BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI

ĐẶNG THỊ LAN ANH

NHÂN VẬT ANH HÙNG VĂN HÓA
TRONG TRUYỆN KỂ DÂN GIAN VỀ THỜI KỲ
VĂN LANG - ÂU LẠC
Chuyên ngành: Văn học dân gian
Mã số: 62.22.01.25

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS LÊ TRƢỜNG PHÁT

HÀ NỘI, 2016


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan rằng:
- Luận án Tiến sĩ này là kết quả nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng
dẫn của người hướng dẫn khoa học, chưa từng được công bố trong các công
trình nghiên cứu của ai khác.
- Luận án đã được tiến hành nghiên cứu một cách nghiêm túc, cầu thị.
Tác giả Luận án

Đặng Thị Lan Anh


KÍ HIỆU VIẾT TẮT

PGS

:

Phó Giáo sư

Tp HCM: Thành phố Hồ Chí Minh
VHTT

:

Văn hóa thông tin

VHTTTT: Văn hóa thông tin thể thao
VHNT :

Văn hóa nghệ thuật

ĐTKH :

Đề tài khoa học

ĐHQG :

Đại học Quốc gia


MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU .................................................................................................................................. 1


Chƣơng 2. CẤU TRÖC VÀ MOTIF VÕNG ĐỜI CỦA NHÂN VẬT ANH HÙNG
VĂN HÓA TRONG TRUYỆN KỂ DÂN GIAN VỀ THỜI KỲ
VĂN LANG - ÂU LẠC ....................................................................................................... 54
2.1. Cấu trúc vòng đời của nhân vật anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian
về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc .............................................................................................. 54
2.1.1. Cổ mẫu anh hùng văn hóa trong thần thoại: Nguồn cội của cấu trúc hình tượng
nhân vật anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc........54
2.1.2. Khảo sát cấu trúc vòng đời của nhân vật anh hùng văn hóa qua một số
truyện kể dân gian tiêu biểu về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc .............................................. 62
2.2. Kiến giải những motif tiêu biểu trong cấu trúc vòng đời của nhân vật anh hùng
văn hóa..................................................................................................................................... 75
2.2.1. Nhóm motif liên quan đến nguồn gốc thần bí; sự sinh nở kỳ lạ và thời thơ ấu
trong chu trình vòng đời của người anh hùng văn hóa (từ điểm 1 đến điểm 9)..............75
2.2.2. Nhóm motif liên quan đến hành trạng và chiến công trong chu trình vòng đời
của người anh hùng văn hóa (từ điểm 10 đến điểm 17) ................................................85
2.2.3. Nhóm motif liên quan đến cái chết và sự hóa thân trong chu trình vòng đời
của người anh hùng văn hóa (từ điểm 18 đến điểm 22) ................................................97
Tiểu kết chương 2 .................................................................................................................. 99
Chƣơng 3. HÌNH TƢỢNG NHÂN VẬT ANH HÙNG VĂN HÓA THỜI KỲ
VĂN LANG - ÂU LẠC TRONG TÍN NGƢỠNG, LỄ HỘI, PHONG TỤC ......... 100
3.1. Hình tượng nhân vật anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc trong
tín ngưỡng dân gian .....................................................................................................100
3.1.1. Mối quan hệ giữa tín ngưỡng dân gian với truyện kể về nhân vật anh hùng
văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc .............................................................................100
3.1.2. Dấu tích anh hùng văn hóa trong một số tín ngưỡng dân gian tiêu biểu ..............103
3.2. Hình tượng nhân vật anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc trong lễ hội ..... 119
3.2.1. Khái quát về việc phụng thờ nhân vật anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang
- Âu Lạc qua khảo sát lễ hội ........................................................................................119
3.2.2. Dấu tích anh hùng văn hóa trong một số lễ hội tiêu biểu .................................121

