Khảo sát cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian người Việt

MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU ....................................................................................... 1
I. Lí do chọn đề tài ..................................................................................... 1
1. Lí do khoa học và thực tiễn .................................................................... 1
II. Lịch sử vấn đề ....................................................................................... 2
III. Mục đích nghiên cứu ............................................................................ 7
IV. Giới hạn phạm vi đề tài ........................................................................ 7
V. Đối tượng nghiên cứu ............................................................................ 7
VI. Phương pháp nghiên cứu ...................................................................... 8
VII. Đóng góp mới của đề tài ..................................................................... 9
VIII. Cấu trúc của luận văn ........................................................................ 9
PHẦN NỘI DUNG ................................................................................. 11
CHƢƠNG I TỔNG QUAN VỀ NHÂN VẬT ANH HÙNG VÀ CẶP ĐÔI
NHÂN VẬT ANH HÙNG TRONG TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN
NGƢỜI VIỆT .......................................................................................... 11
1.1. Nhân vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian ngƣời Việt ....... 11
1.1.1. Khái niệm nhân vật anh hùng ......................................................... 11
1.1.2. Cơ sở lịch sử - văn hóa của sự hình thành và phát triển trong truyền
thuyết dân gian người Việt kể về nhân vật anh hùng ............................... 12
1.1.3. Diện mạo nhân vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian người
Việt ............................................................................................................ 15
1.2. Cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian ngƣời Việt ... 18
1.2.1. Khái niệm “cặp đôi nhân vật anh hùng” ......................................... 18
1.2.2. Phân loại nhóm truyện về cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyền
thuyết dân gian người Việt ....................................................................... 22
Tiểu kết chƣơng I ................................................................................... 35
CHƢƠNG II CẶP ĐÔI NHÂN VẬT ANH HÙNG TRONG TRUYỀN
THUYẾT DÂN GIAN NGƢỜI VIỆT DƢỚI GÓC ĐỘ NỘI DUNG, TƢ
TƢỞNG .................................................................................................. 36

................................................................................................................. 62
3.1. Đặc điểm kết cấu cốt truyện về cặp đôi nhân vật anh hùng .......... 62
3.1.1. Kết cấu hoàn chỉnh ......................................................................... 62
3.1.2. Kết cấu chuỗi .................................................................................. 70
3.2. Các motif xây dựng cặp đôi nhân vật anh hùng ............................ 72
3.2.1. Motif về sự sinh nở thần kì ............................................................. 73

ii


Khảo sát cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian người Việt

3.2.2. Motif về tướng lạ, tài lạ và chiến công ........................................... 78
3.2.3. Motif về sự hóa thân – âm phù ....................................................... 81
3.3. Bút pháp lí tƣởng hóa cặp đôi nhân vật anh hùng ........................ 85
3.4. Thời gian và không gian nghệ thuật ............................................... 88
3.4.1. Thời gian nghệ thuật ....................................................................... 88
3.4.2. Không gian nghệ thuật .................................................................... 92
3.5. Đặc điểm lời kể chuyện ................................................................... 97
3.5.1. Lời kể nhằm tô đậm tính xác thực của câu chuyện ........................ 97
3.5.2. Lời kể thể hiện sự kết dính giữa các câu chuyện truyền thuyết (cùng
thời kì) ....................................................................................................... 98
3.5.3. Lời kể là sự ca ngợi tuyệt đối dành cho các cặp đôi nhân vật anh
hùng .......................................................................................................... 99
Tiểu kết chƣơng III .............................................................................. 102
PHẦN KẾT LUẬN ............................................................................... 103
1. Những đề nghị .................................................................................. 103
2. Kết luận............................................................................................. 103
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.............................................. 106
PHẦN PHỤ LỤC .................................................................................. 110

một cách tự nhiên. Rất nhiều nhân vật được đưa vào thần điện, được hóa thân
bất tử, được lưu truyền trong những truyện kể, những bài ca dân gian để đời
đời ngưỡng mộ, ngợi ca và thờ phụng.

