ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA LỊCH SỬ
BỘ MÔN VĂN HÓA HỌC VÀ LỊCH SỬ VĂN HÓA VIỆT NAM

Giảng viên: ThS Nguyễn Hoài Phương

CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM
(ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC)

Hà Nội, 2013

1


ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM
1. Thông tin về giảng viên
1.1. Họ và tên: Nguyễn Hoài Phương

- Học hàm, học vị: ThS

- Các hướng nghiên cứu chính:
+ Đô thị và văn hóa đô thị ở Việt Nam
+ Tiếp xúc và giao lưu văn hóa ở Việt Nam
- Email: [email protected]
- Thời gian và cách thức tư vấn học tập môn học cho sinh viên:
+ Trao đổi thường xuyên qua thư điện tử.
+ Trao đổi trực tiếp vào sáng thứ 4 hàng tuần tại Khoa Lịch sử, (tầng 2, nhà B,
trường ĐH KHXH&NV)
Các giảng viên khác tham gia giảng dạy:
1.2. Họ và tên: Lâm Mỹ Dung

1.4. Họ và tên: Nguyễn Bảo Trang

- Học hàm, học vị: ThS.

- Các hướng nghiên cứu chính:
+ Giới và phụ nữ trong văn hóa Việt Nam
+ Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa ở Việt Nam
- Email: [email protected]
- Thời gian và cách thức tư vấn học tập môn học cho sinh viên:
+ Trao đổi thường xuyên qua thư điện tử.
+ Trao đổi trực tiếp vào sáng thứ 3 hàng tuần tại Văn phòng khoa Lịch sử (tầng 2,
nhà B, trường ĐH KHXH&NV)
1.5. Họ và tên: Nguyễn Ngọc Minh

- Học hàm, học vị: CN

- Các hướng nghiên cứu chính:
+ Tiếp xúc và giao lưu văn hóa ở Việt Nam
+ Nhân học Văn hóa
- Email: [email protected]
- Thời gian và cách thức tư vấn học tập môn học cho sinh viên:
+ Trao đổi thường xuyên qua thư điện tử.
+ Trao đổi trực tiếp vào sáng thứ 5 hàng tuần tại Văn phòng khoa Lịch sử (tầng 2,
nhà B, trường ĐH KHXH&NV)

3


2. Thông tin chung về môn học
- Tên môn học: Cơ sở Văn hóa Việt Nam (Introducing Vietnamese Culture)

và các khái niệm có liên quan (văn minh, văn hiến, văn vật…); Mối quan hệ và tác động
của môi trường tự nhiên với văn hóa Việt Nam; Mối quan hệ và tác động của môi trường
xã hội đối với văn hóa Việt Nam; Lý thuyết của giao lưu tiếp xúc văn hóa và quá trình
giao lưu tiếp xúc của văn hóa Việt Nam trong tiến trình lịch sử (với Đông Nam Á, Trung
Hoa, Ấn Độ và phương Tây); Hình thái và mô hình văn hóa; Chức năng và cấu trúc văn
hóa; Đặc điểm của các thành tố văn hóa Việt Nam: ngôn ngữ, tôn giáo, tín ngưỡng, lễ hội
và diễn trình của văn hóa Việt Nam; Diễn trình lịch sử của văn hóa Việt Nam; Những nét
đại cương về không gian văn hóa Việt Nam.
Tựu chung lại, sinh viên cần hiểu những biểu hiện, giá trị của văn hóa Việt Nam và
quá trình vận động của các giá trị đó từ truyền thống đến hiện đại.
3.2. Chuẩn đầu ra của môn học:
4


** Kiến thức: Giúp sinh viên nắm được:
- Khái niệm, định nghĩa văn hóa và các khái niệm có liên quan (văn minh, văn hiến,
văn vật…)
- Mối quan hệ và tác động của môi trường tự nhiên với văn hóa Việt Nam
- Mối quan hệ và tác động của môi trường xã hội đối với văn hóa Việt Nam
- Lý thuyết của giao lưu tiếp xúc văn hóa và quá trình giao lưu tiếp xúc của văn hóa
Việt Nam trong tiến trình lịch sử (với Đông Nam Á, Trung Hoa, Ấn Độ và phương Tây)
- Hình thái và mô hình văn hóa
- Chức năng và cấu trúc văn hóa
- Đặc điểm của các thành tố văn hóa Việt Nam: ngôn ngữ, tôn giáo, tín ngưỡng, lễ
hội và diễn trình của văn hóa Việt Nam.
- Diễn trình lịch sử của văn hóa Việt Nam
- Những nét đại cương về không gian văn hóa Việt Nam.
Tựu chung lại, sinh viên cần hiểu những biểu hiện, giá trị của văn hóa Việt Nam và
quá trình vận động của các giá trị đó từ truyền thống đến hiện đại.
** Kỹ năng: Sinh viên nắm được các kỹ năng phân tích và tổng hợp các kiến thức