sinh không ngừng qua dòng chảy thời gian với những biến động phức tạp của lịch sử, đặc
biệt là truyện kể dân gian về giai đoạn sơ sử của dân tộc.
1.2. Việc nghiên cứu truyện kể dân gian từ góc độ chuyên ngành và liên ngành
với mục đích cắt nghĩa các giá trị là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu say mê tâm
huyết. Trong kho tàng truyện kể dân gian của các nền văn hóa trên thế giới, có một kiểu
loại nhân vật nằm ở khu vực trung tâm của các truyện kể dân gian lâu đời nhất, đó là
nhân vật anh hùng văn hóa. Hình tượng nhân vật anh hùng văn hóa cũng rất phổ biến
trong truyện kể dân gian Việt Nam, đặc biệt là truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang Âu Lạc. Đó là một hình tượng trung tâm, thể hiện rõ nhận thức của dân gian về tự nhiên
và lịch sử, phản ánh khát vọng của con người trong quá trình chinh phục tự nhiên và
phát triển xã hội. Truyện kể dân gian về nhân vật anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang Âu Lạc phong phú, nhiều lớp lang tiếp tục được kể, được tin, được lưu truyền rộng rãi
trong cộng đồng với sức hấp dẫn đặc biệt đang rất cần được nhìn nhận ở góc độ bản
chất, các lớp trầm tích văn hóa của nó cần được soi sáng từ nhiều góc độ. Nhiều lý
thuyết nghiên cứu về nhân vật anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian của các nền
văn hóa trên thế giới đã mang tới cách nhìn nhận đa chiều về người anh hùng. Trong các
lý thuyết đó, mô hình chu trình vòng đời người anh hùng văn hóa của Otto Rank và
Lord Raglan đã gợi dẫn cho chúng tôi những phương cách để tìm hiểu cấu trúc vòng đời
và kiến giải những motif tiêu biểu trong cấu trúc vòng đời của nhân vật anh hùng văn
hóa trong truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc. Chúng tôi mong muốn tìm
kiếm những điểm gặp gỡ giữa mô hình phổ quát về người anh hùng văn hóa trên thế


2

giới với người anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian Việt Nam, cũng như nêu bật
những đặc tính riêng của mẫu hình nhân vật này bởi những đặc tính riêng biệt về quốc
gia, dân tộc, lịch sử và nền tảng văn hóa. Đây là một vấn đề rất cần được nghiên cứu
chuyên sâu.
1.3. Thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc chính là “thời đại anh hùng” của lịch sử Việt
Nam với đầy đủ những đặc trưng của “thời đại anh hùng” theo định nghĩa của Friedrich
Engels, là giai đoạn sản sinh và nuôi dưỡng những hình tượng nhân vật anh hùng văn

- Trên cơ sở những lý thuyết nghiên cứu về người anh hùng văn hóa trong thần
thoại và truyền thuyết của các nền văn hóa trên thế giới, luận án tiến hành phân tích và
tìm hiểu cấu trúc vòng đời của nhân vật anh hùng văn hóa. Trên cơ sở các phân tích
đồng đại này, chúng tôi sẽ tiến hành nghiên cứu lịch đại bằng những kiến giải motif
trong cấu trúc hình tượng nhân vật anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian thời kỳ
Văn Lang - Âu Lạc.
- Từ những phân tích theo khuynh hướng tiếp cận liên ngành và khuynh hướng
nghiên cứu ngữ văn về hình tượng nhân vật anh hùng văn hóa, chúng tôi tiến hành tìm
hiểu sức sống của hình tượng nhân vật anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc
trong nền văn hóa dân tộc. Từ các lý thuyết nhân học văn hóa đương đại, chúng tôi
nghiên cứu mối quan hệ giữa mẫu hình nhân vật anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang Âu Lạc trong truyện kể dân gian với đời sống tín ngưỡng, phong tục tập quán và lễ hội
3. Phạm vi nghiên cứu
3.1. Nội dung
Luận án nghiên cứu cấu trúc và motif vòng đời của nhân vật anh hùng văn hóa
trong truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc dựa trên mô hình cấu trúc phổ
dụng về người anh hùng truyền thống trong các nghiên cứu của Otto Rank và Lord
Ragland, đồng thời luận án cũng đặt nhân vật trong môi trường văn hóa tín ngưỡng,
phong tục, lễ hội để nhận diện đầy đủ hơn đặc trưng và sức sống của nhân vật.
Nghiên cứu nhân vật anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian về thời kỳ Văn
Lang - Âu Lạc, chúng tôi tập trung vào hai thể loại chủ yếu chứa đựng mẫu nhân vật
anh hùng văn hóa thời kỳ này là thần thoại và truyền thuyết.
3.2. Phạm vi tư liệu
Luận án chủ yếu căn cứ vào các văn bản truyện kể đã được ghi chép qua các
thư tịch và đã được in ấn, xuất bản, tư liệu trong các sách tổng tập, tuyển tập văn học
dân gian (Viện KHXH Việt Nam (2004), Tổng tập văn học dân gian người Việt, tập 4,
tập 5, Nxb KHXH, HN; Viện Văn học (2001), Tuyển tập Văn học dân gian Việt Nam,
tập 1 - Nxb Giáo dục). Ngoài ra, luận án còn sử dụng thêm tư liệu tại các địa phương
do các học giả Hồng Diêu, Phan Đăng Nhật, Nguyễn Nghĩa Nguyên, Ninh Viết Giao,
Hà Kỉnh, Đoàn Công Hoạt, Nguyễn Khắc Xương… sưu tầm, biên soạn.


