Đặc điểm hình tượng nhân vật anh hùng trong truyền thuyết người Việt

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
M. Gorki- nhà văn, nhà nghiên cứu văn học Nga đã nhận xét: “Những
tác phẩm ưu tú của các đại thi hào trên thế giới đều

bắt

nguồn

từ

trong cái kho tàng sáng tác tập thể của nhân dân từ thượng cổ vốn đã có được
tất cả những sự khái quát hóa thi ca, tất cả những hình tượng và điển hình kiệt
xuất”.
Truyền thuyết , là một bộ phận của văn học dân gian ra đời từ rất sớm,
nó vừa mang giá trị văn chương vừa là đời sống tinh thần của nhân dân từ bao
đời nay. Vì vậy truyền thuyết có một vai trò hết sức to lớn , không chỉ với văn
học thành văn mà còn với nhiều nghành khoa học và văn hóa khác. Mặc dù
truyền thuyết có sử dụng nhiều yếu tố hư cấu tưởng tượng, nhưng cốt lõi của
những tư liệu đó vẫn là nguồn sử liệu quý báu, mang dấu ấn văn hóa lịch sử. Bên
cạnh truyền thuyết còn để lại một kho tàng to lớn về các tấm gương dựng nước
và giữ nước từ hình tượng An Dương Vương, Thánh Gióng, ,... đến các anh
hùng chống ngoại xâm đời Trần như: truyền thuyết về Hưng đạo đại vương Trần
Quốc Tuấn, Yết Kiêu Phạm Ngũ Lão….đã trở thành những nhân vật bất tử trong
nhiều tác phẩm văn học đời sau lòng dân tộc.
Việt Nam có truyền thống anh hùng kiên cường, bất khuất, có tinh thần
yêu nước nồng nàn. Truyền thống ấy, tinh thần ấy được hình thành từ những cuộc
đấu tranh chống ngoại xâm, bảo vệ non sông đất nước.
Dân tộc Việt Nam với bề dày văn hóa, biết “ ăn quả nhớ kẻ trồng

những mô tuýp căn bản để xây dựng nhân vật trong truyền thuyết vẫn được biểu
hiện rất rõ.
Qua truyền thuyết, giúp chúng ta biết bồi đắp thêm truyền thống yêu
nước, biết trân trọng, giữ gìn những giá trị văn hóa, giá trị tinh thần của dân tộc
Việt Nam.
2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
2.1.

Đối tượng nghiên cứu
Trong tiểu luận này chúng tôi tiến hành nghiên cứu vấn đề sau:.
Truyền thuyết về các anh hùng chống ngoại xâm và những mô típ, vai
trò của các mô tuýp trong việc xây dựng nhân vật anh hùng.

2.2. Phạm vi nghiên cứu
- Những truyền thuyết về anh hùng chống ngoại xâm đã được biên soạn và công
bố trong các sách:
+ Truyền thuyết Việt Nam (NXB Văn hóa - Thông tin)
3


Đặc điểm hình tượng nhân vật anh hùng trong truyền thuyết người Việt
+ Văn học Dân gian, những tác phẩm chọn lọc, Bùi Mạnh Nhị chủ biên,
NXB GD.
3. Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp thống kê
Phương pháp so sánh loại hình
Phương pháp nghiên cứu liên ngành
Phương pháp điền dã.
4. Cấu trúc của tiểu luận
Tiểu luận bao gồm ba phần:

gian khác như thần thoại và truyện cổ tích.
Định nghĩa đầu tiên về truyền thuyết có lẽ xuất hiện trong công trình
Lược thảo lịch sử Văn học Việt Nam của nhóm tác giả Lê Quý Đôn. Khi xác định
ranh giới giữa thần thoại và truyền thuyết, nhóm tác giả này đã bước đầu định
nghĩa về truyền thuyết như sau: “Truyền thuyết là tất cả những truyện lưu hành
trong dân gian có thật xảy ra hay không thì không có gì đảm bảo”.
Năm 1961, trong bộ giáo trình Văn học Dân gian Việt Nam của trường
5