1.
Con người - chủ/ khách thể của văn hoá
2.
Con người Việt Nam, chủ/ khách thể của văn hoá Việt Nam
3.
Khái niệm văn hoá và các khái niệm khác (văn minh, văn hiến, văn vật)
4.
Hình thái và mô hình văn hóa
5
Chức năng và cấu trúc của văn hóa
Nội dung 2. Văn hoá và môi trường tự nhiên
1.
Khái niệm tự nhiên, môi trường tự nhiên
2.
Tự nhiên trong ta: Bản năng
3.
Thích nghi và biến đổi tự nhiên
4.
Đặc điểm môi trường tự nhiên, hệ sinh thái Việt Nam
5.
Môi trường tự nhiên Việt Nam với vấn đề bản sắc dân tộc, bản sắc văn hoá
Việt Nam
Nội dung 3. Văn hoá và môi trường xã hội
1.
Khái niệm xã hội
2.
Cá nhân và xã hội
3
Xã hội hóa cá nhân và sự nhập thân văn hóa
4

Giao lưu và tiếp biến trong văn hoá Việt Nam
2.1
Cơ tầng văn hoá Đông Nam Á
2.2
Giao lưu và tiếp biến với văn hoá Trung Hoa
Nội dung 8. Tiếp xúc và giao lưu văn hoá (tiếp)
2.3.
Giao lưu và tiếp biến với văn hoá Ấn Độ
2.4
Giao lưu và tiếp biến với văn hoá phương Tây
2.5
Giao lưu và tiếp biến trong giai đoạn hiện nay
Nội dung 9. Những thành tố của văn hoá
1.
Ngôn ngữ
2
Tôn giáo
2.1
Nho giáo3
Nội dung 10. Những thành tố của văn hóa (tiếp)
2.2
Phật giáo
2.3
Đạo giáo
Nội dung 11. Những thành tố của văn hóa (tiếp)
2.3
Kitô giáo
3.
Tín ngưỡng
3.1

2.2.
Văn hóa Chămpa
2.3.
Văn hóa Óc Eo
Nội dung 14. Diễn trình lịch sử của văn hóa Việt Nam (tiếp)
3.
Văn hóa Việt Nam thời tự chủ
3.1.
Văn hóa thời Lý Trần
3.2.
Văn hóa thời Lê
3.3.
Văn hóa từ thế kỷ XVI đến năm 1858
3.4
Văn hóa từ 1858 đến 1945
3.5
Văn hóa từ 1945 đến nay
Nội dung 15. Đại cương về không gian văn hóa Việt Nam
1
Lý thuyết về không gian văn hóa Việt Nam
2.
Phân vùng văn hóa ở Việt Nam
3.
Tổng kết môn học
6. Học liệu
6.1. Học liệu bắt buộc
1. Đào Duy Anh, Việt Nam văn hoá sử cương, NXb Văn hoá Thông tin, Hà Nội.
2. Nguyễn Thừa Hỷ, Lịch sử văn hoá Việt Nam truyền thống giản yếu, NXB Đại học
Quốc gia Hà Nội, 2001.
3. Trần Quốc Vượng (Cb), Cơ sở văn hoá Việt Nam, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1998.

17. Phan Ngọc, Sự tiếp xúc văn hóa Việt Nam với Pháp, Nxb. Văn hóa Thông tin và Viện
Văn hóa, H., 2006.
18. Nguyễn Bình Quân, Văn hóa Chăm trong tiến trình văn hóa Việt Nam, Tạp chí Tia
sáng, số 15, 2005
19. Ngô Đức Thịnh (CB), Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa ở Việt Nam, Nxb. KHXH,
H., 1993.
20. Ngô Đức Thịnh, Về tín ngưỡng và lễ hội cổ truyền, Nxb. Văn hóa Thông tin, H.,
2008.
21. Nguyễn Tài Thư, Lịch sử tư tưởng Việt Nam, Viện Triết học, tập 1, H., 1993
22. Trần Nguyên Việt, Một số đặc điểm cơ bản của tư tưởng triết học dân tộc thời kỳ
đầu độc lập (Thế kỷ X), Tạp chí Triết học, số 1, 2006.
23. Trần Quốc Vượng, Văn hóa Việt Nam tìm tòi và suy ngẫm, Nxb Văn hóa Thông tin,
Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, H., 2000.
24. Trần Quốc Vượng, Môi trường, Con người và Văn hóa, NXB Văn hóa Thông tin,
Viện Văn hóa, H., 2005
25. Trường ĐH KHXH & NV, Khoa Lịch sử, Làng Việt Nam đa nguyên và chặt, Nxb.
Đại học Quốc gia Hà Nội, H., 2006.
7. Hình thức tổ chức dạy học
9