1


Khảo sát cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian người Việt

Hình tượng các nhân vật cặp đôi xuất hiện khá nhiều trong truyền thuyết
nhưng vẫn chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu một cách toàn
diện, có chăng cũng chỉ là sự vô tình đề cập tới, nhắc tới mà thôi.
Trong phạm vi một đề tài luận văn tốt nghiệp, chúng tôi mạnh dạn đưa ra
những đánh giá, tìm hiểu, nghiên cứu bước đầu về nhân vật cặp đôi trong
truyền thuyết dân gian người Việt. Nhằm đạt tới mục tiêu đó, chúng tôi tiến
hành khảo sát hệ thống truyện kể, phân loại nhân vật thông qua nội dung phản
ánh và qua việc phân tích những đặc điểm nghệ thuật của hình tượng nhân vật
cặp đôi. Việc nghiên cứu đề tài Khảo sát cặp đôi nhân vật anh hùng trong
truyền thuyết dân gian người Việt sẽ góp phần bảo lưu và phát triển những
giá trị lịch sử và văn hóa truyền thống của dân tộc. Vì vậy, đây là đề tài mới
mẻ và có ý nghĩa khoa học.
II. Lịch sử vấn đề
1. Dựa theo bảng chỉ dẫn về motif văn học dân gian của Stith Thomson
trong cuốn Motif – index of folk literature, vol 1 – 6, nhà nghiên cứu Nguyễn
Huy Bỉnh đã có sự phân loại các cặp đôi tướng quân rất chi tiết trong cuốn
Truyện kể dân gian trong không gian văn hóa xứ Bắc. Ở đây, tác giả đã đề
cập tới một mục nhỏ, đó là: Hiện tượng xuất hiện cặp đôi tướng quân [5, tr.
207], với sự thiết lập một bảng thống kê rất cụ thể về các cặp đôi tướng quân
trong truyền thuyết xứ Bắc, gồm 23 cặp nhân vật. Ứng với mỗi cặp nhân vật
là vùng lưu truyền hoặc nơi thờ, chiến công cũng như triều đại mà nhân vật đó

- Type truyện Người anh hùng là các cặp vợ chồng Thủy Thần.
- Type truyện Người anh hùng là hai cặp nam nữ Thiên Thần và Thủy Thần.
Qua việc tra cứu các type truyện trên, chúng tôi càng có thêm nền tảng
vững chắc cho định hướng nghiên cứu đề tài về cặp đôi nhân vật anh hùng trong
truyền thuyết dân gian người Việt của mình. Cũng chính nhờ công trình này,
chúng tôi có cơ sở trong việc triển khai tìm hiểu, phân tích các type và motif của
kiểu truyện truyền thuyết có sự xuất hiện của các cặp nhân vật anh hùng.
3. Bên cạnh đó còn có nhiều bài viết, các công trình nghiên cứu về các
nhân vật anh hùng trong thể loại truyện truyền thuyết.

3


Khảo sát cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian người Việt

Trong cuốn Truyền thống anh hùng dân tộc trong loại hình tự sự dân
gian Việt Nam [50], nhóm biên soạn đã tổng hợp những bài viết rất quý giá về
truyền thống yêu nước của hình tượng người anh hùng trong truyện dân gian,
như: bài viết Hình tượng anh hùng trong truyện dân gian các dân tộc thiểu số
miền Bắc của tác giả Bùi Văn Nguyên [50; 42]; Hình tượng khổng lồ và tập
thể anh hùng dựng nước, giữ nước trong truyện cổ dân gian Việt Nam của tác
giả Cao Huy Đỉnh [50; 65]; Tinh thần dân tộc qua các truyền thuyết lịch sử
của tác giả Phan Trần [50; 141]; hay bài viết Truyền thuyết anh hùng trong
thời kì phong kiến của tác giả Kiều Thu Hoạch [50; 172];… Các bài viết đều
khơi nguồn cảm hứng và giúp chúng tôi có cái nhìn khái quát về đặc điểm của
nhân vật anh hùng (không chỉ trong thể loại truyền thuyết mà còn trong sử thi,
trong truyện cổ tích…). Đồng thời, qua đó chúng tôi càng có cơ sở để khẳng
định tính cách anh hùng của nhân dân ta trong lao động sáng tạo cũng như
trong chiến đấu đều đã trở thành một truyền thống, một phẩm chất hết sức cao
đẹp của dân tộc. Điều đó được thể hiện rõ nét qua hình tượng người anh hùng