gian với những cách tiếp cận, những khuynh hướng và lý thuyết mới của giới nghiên
cứu folklore thế giới về nhân vật anh hùng văn hóa, luận án tập trung làm sáng rõ vấn
đề nhân vật anh hùng văn hóa trong folklore nói chung, trong truyện kể dân gian thời
kỳ Văn Lang - Âu Lạc nói riêng.
- Thứ hai, luận án tiến hành tìm hiểu cấu trúc vòng đời của mẫu hình nhân vật


5

anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian. Đồng thời kiến giải gốc rễ, khảo sát những
biến thể và biểu hiện của những motif có liên quan trong cấu trúc hình tượng nhân vật
anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc.
- Thứ ba, trên cơ sở những phân tích và tổng hợp để tìm kiếm những điểm gặp
gỡ giữa mô hình phổ quát về người anh hùng văn hóa trên thế giới với người anh hùng
văn hóa trong truyện kể dân gian Việt Nam, luận án tiến hành minh giải những đặc
tính riêng của mẫu hình nhân vật này ở Việt Nam bởi những điều kiện riêng biệt về
lịch sử và nền tảng văn hóa nơi hình tượng này tồn tại.
- Cuối cùng, luận án tiến hành nhận diện và giải mã những dấu tích, hành trạng
của anh hùng văn hóa trong đời sống xã hội và đời sống văn hóa dân tộc, tìm hiểu sức
sống của hình tượng anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc trong các hiện
tượng văn hóa dân gian điển hình bao gồm lễ hội, tín ngưỡng, phong tục.
- Là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện về hình tượng
nhân vật anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc.
6. Cấu trúc của luận án
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Phụ lục, Nội dung
luận án được triển khai thành 3 chương
Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và lý luận
Chương 2. Cấu trúc và motif vòng đời của nhân vật anh hùng văn hóa trong
truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc
Chương 3. Hình tượng nhân vật anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc

nhiều ngành khoa học nhân văn khác nhau. Những nghiên cứu kinh điển từ góc nhìn
văn hóa học trong đó có đề cập đến vấn đề này là công trình Văn hóa nguyên thủy
(Primitive Culture) của E.B.Tylor, được in năm 1871 gồm 2 tập. Công trình gây tiếng
vang lớn và đưa E.B.Tylor lên vị trí những nhà sáng lập hàng đầu của ngành nhân học
văn hóa. Trong chương XIII và XIV có tựa đề Huyền thoại, E.B.Tylor đề cập tới các
huyền thoại tự nhiên, nguồn gốc và các quy tắc lý giải chúng; những câu chuyện về


