong lãnh thổ
của mình. Như Hòa ước Westphalia đã tuyên bố: “Mọi phe phái nên công
nhận Hòa ước Augsburg năm 1555, theo đó mỗi vương hầu đều có quyền
chọn lựa tôn giáo cho lãnh thổ của mình, Công giáo, hoặc Lutheran, hoặc thần
học Calvin (nguyên tắc cuius regio, eius religio - lãnh thổ nào, tôn giáo đó);
Tín đồ sống trong các lãnh địa không có quốc giáo được quyền thực hành đức
tin của mình theo ý muốn” [65].
Có thể thấy, trải qua những giai đoạn thăng trầm khác nhau của lịch sử,
nhận thức của con người trong các xã hội, nhu cầu về một xã hội được tôn
3. Quy định đời sống của Giáo sĩ và Tu sĩ.
4. Quy chế việc thành lập Dòng tu.
14
Hòa ước Ausburg bao gồm những điểm chính yếu sau:
- Các tuyển hầu ở Đức có thể chọn tôn giáo mà họ muốn theo (phái của Luther hoặc Giáo hội Công giáo
Rôma).
- Những người theo phái Luther đang sống trong một giáo khu Luther được tiếp tục tín ngưỡng của họ.
- Những người theo phái Luther được giữ những vùng đất mà họ chiếm được của Giáo hội Công giáo Rôma

trang sử mới cho lịch sử nhân loại. Trong cuộc chiến tranh đó, “tôn giáo đóng
một vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy thực dân đến Tân Thế giới và là
một nhân tố quan trọng trong phong trào dẫn đến cuộc Cách mạng Mỹ và sự
hình thành Hợp chủng quốc Hoa Kỳ” [12; 48].
Theo đó, quan niệm về quyền tự do niềm tin tôn giáo được hình thành
và nhà tư tưởng Jonh Locke, đã đặt nền móng cho quyền tự do tôn giáo. Ông
đã đưa ra lập luận rằng: sự ép buộc của nhà nước là không hiệu quả trong các
vấn đề tôn giáo, nhà nước chỉ bảo vệ quyền tự do tôn giáo của mỗi cá nhân.
Tư tưởng của John Locke, Rousseau… đã ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều nhà tư
tưởng Mỹ như Thomas Jefferson và James Madison về tự do tôn giáo.
Những nhà lãnh đạo bang Virginia thủa ban đầu như Thomas Jefferson,
James Madison, Patrick Henry và George Mason đã có một tác động lớn đến
việc bảo vệ quyền tự do tôn giáo ở Hoa Kỳ. Năm 1776, Tuyên ngôn về Quyền
24


của bang Virginia (Virginia Declaration of Right), được xem là văn bản pháp
lý quan trọng trong lịch sử pháp luật, có tính khởi nguồn về quyền con người
và có ảnh hưởng sâu sắc đến các văn bản pháp lý khác sau này trong việc
khẳng định quyền tự do tôn giáo. Tuyên ngôn nêu rõ: “Tất cả mọi người đều
được bình đẳng trong việc tự do thực thi niềm tin tôn giáo, theo sự thức tỉnh
của lương tri; tất cả mọi người đều có nghĩa vụ luôn độ lượng theo đức Chúa,
yêu thương, và có tấm lòng thiện nguyện với nhau” (Điều 16) [66].
Cũng trong năm 1776, trong Tuyên ngôn Độc lập của nước Mỹ có
khẳng định: “Tất cả mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng, tạo hóa đã
cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được, trong những quyền ấy
có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc” [37; 17].
Tuy nhiên, bản tuyên ngôn đã chưa đề cập một cách cụ thể đến vấn đề
tự do tôn giáo. Đến năm 1791, trong 10 Tu Chính án (Amendents), hay còn
gọi là Tuyên ngôn về quyền của Liên bang (Bill of Rights) đã nói tới quyền tự