thống kê các tư liệu, tác giả có thể giới thiệu một cách đầy đủ, hệ thống về
người nữ tướng trong truyền thuyết dân gian Phú Thọ. Từ thực tế lễ hội
Hương Nha, Tam Nông, Phú Thọ để ta thấy được sức sống của nữ tướng
Xuân Nương trong lòng người dân Đất Tổ. Luận văn đã có những đóng góp
mới trong việc dựng lại hình tượng người nữ tướng trên quê hương Phú Thọ
một cách hệ thống, khá đầy đủ. Và cũng giống như những đề tài nghiên cứu về
nữ tướng trong truyền thuyết trước đó, luận văn cũng chỉ ra mối quan hệ giữa
truyền thuyết bà Xuân Nương và lễ hội Hương Nha cùng các vùng phụ cận ở
Tam Nông, Phú Thọ. Đồng thời, luận văn cũng góp tiếng nói khẳng định vai
trò của người phụ nữ ở Phú Thọ trong buổi đầu dựng nước và giữ nước.
Hình tượng nữ tướng trong chuỗi truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Hai
Bà Trưng lưu hành ở Vĩnh Phúc, Nguyễn Thị Thu Cúc, Luận văn Thạc sĩ
khoa học Ngữ văn, ĐHSP Hà Nội, 2009. Luận văn trên đã khảo sát, sưu tầm

5


Khảo sát cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian người Việt

và nghiên cứu chuỗi truyện truyền thuyết về Hai Bà Trưng và các nữ tướng
lưu truyền ở Vĩnh Phúc. Qua đó, luận văn tìm hiểu một số phương thức nghệ
thuật xây dựng nhân vật nữ tướng trong chuỗi truyền thuyết về cuộc khởi
nghĩa Hai Bà ở Vĩnh Phúc. Và cũng giống như những luận văn, khóa luận
trước đấy, tại đây tác giả cũng tìm hiểu mối quan hệ giữa truyền thuyết này và
tín ngưỡng phong tục ở Vĩnh Phúc để thấy sức sống của người nữ tướng trong
cuộc sống người dân nơi đây.
Nhân vật nữ trong truyền thuyết dân gian người Việt xứ Thanh, Nguyễn
Hồng Hạnh, Luận văn Thạc sĩ khoa học Ngữ văn, ĐHSP Hà Nội, 2009. Luận
văn đã nhận diện được sự tồn tại của một hệ thống truyền thuyết dân gian
người Việt xứ Thanh về nhân vật nữ lưu truyền trong dân gian trên địa bàn xứ

1. Qua sưu tầm, thống kê các tư liệu, luận văn giới thiệu một cách có hệ
thống, khá đầy đủ về cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian
người Việt.
2. Từ việc nghiên cứu, luận văn cho thấy đặc điểm diện mạo cũng như
sức sống, giá trị của cặp đôi nhân vật anh hùng trong việc phản ánh lịch sử
cũng như thể hiện lí tưởng của nhân dân về người anh hùng dân tộc.
3. Đề tài cũng cho thấy những vai trò của cặp đôi nhân vật anh hùng
trong kết cấu cốt truyện, motif xây dựng nhân vật cũng như bút pháp lí tưởng
hóa cặp đôi nhân vật anh hùng.
IV. Giới hạn phạm vi đề tài
Cặp đôi nhân vật anh hùng xuất hiện nhiều trong các truyện truyền
thuyết khác nhau của các anh tộc anh em. Nhưng luận văn chỉ xin tập trung
làm nổi bật đặc điểm của cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyện truyền
thuyết dân gian người Việt.
V. Đối tƣợng nghiên cứu
Chúng tôi đã tiến hành khảo sát cặp nhân vật anh hùng từ những truyện
truyền thuyết được tập hợp trong các cuốn:

7


Khảo sát cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian người Việt

- Tổng tập văn học dân gian người Việt (tập 4, tập 5 – Truyền thuyết
dân gian người Việt) – Kiều Thu Hoạch (chủ biên), Nxb Khoa học xã hội,
Hà Nội, 2004.
- Truyền thuyết Việt Nam – Nhóm biên soạn: Vũ Ngọc Khánh, Trần Thị
An, Phạm Minh Thảo, Nxb Văn hóa – Thông tin, Hà Nội, 1998.
- Truyện dân gian Kim Bảng (Tập 1) – Lê Hữu Bách, Hội văn nghệ dân
gian Việt Nam, Nxb Dân Trí, Hà Nội, 2011.