7

người khổng lồ; các huyền thoại có quan hệ với những nhân vật truyền thuyết hay lịch
sử. Với cơ sở dữ liệu phong phú, tác giả đã nhận định “Sự phát triển của truyền thuyết
anh hùng từ huyền thoại tự nhiên có lẽ cũng diễn ra ở các bộ lạc hoang dã […], giống
như đã diễn ra ở tổ tiên các cư dân thời cổ”. [98; tr.441] Công trình này là một trong
những gợi mở quan trọng giúp cho chúng tôi nhìn nhận được sự phát triển của truyện
kể dân gian về anh hùng văn hóa ở Việt Nam từ huyền thoại tự nhiên và mở rộng hơn,
chúng tôi sẽ xem xét sự phát triển của nhân vật anh hùng văn hóa trong truyền thuyết
có gốc gác từ nhiên thần trong thần thoại.
Tiếp nối những nghiên cứu có tính chất mở đường của E.B.Taylor, J.Frazer với
công trình có tựa đề The Golden Bough (Cành vàng) đã kiến tạo nên diện mạo của
khoa nghiên cứu Nhân học văn hóa thế kỷ XIX. Công trình chú trọng nghiên cứu văn
hoá nhân loại thời kỳ chuyển đổi từ tín ngưỡng sang tôn giáo, từ tư duy ma thuật sang
tư duy tôn giáo dưới cái nhìn khoa học, từ đó cung cấp nguồn tư liệu đa dạng về đời
sống nguyên thủy, trong đó bao gồm những nghiên cứu quan trọng về một số hình
tượng anh hùng văn hóa trên thế giới như Osiris, Isis, Adonis.... Đây được xem là
những chỉ dẫn hữu ích giúp chúng tôi liên hệ, nhìn nhận sự tồn tại của nhân vật anh
hùng văn hóa trong truyện kể dân gian thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc trong hệ thống tín
ngưỡng của người Việt cổ sơ.
Bên cạnh những nghiên cứu theo khuynh hướng Nhân học văn hóa, chuyên
khảo Thi pháp của huyền thoại của E.M. Meletinsky xuất bản vào năm 1976 được xem

người hay biến cố - được lặp lại trong suốt chiều dài lịch sử ở bất kỳ đâu có trí tưởng
tượng sáng tạo do hoạt động. Lần lượt chúng ta có ở đây trước hết là nguyên hình
huyền thoại. Nghiên cứu tỉ mỉ các hình tượng này ta nhận thấy trong chừng mực nào
đấy chúng là bản tổng kết đã được công thức hóa của khối kinh nghiệm điển hình to
lớn của vô số cảm xúc cùng một kiểu” [90; tr.242]. Vì vậy, theo quan điểm của Jung,
ứng với mỗi trạng thái của con người sẽ có một cổ mẫu tương ứng, chẳng hạn như cổ
mẫu người mẹ, cổ mẫu cha, cổ mẫu nước, lửa, hành trình đi về thế giới địa ngục… Và
đặc biệt là cổ mẫu anh hùng theo ông, là một trong những cổ mẫu lớn của nhân loại.
Thêm vào đó, nhắc đến lịch sử nghiên cứu mẫu hình nhân vật anh hùng văn hóa
trong folklore không thể không kể đến những công trình nghiên cứu đặc biệt có giá trị
trong một trào lưu nghiên cứu sôi động bậc nhất của thế kỷ XX có tên gọi Phê bình
huyền thoại. Trường phái nghiên cứu này được khởi xướng đầu tiên từ thế kỷ XIX với
các nghiên cứu của anh em nhà J. Grimm. Trong trào lưu trở về nguồn, đề cao chủ
nghĩa dân tộc thông qua nghiên cứu các di sản văn hóa dân gian, công trình Germanic
mythology (Huyền thoại Đức) của Jakov Grimm đã đánh dấu sự ra đời của phương
pháp huyền thoại học so sánh. Với các thao tác khoa học hữu hiệu, anh em Grimm đã
tiến hành phân định lớp văn hóa gốc, văn hóa bản địa đa thần giáo của Đức với lớp
văn hóa Thiên Chúa giáo đến sau trong tiến trình lịch sử nhằm tìm lại những gốc tích


9

của văn hóa bản địa. Công trình này đã cung cấp những chỉ dẫn quan trọng có tính
phương pháp luận trong nghiên cứu văn bản folklore, cũng như thật sự hữu ích khi ứng
dụng để phân tích những dấu hiệu cổ xưa của một nền văn hóa hợp lưu từ nhiều nguồn
văn hóa. Vì vậy, chúng tôi đặc biệt lưu tâm đến phương pháp “tách bóc” của Jakov
Grimm để tìm các mảnh vỡ của văn hóa đa thần giáo còn “găm” trong nhóm truyện kể
dân gian về nhân vật anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc ở Việt Nam.
Khởi xướng từ thế kỷ XIX, thế nhưng, bước sang thế kỷ XX, khuynh hướng
nghiên cứu này đã có những bước chuyển mình rõ rệt. Thay vì chỉ tập trung vào các