Tuần 1 (Nội dung 1): Văn hoá và văn hoá học
Hình thức tổ

Thời gian,

chức dạy học
Lý thuyết

địa điểm

Thông tin, Viện Văn

5.Chức năng và cấu trúc của văn hóa, H., 2005, tr.19hóa

34.

Tuần 2 (Nội dung 2): Văn hoá và môi trường tự nhiên
Hình thức tổ

Thời gian,

chức dạy học
Lý thuyết

địa điểm

(3 giờ tín chỉ)

Nội dung chính

Yêu cầu sinh viên

chuẩn bị
1. Khái niệm tự nhiên, môi trường “Tìm hiểu chức năng
tự nhiên

và đặc điểm của gia

2. Tự nhiên trong ta: Bản năng



4

Yêu cầu sinh viên đọc chuẩn bị cho buổi học kế tiếp

10


Tuần 3 (Nội dung 3): Văn hoá và môi trường xã hội
Hình thức tổ

Thời gian,

chức dạy học
Lý thuyết

địa điểm

(3 giờ tín chỉ)

Nội dung chính

Yêu cầu sinh viên

1. Khái niệm xã hội

chuẩn bị
“Kết cấu xã hội làng

2. Cá nhân và xã hội

Đa
chặt,
Hà

Nội, 2006, tr.38-72.
Tuần 4 (Nội dung 4): Văn hoá và môi trường xã hội (tiếp theo)
Hình thức tổ

Thời gian,

chức dạy học
Lý thuyết

địa điểm

(3 giờ tín chỉ)

Nội dung chính
4.3. Làng xã

Yêu cầu sinh viên
chuẩn bị
“Truyền thống

4.4. Đô thị

văn hóa Việt Nam

4.5. Từ làng đến nước


địa điểm

Nội dung chính

Yêu cầu sinh viên

chuẩn bị
Sinh viên học tại Bảo tàng Nhân Chuẩn bị tài liệu cho

thực hành

học có sự hướng dẫn, giảng dạy của buổi thảo luận của

(3 giờ tín chỉ)

giảng viên

tuần 6.

Tuần 6 (Nội dung 6: Kiểm tra giữa kỳ (1 giờ) và Thảo luận5 (2 giờ)
Hình thức tổ

Thời gian,

chức dạy học
Kiểm tra (1

địa điểm

Nội dung chính

Hình thức tổ

Thời gian,

chức dạy học
Lý thuyết

địa điểm

(3 giờ tín chỉ)

Nội dung chính

Yêu cầu sinh viên

chuẩn bị
1. Khái niệm Tiếp xúc và giao lưu “Quá trình tiếp thu
văn hóa

văn hóa Pháp” in

2. Giao lưu và tiếp biến trong văn trong Phan Ngọc, Sự
hóa Việt Nam

tiếp xúc văn hóa

2.1. Cơ tầng văn hóa Đông Nam Á

Việt Nam với Pháp,


2.3. Giao lưu và tiếp biến với văn “Phác thảo Nho giáo
hóa Ấn Độ

ở Việt Nam giai

2.4. Giao lưu và tiếp biến với văn đoạn thế kỷ XV –
hóa phương Tây

XVII” in trong Phan

2.5. Giao lưu và tiếp biến trong giai Đại Doãn, Một số
đoạn hiện nay

vấn đề về Nho giáo
ở Việt Nam, Nxb.
Chính trị Quốc gia,
H., 1999, tr. 15-48.

Tuần 9 (Nội dung 9): Những thành tố của văn hóa
Hình thức tổ

Thời gian,

chức dạy học
Lý thuyết

địa điểm

(3 giờ tín chỉ)


học, tập 1, H., 1993,
tr.198-219.
+ Nguyễn Duy Hinh,
13


Người Việt Nam với
Đạo

giáo,

Nxb.