Đặc điểm hình tượng nhân vật anh hùng trong truyền thuyết người Việt
Đại học Sư phạm Hà Nội, tác giả Đỗ Bình Trị đã công nhận truyền thuyết là một
thể loại và đã đưa ra định nghĩa về thể loại này: “ Truyền thuyết là những truyện
dính líu đến lịch sử mà lại có sự kì diệu - là lịch sử hoang đường - hoặc là những
truyện tưởng tượng ít nhiều gắn với sự thực lịch sử”.
Nhưng trong giáo trình của Đại học Tổng hợp, xuất bản năm 1962 thì
GS Đinh Gia Khánh lại không công nhận sự tồn tại của thể loại truyền thuyết mà
chỉ coi đó là cổ tích lịch sử.
Báo Nhân dân số 549 ngày 29 tháng 4 năm 1969 đăng bài “ Nhân ngày
giỗ tổ Vua Hùng” của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Trong đó cố Thủ tướng đã
nhận định mối quan hệ giữa truyền thuyết và lịch sử: “ Những truyền thuyết Dân
gian thường có một cái lõi là sự thực lịch sử mà nhân dân qua nhiều thế hệ đã lí
tưởng hóa, gửi gắm vào đó tâm tình thiết tha của mình cùng với thơ và mộng,
chắp đôi cánh của sức tưởng tượng và nghệ thuật dân gian làm nên những tác
phẩm văn hóa mà đời đời con người còn ưa thích”.
Năm 1971, trong công trình Truyền thống anh hùng dân tộc trong loại
hình tự sự dân gian Việt Nam, tác giả Kiều Thu Hoạch với bài viết “Truyền thuyết
anh hùng trong thời kì phong kiến” có nêu lên khái niệm về truyền thuyết:
“Truyền thuyết là một thể loại truyện kể truyền miệng, nằm trong loại hình tự sự
dân gian; nội dung cốt truyện của nó là kể lại truyện tích các nhân vật lịch sử

Đạo….... Trong số những truyền thuyết anh hùng thì truyền thuyết về “anh hùng
chống xâm lược là nổi bật nhất”.
Theo GS Kiều Thu Hoạch thì truyền thuyết anh hùng chống ngoại xâm
hoặc có thể gọi tắt là truyền thuyết chống ngoại xâm “ là một thể loại lấy các
nhân vật lịch sử chống ngoại xâm, các anh hùng dân tộc làm đối tượng phản
ánh”.
Truyền thuyết ra đời nhằm thể hiện sự đánh giá của nhân dân đối với
nhân vật lịch sử hay sự kiện lịch sử. Đối với các truyền thuyết anh hùng chống
7


Đặc điểm hình tượng nhân vật anh hùng trong truyền thuyết người Việt
ngoại xâm thì cảm hứng chủ đạo là sự ngợi ca, tôn vinh, thể hiện lòng biết ơn đối
với những người có công đánh đuổi giặc ngoại xâm đem lại hòa bình cho dân
tộc, ấm no hạnh phúc cho nhân dân. Để thể hiện điều ấy tác giả dân gian đã lựa
chọn, khai thác những tình tiết có giá trị về nội dung và có cả giá trị về nghệ
thuật. Các truyền thuyết anh hùng chống ngoại xâm kể về nhân vật không giống
như trong sử biên niên mà do được kể lại trong trí nhớ của nhân dân, lưu truyền
trong dân gian nên trong các truyền thuyết có nhiều chi tiết, tình tiết khác biệt so
với chính sử.
1.3 Tiêu chí xác định văn bản truyền thuyết anh hùng chống ngoại
xâm. Những văn bản được chọn khảo sát là những văn bản đảm
bảo các yếu tố sau:
Văn bản đó phải là những tác phẩm tự sự dân gian, tức là phải có cốt
truyện, có nhân vật, tình tiết, ngôn ngữ kể chuyện.
Văn bản đó phải mang đậm chất dân gian: được quần chúng công nhận,
trải qua đời sống trong dân gian, thể hiện được tâm tư nguyện vọng và quan điểm
đánh giá của nhân dân.
Văn bản đó phải kể về những nhân vật anh hùng có công trong công
cuộc chống ngoại xâm. Cụ thể là những truyện kể về những anh hùng, những