biến hóa của người anh hùng để từ đó xác định những kiểu nhân vật anh hùng liên văn
hoá và các cổ mẫu (archetype) mang tính toàn cầu trong thần thoại các dân tộc.
Trong chuyên luận có tựa đề Mythology - The voyage of the Hero (Thần thoại Hay là về chuyến phiêu lưu của người anh hùng), David Adams Leeming phân tích các
hình thức của một huyền thoại đặc thù bằng việc chia tách truyện thành tám phần
tương ứng với từng sự kiện quan trọng mang tính bước ngoặt diễn ra trong cuộc đời
của người anh hùng. Cuộc đời người anh hùng được hình dung như một chuyến phiêu
lưu: sinh ra, lớn lên, đối mặt thử thách, vượt qua thử thách và tham gia vào thế giới
thần linh, chết và tái sinh giống như một chu kỳ tuần hoàn. Đây là những gợi mở rất có
giá trị để chúng tôi tiến hành phân tích các sự kiện trong cuộc đời người anh hùng văn
hóa. David Adams Leeming khẳng định: “Những chuyến viễn du của người anh hùng
thể hiện những khát vọng của con người, khát vọng mong muốn vượt lên trên cái chết
về mặt thể xác để hòa hợp với các chu kỳ tự nhiên, chu kỳ của vòng tuần hoàn ra đời,
chết đi, và rồi tiếp tục tái sinh” [122; tr.12]. Một phần của cuốn sách đã minh giải rõ
hành trình sau khi người anh hùng vượt qua những hiểm nguy ở thế giới của cái chết,
người anh hùng hòa nhập với thế giới nơi thiên đường và được đặt vào địa vị vĩnh viễn
ở trong mối quan hệ với các đấng bậc thần linh. Hướng nghiên cứu của chuyên luận
này là một gợi mở đặc biệt thú vị, khi nó đề cập đến hiện tượng hội nhập của dòng thời
gian tuyến tính và dòng thời gian chu kỳ trong việc tái hiện cái chết của người anh
hùng. Nó hé mở cho chúng ta thấy quan niệm về bản chất thiêng của người anh hùng.
Đặc biệt, chúng tôi muốn nhấn mạnh đến lý thuyết về mô hình vòng đời của
người anh hùng văn hóa trong folklore được đề xướng bởi Otto Rank, sau đó được phát
triển và hoàn thiện bởi Lord Ragland, được gọi là Rank-Raglan mythotype (hay còn có
tên gọi khác là cổ mẫu anh hùng). Otto Rank, là một nhà tâm lý học xuất sắc người Áo,
một trong những môn đệ thân cận trong nhóm nghiên cứu của Sigmund Freud. Chuyên
khảo đầu tiên của Rank là một đột phá trong việc áp dụng các phương pháp phân tâm
học thần thoại so sánh. Bước vào thế kỷ XX, nhà tâm lý học này đã bắt đầu cố gắng để
làm sáng tỏ những bí ẩn của tâm lý con người, đặc biệt là thông qua các phương tiện của
thần thoại cổ điển. Đường hướng được khởi xướng ban đầu bởi Otto Rank sau đó dẫn
đến những hiểu biết của Jung, Joseph Campbell và nhiều học giả khác nữa. Một trong


Ngoài ra, còn có thể kể đến những bài báo khoa học có giá trị liên quan đến vấn
đề này. Tiêu biểu như nhà nghiên cứu Wilhelm Schmidt với các công trình Phương
pháp văn hóa lịch sử của dân tộc học, Nguồn cội của sự phát triển tôn giáo hay Cặp
đôi anh hùng trong thần thoại Nam Mỹ của Alfred Métraux; Hiện tượng người anh
hùng văn hóa trong hệ thống thần thoại của người Polynesian của Martina Bucková…