trong truyện truyền thuyết.
Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Do tính nguyên hợp, tính chất sinh
hoạt thực hành là đặc trưng của văn học dân gian nói chung và thể loại truyền
thuyết nói riêng nên khi tiến hành đề tài này, chúng tôi đã vận dụng tri thức
thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như: lịch sử, văn hóa, địa lí, tôn giáo, tín
ngưỡng,… để lí giải một số vấn đề.
VII. Dự kiến những đóng góp mới của đề tài
Đã có nhiều công trình nghiên cứu về đề tài nhân vật anh hùng trong
truyền thuyết nhưng việc nghiên cứu cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyền
thuyết dân gian người Việt còn là đề tài mới mẻ, chưa được nghiên cứu một
cách sâu sắc. Với luận văn này, chúng tôi dự kiến sẽ mang lại những đóng
góp mới như sau:
1. Luận văn thống kê, phân loại một cách có hệ thống các bản kể truyền
thuyết có sự xuất hiện của cặp đôi nhân vật anh hùng.
2. Thông qua việc khảo sát, luận văn dựng nên hình tượng cặp đôi nhân
vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian người Việt một cách chi tiết, kĩ
lưỡng, đầy đủ. Qua đó, phác họa được diện mạo, đặc điểm của nhân vật anh
hùng trong thể loại truyền thuyết dân gian người Việt.
3. Luận văn góp tiếng nói khẳng định vai trò của cặp đôi nhân vật anh
hùng trong buổi đầu dựng nước và giữ nước, trong những năm tháng chiến
đấu quật khởi của nhân dân để giành được độc lập, tự do, hạnh phúc.
VIII. Cấu trúc của luận văn

9


Khảo sát cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian người Việt

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục,
nội dung của luận văn gồm:

nghĩa. Họ vượt qua những thử thách, khó khăn để khơi thông những bế tắc
của thế giới. Tuy nhiên, nhân vật anh hùng cũng không phải là bất khả xâm
phạm hay luôn luôn bất tử, đôi khi họ được giúp đỡ, đôi khi lại bị cản trở bởi
các vị thần” [2; 45]. Như vậy, nhân vật anh hùng thực sự có một vị thế đặc
biệt quan trọng, có vai trò hoàn thiện dần thế giới và kiến tạo ra nền văn minh
nhân loại.
Theo chúng tôi, nhân vật anh hùng là những người hội tủ đủ trí – đức –
tài, là người đem lại cuộc sống mới và là đại diện cho cả một cộng đồng, một

11


Khảo sát cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian người Việt

thời đại. Nhân vật anh hùng thường chứa đựng một số đặc điểm phổ biến như:
phát minh ra sản phẩm văn hóa, các công cụ hữu ích phục vụ cho hoạt động
nông nghiệp của thời đại mà họ tồn tại; hoặc chiến đấu vì cuộc sống chung
của bộ tộc, quê hương mình. Nhân vật anh hùng còn có công lớn trong việc
dạy dỗ, truyền bá cư dân trong vùng cách thức sử dụng các công cụ lao động,
cung cấp thực phẩm cho dân chúng trong hoàn cảnh có chiến tranh và chết
chóc, tạo ra các tác phẩm nghệ thuật, khai sinh ra một ngành nghề mới, mở
mang bờ cõi,… - Những anh hùng văn hóa. Đồng thời, khi nước nhà bị giặc
xâm lăng, nhân dân bị áp bức bóc lột, người anh hùng cũng sẵn sàng hi sinh,
tụ hội quân tướng để chống giặc dữ – Những anh hùng chống ngoại xâm.
1.1.2. Cơ sở lịch sử - văn hóa của sự hình thành và phát triển trong
truyền thuyết dân gian người Việt kể về nhân vật anh hùng
Khi con người nhận thức rõ nét về chủ quyền lãnh thổ, về sự tự tôn dân
tộc ấy là lúc con người đã đặt mình trong tâm thế của người làm chủ đất nước.
Con người khao khát được khám phá đến tận cùng mọi giá trị của đời sống,
có nhu cầu thể hiện và khẳng định những giá trị của cộng đồng. Đấy chính là