Nhân vật trung tâm trong truyền thuyết anh hùng chống ngoại xâm bao
giờ cũng gắn với một địa điểm cố định, một sự kiện lịch sử cố định và cùng với
nguồn gốc có thực trong đời sống khiến cho ta tin rằng tất cả đều là thực khiến
cho người ta tin tất cả những gì viết về nhân vật trong truyền thuyết. Tuy vậy
nhân vật đó không phải là sự mô phỏng nguyên si, nguyên mẫu trong lịch sử mà
là sự sáng tạo, sự hư cấu nghệ thuật theo quan niệm nghệ thuật của nhân dân và
sự ảnh hưởng của một số yếu tố khác như yếu tố tâm linh…
Nhận xét đặc điểm nghệ thuật truyền thuyết, tác giả sách văn học
dân gian người Việt góc nhìn thể loại viết: “Khi nói đến tính hư ảo thần kì
9


Đặc điểm hình tượng nhân vật anh hùng trong truyền thuyết người Việt
như là một đặc điểm nghệ thuật của truyền thuyết thì cũng có nghĩa là nói
đến nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật, nhất là hình tượng nhân vật
anh hùng chống ngoại xâm, tác giả dân gian thường sử dụng ba mô tuýp
đó là: sinh nở thần kì, chiến công phi thường, và hóa thân” ( Kiều Thu
Hoach, văn học dân gian người Việt góc nhìn, thể loại, NXB Hà Nội, 2006,
trang 106). Với nhân vật anh hùng trong truyền thuyết đã làm sáng tỏ nhận
định trên.
3. Một số mô típ cơ bản xây dựng nhân vật trong truyền thuyết
3.1Về khái niệm mô típ
Theo Từ điển thuật ngữ Văn học, xuất bản năm 1993 thì mô típ gọi là
“mẫu đề ” (do người Trung Quốc phiên âm chữ Motif trong tiếng Pháp) có thể
chuyển thành các từ: Khuôn, dạng hoặc kiểu trong tiếng Việt nhằm chỉ những
thành tố, những bộ phận lớn hoặc nhỏ đã được hình thành ổn định, bền vững và
được sử dụng nhiều lần trong sáng tác văn học nghệ thuật, nhất là trong sáng tác
Văn học dân gian.
GS Nguyễn Tấn Đắc cho rằng mô típ là “những phần tử đơn vị vừa
mang tính đặc trưng vừa mang tính bền vững của truyện kể dân gian”. Như vậy

liền đặt chân mình lên ướm thử, không ngờ về nhà bà thụ thai và mười hai tháng
sau sinh ra một cậu bé rất khôi ngôi. Nhưng đứa trẻ lên ba vẫn chưa biết nói biết
cười. Ở đây những chi tiết thần kì đều chỉ là sự thần thánh hóa để đề cao người
anh hùng, làm cho người anh hùng có nguồn gốc siêu nhiên,thần thánh khác
thường. Sự sinh nở thần kì của Thánh Gióng ở chỗ, ngài không phải được thụ
thai bình thường mà là sự kết hợp giữa người và lực lượng siêu nhiên, có thể là
thần, người bình thường chỉ mang thai chín tháng mười ngày, riêng với Thánh
Gióng phải mười hai tháng mới hạ sinh….tất cả điều đó có lẽ là để giải thích cho
sức mạnh kì lạ và sự bất tử của Thánh Gióng sau này.
Truyền thuyết về Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn: Trong Sự
11