12

Như vậy, qua một số công trình từ các trường phái phê bình và nghiên cứu tiêu
biểu mà chúng tôi tiếp cận được trong quá trình tìm hiểu về nhân vật anh hùng, nhân
vật anh hùng văn hóa trên thế giới, có thể nhận thấy vấn đề này đã được nhiều học giả
của các khuynh hướng nghiên cứu folklore đề cập tới. Trong đó các tác giả đã chú ý
đến chu trình vòng đời người anh hùng, mô hình cấu trúc phổ dụng của cổ mẫu anh
hùng văn hóa. Những cấu trúc này sẽ có giá trị tham chiếu khi chúng tôi tiến hành ứng
dụng để phân tích cho trường hợp anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc.
1.1.2. Các công trình nghiên cứu ở Việt Nam về nhân vật anh hùng văn hóa và
truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc.
Ở Việt Nam, việc nghiên cứu nhóm truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang Âu Lạc cũng như sự đề cập đến mẫu nhân vật anh hùng văn hóa trong truyện kể dân
gian xuất hiện khá sớm, khoảng từ thập niên 60 của thế kỷ XX.
Về các công trình liên quan đến mẫu hình nhân vật anh hùng văn hóa trong truyện
kể dân gian tiêu biểu có chuyên luận Người anh hùng làng Dóng của tác giả Cao Huy Đỉnh
xuất bản năm 1969. Chuyên luận này cung cấp một khối lượng tài liệu thư tịch và truyện kể
dân gian phong phú, đồng thời tác giả cũng mô tả quá trình tổng hợp, chuyển hóa của các
yếu tố thần thoại, truyền thuyết, anh hùng ca trong truyện kể về người anh hùng làng Dóng.
Tác giả đã tiến hành phân tích quá trình thu hút, nhào nặn, chắt lọc thần thoại và truyền
thuyết địa phương để tạo nên một biểu tượng cô đọng nhất của người anh hùng dân tộc.
Phương pháp nghiên cứu cùng những kết luận của Cao Huy Đỉnh đã mở đường cho nhiều
nghiên cứu truyện kể dân gian về mẫu hình nhân vật anh hùng.
Năm 1971, công trình Truyền thống anh hùng dân tộc trong loại hình tự sự dân

học số 6 năm 1977) đã đề cập tới hình tượng nhân vật sáng tạo nên những thành tựu
văn hóa trong thần thoại và truyền thuyết các dân tộc ít người miền núi phía bắc. Cùng
với chuyên luận Văn học dân gian các dân tộc ít người ở Việt Nam, tác giả Võ Quang
Nhơn đã có những phác họa khá rõ nét về truyện người khổng lồ, truyện về nhân vật
sáng tạo văn hóa của các dân tộc ít người.
Trên Tạp chí Văn học số 2 năm 1980, tác giả Trần Gia Linh công bố bài nghiên
cứu Vai trò người phụ nữ khai sáng đất nước và dân tộc trong truyền thuyết dân gian.
Bài viết bước đầu đề cập tới hình tượng bà khổng lồ - nhân vật anh hùng văn hóa trong
truyện kể về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc.
Năm 1981, tác giả Phan Đăng Nhật công bố công trình Văn học các dân tộc
thiểu số Việt Nam, tác giả có dành một chuyên mục nghiên cứu về Thần thoại và
truyền thuyết về con người và những thành tựu văn hóa nguyên thủy. Chuyên mục đề
cập đến những mẫu kể về người khổng lồ. Tác giả chú ý lý giải các mẫu kể này ở góc
độ văn hóa và phân tích chúng trong tổng thể hệ thống thần thoại các dân tộc thiểu số.
Công trình này có nhiều gợi dẫn quan trọng cho đề tài nghiên cứu của chúng tôi.
Năm 1990, các tác giả Lê Chí Quế, Võ Quang Nhơn, Nguyễn Hùng Vĩ viết giáo


14

trình Văn học dân gian Việt Nam có dành chương hai viết về các thể loại tự sự dân gian
như thần thoại, truyền thuyết, cổ tích. Đáng lưu ý là phần thần thoại các tác giả đề cập
tới các nội dung: Hình dung về vũ trụ, Hình dung về loài người, Cuộc đấu tranh chinh
phục tự nhiên và sáng tạo văn hóa của con người, phần truyền thuyết với các nội dung:
Hệ truyền thuyết về thời kỳ dựng nước đã ẩn chìm dưới lớp thần thoại dày đặc, Những
truyền thuyết về An Dương Vương - âm vang cuối cùng của bản hùng ca dựng nước và
màn mở đầu của tấn bi kịch nước mất nhà tan. Đây thực sự là những gợi mở rất có giá
trị giúp chúng tôi nhận diện được đặc trưng của truyện kể dân gian về nhân vật anh hùng
văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc.
Tiếp sau đó, chuyên luận có tên gọi Tứ bất tử của Vũ Ngọc Khánh và Ngô Đức