Có thể nói, khi truyền thuyết ra đời cũng là lúc xã hội thực sự có những
chuyển biến mạnh mẽ, con người thoát khỏi sự phụ thuộc hoàn toàn vào
những thế lực siêu nhiên vô hình. Với sự phát minh ra kĩ thuật luyện kim, con
người đã tự tạo cho mình bước chuyển lớn trong cuộc sống, đã tự biến mình
thành những con người khổng lồ tiến vào xã hội văn minh hơn. “Đó là bước
tiến vọt từ đồ đá sang đồ đồng – sắt, từ hái lượm săn bắn sang trồng trọt lúa
nước và định cư nông nghiệp […], từ mẫu hệ sang phụ quyền, từ bộ lạc sang
liên minh bộ tộc và nhà nước phôi thai, tóm lại từ dã man sang văn minh, ở
trên vùng châu thổ sông Hồng. Nó xác lập bản sắc dân tộc và vị trí chủ thể
của người Lạc Việt, trong sự kế thừa và giao lưu văn hóa ngày càng rộng rãi
cởi mở với nhiều chủng tộc anh em ở trên “cõi Lĩnh Nam” xưa” [10; tr.31].
Quá trình liên kết, cố kết các bộ tộc được diễn ra mạnh mẽ dựng xây nên khối
thống nhất Văn Lang – Âu Lạc, rồi tiếp sau đó là các triều đại thay phiên nhau
cai trị nước Nam ta. Con người đã chủ động hợp sức cùng nhau chiếm lĩnh

13


Khảo sát cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian người Việt

đất đai, vượt qua các trở ngại, khai phá vùng đồng bằng, đắp đê, trị thủy, ngăn
lũ. Hoạt động liên kết cộng đồng để đắp bờ, chống lũ, lấy nước làm ruộng đã
mở rộng trên khắp vùng. Công việc chống ngập úng, lũ lụt thiên tai không thể
là công việc của một người, một nhà hay một xóm mà nó luôn luôn đòi hỏi sự
cổng hưởng to lớn của cả cộng đồng người. Thêm vào đó, mối đe dọa xâm
lăng của các tộc người khác cũng là vấn đề được đặt lên hàng đầu, đòi hỏi
một sự cố kết thực sự bền chặt, chung sức chung lòng trong cộng đồng với cơ
cấu Nhà nước sơ khai. Trong hành trình lịch sử trải dài đó, cộng đồng tôn
vinh những thủ lĩnh liên minh bộ lạc, những vị anh hùng với quyền lực và sức
mạnh to lớn, những vị vua anh minh, những vị tướng tài ba với quyền lực tối

di, dã man mà bước sang thời kì của kĩ thuật chế tác đồ đồng và đồ sắt. Đó là
thời kì của “thanh kiếm sắt, cái cày và cái rìu bằng sắt” làm thay đổi sâu sắc
đời sống xã hội. Nói như Ăng-ghen: “Mỗi thành viên nam giới của bộ lạc đến
tuổi thành niên đều là một chiến binh”. Kết quả là từ liên minh bộ lạc chuyển
sang nhà nước sơ khai do một người anh hùng đứng đầu. Từ đó, con người ý
thức về tiếng nói, lãnh thổ, quyền lực và tài sản văn hóa buổi đầu. Vì vậy,
nhân vật chính trong truyền thuyết chủ yếu là người và một số nhân vật bán
thần (ảnh hưởng từ nhân vật thần thoại). Chẳng hạn như: Lạc Long Quân –
nguồn gốc nòi Rồng cao quý, Âu Cơ – đến từ giống Tiên thanh cao, Sơn
Tinh, Thủy Tinh,… - đều là những nhân vật anh hùng khởi nguyên trong
truyền thuyết. Khi con người dần tin vào khả năng của mình và khát khao làm
chủ thiên nhiên, truyền thuyết dần xuất hiện nhân vật là các anh hùng có khả
năng điều chỉnh môi trường tự nhiên và xã hội. Việc diệt trừ các loài thủy
quái, yêu ma, dậy con người cách làm ăn, chăn nuôi, tạo ra phong tục, thậm
chí tạo ra cả sông ngòi, biển cả… là những hoạt động chủ yếu của anh hùng
văn hóa. Nhân vật anh hùng lịch sử cũng có sức mạnh phi thường, đem lại
chiến công vẻ vang cho cộng đồng bằng chính tài năng, sức mạnh của mình,
thậm chí được thần linh phù trợ, như Vua Hùng, An Dương Vương, Lê Lợi,…
Việc phân loại nhân vật trong truyền thuyết đã được nhiều học giả, nhà
nghiên cứu bàn luận và cũng có nhiều cách phân chia khác nhau. Trong quá