Đặc điểm hình tượng nhân vật anh hùng trong truyền thuyết người Việt
tích Trần Hưng Đạo miêu tả lại “ khi sắp sinh Ngài thì Đức thân mẫu nằm
mộng thấy hai em bé áo đỏ và xanh đánh nhau, em bé áo đỏ thua bị em áo xanh
chém đầu và em bé áo xanh trở về thẳng vào bụng đức từ mẫu. Sau đức thánh
mẫu có thai 10 tháng. Đến năm Ất Mão tháng 3 ngày 10, giờ Thìn sinh ra Đức
Thánh, thể mạo đường đường, phong tư lẫm liệt, mặt chữ điền, ngũ nhạc thiên
triều, thật là tinh chân quốc khí.”
“Ngày sinh Ngài có một đám mây ngũ sắc từ trên giời xuống bay vào
trong nhà, rực rỡ sắc đẹp, thơm tho như mùi hoa lan.” Không chỉ có trong truyền
thuyết về Trần Hưng Đạo mới kể về sự ra đời kì lạ của Hưng Đạo Vương Trần
Quốc Tuấn mà sự ra đời kì lạ của ông còn được ghi chép ở nhiều tài liệu khác
nhau.
Theo Ngọc phả nhà Trần thì: Lúc bấy giờ có một người tên là Nguyễn
Sĩ Thành đã chết, tự nhiên sống lại, kể chuyện mình đã nghe khi ở trên trời: ở
huyện Đông Triều có người con gái họ Nguyễn, vợ một thương khách ở Phúc
Kiến, mơ thấy giao hợp với giao long, về sau đẻ ra đứa con chính là kẻ sau này
gây loạn cho đất nước. Thượng đế nghe tin bèn cho Thanh tiên đồng tử có Kim

Nhận xét:
Mô típ ra đời kì lạ rất phổ biến trong truyện cổ dân gian thế giới và Việt
Nam. Trong truyền thuyết thì mô típ này lại càng phổ biến. Qua khảo sát các
truyền thuyết anh hùng chống ngoại xâm thì ta thấy sự ra đời kì lạ của các anh
hùng rất đa dạng và phong phú. Nhưng nhìn chung sự ra đời của họ không giống
những người thường và mang sự khác thường, có gắn với những yếu tố kì ảo như
sự thụ thai thông qua giấc mơ của người mẹ (Trần Hưng Đạo, Đinh Công Tuấn,
Bà Quý Minh…,) hoặc do sự kết hợp của người mẹ với một chuyện kì lạ như
ướm chân (Thánh Gióng) Sự đầu thai của họ có nguồn gốc từ trên thượng giới
(Trần Hưng Đạo do Thanh tiên đồng tử đầu thai, Đinh Công Tuấn là tiên đồng
đầu thai, bà Quý Minh là tiên trên trời đầu thai, …)họ sinh ra để thực hiện một
nhiệm vụ cao quý đã được định sẵn (trừ họa cho dân, giúp dân, giúp nước) hoặc
13


Đặc điểm hình tượng nhân vật anh hùng trong truyền thuyết người Việt
sự ra đời của họ được đặt trong bối cảnh đất nước có ngoại xâm, nhân dân gặp
khó khăn cần có người giúp đỡ. Thời gian mang thai của các bà mẹ cũng khác so
với những người bình thường, có thể là 11 tháng, 12 tháng hoặc có thể là 14
tháng.
Tại sao sự ra đời của những nhân vật anh hùng trong các truyền thuyết
chống ngoại xâm lại mang sự kì lạ, có nhiều yếu tố kì ảo, hoang đường và hư cấu
như vậy?
Theo PGS - TS Nguyễn Thị Bích Hà trong công trình “Thạch Sanh và
kiểu truyện dũng sĩ trong truyện cổ Việt Nam và Đông Nam Á” thì sự ra đời kì lạ,
khác thường này bắt nguồn từ “những quan niệm sai lầm về sự sinh đẻ được ghi
dấu ấn trong thần thoại”. Nhưng ta cũng thấy rằng điều này xuất phát từ quan
niệm tín ngưỡng của con người, con người luôn tin rằng có kiếp luân hồi, có kiếp
sau, có sự đầu thai. Và con người có niềm tin vào cái siêu nhiên.
Hơn thế nữa, xuất phát từ tư tưởng, tình cảm của nhân dân: Đối với họ,