đại dựng nước huy hoàng” của họ và trao cho một số thần thánh được suy tôn là thủy
tổ của cộng đồng… Do đó, truyền thuyết thời cổ thường có màu sắc sử thi anh hùng.
Cũng do những đặc điểm trên, những truyền thuyết về thời các vua Hùng được tách
thành một nhóm riêng trong thể loại truyền thuyết, khởi đầu là những truyền thuyết
lịch sử” [94; tr.57]
Tác giả Tạ Chí Đại Trường với cuốn sách Thần người và đất Việt đã thực hiện
một cuộc hành trình đi tìm lại diện mạo các thần linh trên đất Việt từ thời tối cổ cho
đến thời cận đại. Tác giả dành một chương sách để viết về các hệ thống thần linh bản
địa Việt cổ gồm các nhiên thần: các thần cây, thần đá; thần sông nước; các nhân thần
sơ khai. Theo đó, một số nhân vật anh hùng văn hóa hiện diện vào buổi đầu của lịch sử
Việt đã được tác giả đề cập tới.
Năm 2008, tác giả Nguyễn Bích Hà viết Giáo trình Văn học dân gian Việt Nam
có những nhận định quan trọng về các thể loại thần thoại và truyền thuyết thời kỳ đầu.
Tác giả cho rằng: “Giữa thần thoại và truyền thuyết thời kỳ đầu có những nét gần gũi,
bởi chỗ dựa chủ yếu của truyền thuyết thời kỳ này chính là nguồn thần thoại.” [23;
tr.49]. Cũng trong thời gian này, trong bài nghiên cứu Thần thoại các dân tộc Việt Nam,
thể loại và bản chất (Tạp chí nghiên cứu Văn học số 2 năm 2008), tác giả Nguyễn Thị
Huế đã có những kiến giải rất đáng chú ý. Tác giả đã nhận diện thần thoại Việt Nam
phát triển từ những mẩu thần thoại riêng lẻ đến những hệ thống thần thoại lớn như hệ
thống truyện Họ Hồng Bàng của người Việt. Theo quá trình lịch sử, thần thoại Việt đã
bị phân hóa thành các hướng, nhiều thần thoại chuyển sang giai đoạn bị truyền thuyết
hóa, cổ tích hóa. Tác giả cũng tiến hành phân tích những đặc điểm tiêu biểu của các
nhân vật trong thần thoại như hình dạng khổng lồ, sức mạnh to lớn, tính cách đơn giản
một chiều, mỗi thần chỉ thực hiện một chức năng, một hành động... Chúng tôi coi đây là
những nét phác họa cơ bản về nhân vật thần trong thần thoại để từ đó chúng tôi tiến
hành soi chiếu sự tiếp nối, sự khác biệt khi phân tích hình tượng nhân vật anh hùng văn
hóa trong truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc.
Năm 2011, tác giả Nguyễn Huy Bỉnh với Luận án Tiến sĩ Truyện kể dân gian



gian tổng thể, năm 1989, GS Đinh Gia Khánh trong công trình Trên đường tìm hiểu văn
hóa dân gian nhấn mạnh đến tính nguyên hợp của văn học dân gian. Soi chiếu vào
trường hợp cụ thể truyện Sơn Tinh Thủy Tinh, tác giả cho rằng có dấu vết tục thờ núi,
thờ sông thời nguyên thủy, dấu vết cuộc đấu tranh chống thủy tai... Tác giả cũng cho