15


Khảo sát cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian người Việt

trình nghiên cứu, chúng tôi đã tham khảo và thấy được có nhiều cách chia
nhân vật trong truyền thuyết. Chẳng hạn:
Trong cuốn Những đặc điểm thi pháp của các thể loại văn học dân gian
[39], tác giả Đỗ Bình Trị đã phân loại các nhân vật trong truyền thuyết theo

thuyết cũng đều là những người anh hùng được nhân dân tôn thờ, ngưỡng
vọng. Nếu như cổ tích vẽ nên những nhân vật hư cấu, phiếm chỉ thì nhân vật
trong truyền thuyết là những nhân vật lịch sử, được nhân dân ghi nhận và hầu
hết họ đều là những nhân vật anh hùng. Nhân vật trong các câu chuyện cổ tích
là “những nhân vật điển hình sâu sắc và rõ nét nhất, hoàn thiện nhất về
phương diện nghệ thuật” như lời Macxim Gorki đã nhận xét [38; 61]. Còn
nhân vật truyền thuyết được khắc tạo nên nhờ chất liệu lịch sử. Xuất phát từ
nhu cầu khẳng định tính dài lâu của lịch sử dân tộc, người kể truyền thuyết đã
tạo nên những câu chuyện song hành cùng dòng chảy lịch sử dân tộc: từ sự
hình thành của họ Hồng Bàng đến việc tổ chức bộ máy nhà nước sơ khai dưới
triều Hùng Vương; từ những chiến công trong đấu tranh chống giặc ngoại
xâm, thoát khỏi ngàn năm Bắc thuộc cho đến việc xây dựng, củng cố quốc gia
qua các triều đại Đinh, Lê, Lý, Trần… Đây là một quá trình vô cùng dài lâu
gắn với mỗi bước đi thăng trầm của lịch sử dân tộc. Vì vậy, nhân vật anh
hùng trong truyền thuyết cũng theo sát từng dấu mốc quan trọng của lịch sử
nước nhà. Tên tuổi và chiến công của họ mang tầm vóc dân tộc, thể hiện mối
liên hệ gắn bó sâu sắc của cả một cộng đồng, thể hiện sức mạnh của cả một
giang sơn thu về một mối.
Tuy nhiên, các nhân vật anh hùng trong truyền thuyết không phải là sự
sao chép hoàn toàn từ lịch sử, mà từ chất liệu lịch sử có thật cộng thêm trí
tưởng tượng phong phú của nhân dân, các nhân vật đó đã được tái tạo lại, hiện
lên màu sắc, huyền ảo và đẹp đẽ hơn. Đó là sự kết hợp kì lạ giữa những nét
đời thường thế tục với những nét kì ảo phi thường. Công việc của các tác giả
dân gian khi kể về các nhân vật trong truyền thuyết ấy là “lựa chọn những sự
kiện, những nhân vật có thật trong lịch sử, dựng lại diện mạo và tầm vóc của
những sự kiện và những nhân vật ấy, đồng thời lí tưởng hóa những người,

17





Khảo sát cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian người Việt

Từ “đôi” được giải nghĩa là “tập hợp cùng hai vật cùng loại, hai cá thể
tương ứng với nhau và làm thành một đơn vị về mặt chức năng, công dụng,
v.v.” [34; 452].
Từ “anh hùng” được giải nghĩa là “nhân vật thần thoại có sức mạnh và
dũng khí phi thường, lập nên những kì tích/Người có tài năng và dũng khí hơn
hẳn người thường, làm nên những việc được người đời ca tụng” [34; 9].
Tóm lại, “cặp đôi nhân vật anh hùng” trong thể loại truyền thuyết là hai
nhân vật anh hùng trung tâm cùng xuất hiện trong một câu chuyện truyền
thuyết, có mối quan hệ với nhau; có tầm vóc, sức mạnh phi thường; cùng
đồng hành, sát cánh bên nhau để thực hiện một sứ mệnh, một nhiệm vụ, làm
nên chiến công vẻ vang cho dân tộc.
1.2.2. Cơ sở hình thành cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyền thuyết
dân gian người Việt
Như đã trình bày ở trên, truyền thuyết ra đời khi con người đã vượt thoát
khỏi cuộc sống dã man để bước vào thời kì của kĩ thuật chế tạo đồ đồng, đồ
đá. Đó cũng là lúc các bộ tộc, bộ lạc hình thành, phân chia đất đai. Điều này
dẫn đến sự phân tranh giữa các bộ tộc nhằm mở mang lãnh thổ nhưng đồng
thời cũng dẫn đến sự liên minh giữa các bộ tộc nhỏ để vượt qua thách thức từ
các bộ tộc lớn mạnh hơn. Chính điều kiện xã hội ấy đã sản sinh ra những con
người anh hùng, đại diện cho cộng đồng đứng lên làm chủ, thống lĩnh và chỉ
huy bộ lạc, bộ tộc mình giành chiến thắng. Người anh hùng có khi chỉ là một
cá nhân nhưng cũng có khi là một cặp đôi, thậm chí là ba hay bốn vị anh hùng
cùng đồng hành, sát cánh bảo vệ và xây dựng đất nước. Như vậy, có thể thấy
cặp đôi nhân vật anh hùng là một biểu hiện của tính tập thể, tính cộng đồng
của nhân dân.
Theo sát từng bước đi thăng trầm của dân tộc, lịch sử đã chứng minh sự