KHXH, H., 2003,
tr.457-569.
Tuần 10 (Nội dung 10): Những thành tố của văn hóa (tiếp)
Hình thức tổ

Thời gian,

chức dạy học
Lý thuyết

địa điểm

(3 giờ tín chỉ)

Nội dung chính

Yêu cầu sinh viên


H.,

2001,

tr.39-113.
+ “Luyến ái tính
trong một số các cổ
tục Việt Nam” in
trong

Toan

Ánh,
14


Nếp cũ tín ngưỡng
Việt Nam, Nxb. Trẻ,
2005, tr.222-240.
Tuần 11 (Nội dung 11): Những thành tố của văn hóa (tiếp)
Hình thức tổ

Thời gian,

chức dạy học
Lý thuyết

địa điểm


HCM,

1999,

tr.164-170.
+ Đặng Việt Bích,
Thờ

Mẫu

ngưỡng

-

tín

truyền

thống bản địa Việt
Nam, Tạp chí Dân
tộc học, số 1, 2005
+

Lê

Hồng

Lý,

Truyền dạy các tri


bản của tư tưởng

4.1. Lễ tiết

triết học dân tộc

4.2. Lễ hội

thời kỳ đầu độc lập

4.3. Lễ thức

(Thế kỷ X), Tạp chí
Triết

học,

số

1,

2006.
+

Nguyễn

Bình

Quân,

chuẩn bị
1. Văn hóa Việt Nam thời tiền sơ sử + Đinh Xuân Lâm,
2. Văn hóa Việt Nam thiên niên kỷ Vũ Trường Giang,
đầu công nguyên

Quan hệ giữa Việt

2.1. Văn hóa ở châu thổ Bắc Bộ Nam với một số
thời Bắc thuộc

nước phương Tây

2.2. Văn hóa Chăm pa

thời Trung-Cận đại,

2.3. Văn hóa Óc Eo

Tạp chí Nghiên cứu
Châu

Âu,

số

4,

2005.
+



chức dạy học
Lý thuyết

địa điểm

(3 giờ tín chỉ)

Nội dung chính

Yêu cầu sinh viên

3. Văn hóa Việt Nam thời tự chủ

chuẩn bị
Chương
I:“Phác

3.1. Văn hóa thời Lý Trần

thảo về phân vùng

3.2. Văn hóa thời Lê

văn hóa ở nước ta”,

3.3. Văn hóa từ TK XVI đến 1858

in trong Ngô Đức



(3 giờ tín chỉ)

chuẩn bị
1. Lý thuyết về không gian văn hóa
2. Phân vùng văn hóa ở Việt Nam
3. Tổng kết môn học

8. Chính sách của môn học và các yêu cầu khác của giảng viên
Yêu cầu sinh viên:
- Có ý thức tự học, đọc trước các tài liệu được yêu cầu trong giờ tự học xác định.
Các tài liệu giao trong tuần phải được chuẩn bị trước bài học, trước buổi thảo luận. Đó
cũng là cơ sở để sinh viên thực hiện các bài kiểm tra đánh giá độ chuyên cần và bài kiểm
tra giữa kỳ trên lớp.
- Tham gia ít nhất 80% các giờ lý thuyết và 100% các giờ thảo luận, có ý thức học
tập trong giờ học.
- Tham gia tích cực các hoạt động trên lớp như: nghe giảng, làm bài tập nhóm,
thảo luận nhóm, nêu vấn đề/đặt câu hỏi và trả lời câu hỏi.
- Tham gia đầy đủ các hoạt động ngoại khóa (nếu có)
- Hoàn thành tốt các yêu cầu kiểm tra đánh giá thường xuyên, giữa kỳ và cuối kỳ.
9. Phương pháp, hình thức kiểm tra đánh giá kết quả học tập môn học
9.1. Kiểm tra, đánh giá thường xuyên
- Việc kiểm tra đánh giá thường xuyên được thực hiện để kiểm tra việc tự học, tự
nghiên cứu của sinh viên để đánh giá mức độ chuyên cần và quá trình tự học của sinh
viên:
- Điểm chuyên cần đánh giá sự chuyên cần của sinh viên thông qua các hoạt động đi
học đầy đủ, tham gia thảo luận và học tại Bảo tàng Nhân học.
- Hình thức đánh giá có thể thông qua các điểm thảo luận, thu hoạch sau khi học tại
Bảo tàng, kiểm tra trắc nghiệm, điểm danh…
9.2. Kiểm tra, đánh giá giữa kỳ

Dung

Trọng

lượng

số

20 phút
120 phút

Chủ nhiệm bộ môn

Thời hạn

10%

15 tuần

30 %
60%

Tuần 7-8
Cuối kỳ

Giảng viên

6

Nội dung và hình thức kiểm tra đánh giá chuyên cần và giữa kỳ do các giảng viên quyết định. Nội dung và hình