17

rằng trong truyện còn hiện hữu các môtíp liên quan đến phong tục hôn nhân thời cổ và
các phong tục tập quán khác. Từ những gợi mở đó, chúng tôi tiến hành nghiên cứu hình
tượng nhân vật anh hùng văn hóa trong truyện kể về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc trên cơ
sở nghiên cứu tổng thể nhiều lớp văn hóa được xếp chồng qua các thời đại khác nhau.
Năm 1995, Luận án Tiến sĩ với đề tài Mối quan hệ giữa truyền thuyết người
Việt và hội lễ về các anh hùng của Lê Văn Kỳ được công bố. Tác giả hệ thống hoá
toàn bộ tài liệu đã sưu tầm, nghiên cứu truyền thuyết và hội lễ ở Việt Nam, nghiên cứu
mối quan hệ giữa truyền thuyết và hội lễ về người anh hùng. Tuy nhiên, vì mục tiêu
của công trình nên tác giả chỉ tập trung nghiên cứu về tiểu loại truyền thuyết ngợi ca
các anh hùng chống ngoại xâm trong mối quan hệ với các lễ hội cầu mùa của cư dân
nông nghiệp lúa nước, còn các loại hình anh hùng văn hóa khác chưa được đề cập tới.
Bên cạnh những nghiên cứu lý luận mang tính chất khái quát, các công trình
nghiên cứu trường hợp cụ thể đã cung cấp cho chúng tôi một nguồn tư liệu phong phú:
Hội nghị nghiên cứu thời kỳ Hùng Vương được tổ chức 4 lần vào các năm
1968, 1969, 1970, 1971 mà các báo cáo khoa học đã được tập hợp khá đầy đủ trong bộ
kỉ yếu Hùng Vương dựng nước. 169 tham luận tại Hội nghị, trong đó có 15 tham luận
trình bày trực tiếp về truyền thuyết thời Hùng Vương. Các bài nghiên cứu đã có những
chỉ dẫn quan trọng về lịch sử hình thành nhà nước sơ khai Văn Lang - Âu Lạc, về thần
thoại và truyền thuyết thời kỳ này từ nhiều góc độ và tập trung nhất vào giá trị lịch sử
của truyện kể.
Năm 1971, nhà nghiên cứu Trần Quốc Vượng và Nguyễn Từ Chi đã cho đăng tải
trên Tạp chí Khảo cổ học, số 11-12/1971 bài nghiên cứu về Vua Chủ. Các tác giả đã tiến

chung trong các nghi lễ của cộng đồng bản mường, vị thần này còn được thờ cúng trong
từng gia đình. Tác giả có nhắc đến đền thờ vua Bà, tương truyền là mẹ (có truyền thuyết
kể là vợ) Tản Viên, trong tâm thức dân gian, ngôi đền rất linh thiêng và đặc biệt ứng
nghiệm trong việc cầu mưa. Điều này đã gợi mở cho chúng tôi khẳng định quan điểm, các
nhân vật anh hùng văn hóa luôn được hiện diện cùng với tín ngưỡng nông nghiệp.
Năm 1997, tác giả Nguyễn Xuân Kính công bố bài viết Truyện Sơn Tinh Thủy
Tinh dưới mắt các nhà nghiên cứu. Đây là một bài tổng thuật khoa học đầy đủ về một
hiện tượng văn hóa đa nghĩa. Tác giả đặc biệt nhấn mạnh lớp ý nghĩa: Sơn Tinh - một
vị thần có công trấn thủy. Các nghi thức phụng thờ Sơn Tinh đã thể hiện sâu sắc nhất
khát vọng trấn thủy của nhân dân. Cùng quan điểm xếp Sơn Tinh vào nhóm nhân vật
có công ngăn nước còn có các tác giả Đỗ Bình Trị, Nguyễn Xuân Diện (Các bài viết
được đăng tải trong cuốn Sơn Tinh và vùng văn hóa cổ Ba Vì, Kỉ yếu hội thảo, Sở Văn
hóa Thông tin Hà Tây (1997)). Đây thực sự là những gợi dẫn quan trọng cho đề tài
nghiên cứu của chúng tôi.
Như vậy, cho đến nay các công trình nghiên cứu đã khẳng định trong truyện kể
về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc có hiện diện hình tượng nhân vật anh hùng văn hóa với


19

những dạng thức khác nhau. Tuy nhiên hầu như vấn đề này chỉ được đề cập đến ở một
số khía cạnh mang tính chất chỉ dẫn. Việc tìm hiểu nhân vật anh hùng văn hóa trong
truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc vẫn còn thiếu vắng công trình nghiên
cứu chuyên sâu mang tính tổng thể, hệ thống.
1.2. Tổng quan về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc
1.2.1. Thư tịch và việc xác định niên đại, cương vực lãnh thổ thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc
Trong nhiều thập kỷ gần đây, với sự phát triển của nhiều ngành khoa học xã
hội, các vấn đề nghiên cứu liên quan đến thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc được xới lên
mạnh mẽ nhằm dựng lại khung lõi lịch sử của một thời kỳ. Sự tồn tại của thời kỳ mang
đậm dấu ấn huyền sử này được lưu truyền trong dân gian, được ghi chép trong những