Nhân vật A2

Nhân vật B2

“Tất cả các cặp nhân vật đều lặp đi lặp lại rõ rệt một tình huống giống hệt
nhau và một loại hình quan hệ giống hệt nhau ở những cấp độ khác nhau
bằng cách sao bản lẫn nhau” [29; 135]. Như vậy, hiểu một cách đơn giản,
nhân vật – song trùng trong văn bản hiện đại là sự lặp lại của các cặp đôi nhân
vật trong một tác phẩm văn học nhưng ở mỗi cặp nhân vật lại có cấp độ thể
hiện khác nhau. Việc đưa các nhân vật trong một văn bản vào không gian tuần
hoàn như vậy nhằm mục đích “quy về một hình tượng duy nhất”. Khác với

20


Khảo sát cặp đôi nhân vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian người Việt

văn bản hiện đại, nhân vật – song trùng trong văn bản huyền thoại lại mang
tính đồng nhất tuyệt đối. Cặp đôi nhân vật cùng sóng đôi với nhau, thực hiện
các hành động, các nhiệm vụ, chưa có sự phân tách cấp độ như các cặp đôi
nhân vật trong các tác phẩm hiện đại. Và hầu hết, trong các văn bản huyền
thoại chỉ xuất hiện một cặp đôi nhân vật, như trong thần thoại Hi Lạp, cặp đôi
nhân vật trung tâm cùng xuất hiện, cùng chiến đấu, cùng hi sinh. Trong truyện
Tội ác và sự thù hằn giữa hai anh em Atơrê và Tiextơ [51; 344]: hai anh em
cùng có chung kẻ thù và cùng tiêu diệt kẻ thù là Cridippôx, hai anh em cùng
bị Pêlôp phát giác,… Trong truyện Truyện hai anh em sinh đôi Dêtôx (Zétos)
và Ăngphiông (Amphion) [51; 362]: hai anh em sinh đôi – hai con trai của
nàng Ăngtiôp xinh đẹp; hai anh em cùng được thần Dớt che chở, cùng sống
yên bình và lớn lên dưới mái nhà của người chăn chiên; hai anh em cùng bắt
trói mụ Điêrkê và cứu thoát mẹ mình; sau đó họ cùng trở về thành Cađmê, bắt

những tư liệu địa phương đến những tư liệu lưu hành trong toàn quốc. Nguồn
tư liệu mà chúng tôi sử dụng để khảo sát truyền thuyết dân gian người Việt về
cặp đôi nhân vật anh hùng gồm 05 tư liệu. Trong đó, chúng tôi tập trung khảo
sát từ cuốn Tổng tập văn học dân gian người Việt [20] và thống kê được 40
truyện. Gồm:
TT

Tên truyện

1

Sự tích vua bà Bến Nước và vua ông Cội Cây

2

Sự tích Cai số đại vương và Lôi công đại vương thời Hùng Vương

3

4

Sự tích hai anh em sinh đôi Nguyễn Cảm, Nguyễn Ứng đại vương
thời Hùng Vương
Sự tích Thổ Thống và Nại nương thời Hùng Vương
(Sự tích Nại nương và các gia thần thời Hùng Vương)

5

Sự tích hai anh em sinh đôi Cao Sơn – Quý Minh