chung của dân tộc. Chiến công của họ trong con mắt dân gian là phi thường.
Đó là Thánh Gióng – một cậu bé ba tuổi, vươn vai trở thành tráng sĩ
mình cao hơn trượng, oai phong, lẫm liệt, một mình một ngựa cưỡi ngựa sắt, mặc
áo giáp sắt, dùng roi sắt, tre Đằng Ngà… để giết giặc ở chân núi Trâu. Mặc dù
thế giặc rất hùng mạnh lại đông đúc, nhưng với yếu tố hư cấu, nhân dân ta đã để
cho Thánh Gióng lập nên chiến công vô cùng phi thường, giúp dân, giúp nước,
đánh tan bè lũ xâm lược, đó cũng chính là nguyện vọng của nhân dân bao đời
nay, một cuộc chiến mà ta không có thương vong. Bởi đất nước này đã đau
thương quá nhiều! Ngoài ra truyền thuyết còn nhiều tấm gương anh hùng với
chiến công thần kì như:
Đó là Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn trừ yêu cho dân làng Khê
Tang. Bỏ hiềm riêng vì nghĩa lớn. Tham gia, chỉ huy đánh thắng giặc Nguyên
Mông. Tiêu diệt giặc Phạm Nhan bằng kiếm thần.
15


Đặc điểm hình tượng nhân vật anh hùng trong truyền thuyết người Việt
Đinh Công Tuấn khi giặc Nguyên xâm chiếm nước ta, được phong làm
quản giới tam quân, đi đánh giặc cùng Trần Hưng Đạo.
Bà Quý Minh: khi giặc Nguyên sang xâm lấn, vua Trần ra chiếu cầu
người đánh giặc, bà Quý Minh tâu vua mộ dân làng Ma Ổ và lĩnh gia thần của
nhà vua, tất cả hơn 1000 quân theo ông Trần Quốc Tuấn đi đánh giặc. Đánh có
một trận phá tan mấy vòng vây chém được chính tướng và tỳ tướng hơn 1000
người, giặc thua trốn mất từ đấy nước yên dân thịnh, thiên hạ thái bình, muôn
dân vui vẻ.
Nhận xét:
Những nhân vật anh hùng trong truyền thuyết chống ngoại xâm là hình
ảnh những con người kì vĩ, có sức mạnh phi thường, có chí sắt đá, có tinh thần
yêu nước, có sức mạnh phi phàm để chiến đấu với kẻ thù tàn bạo. Với một trái
tim yêu non sông đất nước, mong muốn góp sức mình vào công cuộc chống

Trần Hưng Đạo: Đến khi hỏa thiêu “lúc xương cốt gần tàn, trông thấy
trên khói lửa thấy Ngài ngồi ở đấy, biến hóa thẳng lên giời”.
Đinh Công Tuấn: Tử tiết trên sông Bạch Hạc vì bị địch bao vây. Hài
cốt trôi về Ngọc Kiệu nơi ngài dạy học, được sư táng trong chùa. Báo mộng cho
hào trưởng làng mang gốc bạch đàn về khắc tượng thờ.
Bà Quý Minh: Ngày 3 tháng 3, bà Quý Minh ban yến cho dân làng Ma
ổ. Đang ăn uống ở đền, chợt thấy trời đất tối tăm, có đám mây vàng từ trên trời
cao bay xuống che ở giữa trước đền. Bà Quý Minh chợt thấy thân mình bay lên
lầu rồi biến hóa mất.
Nhận xét:
Con người được sinh ra trong vũ trụ phải tuân theo quy luật sinh – tử.
Khi sáng tạo các nhân vật anh hùng trong truyền thuyết chống ngoại xâm, do sự
sùng kính, tôn vinh các anh hùng mà nhân dân mong muốn người anh hùng sống
mãi, tồn tại muôn đời, trường tồn, bất tử, nhưng mặt khác họ cũng nhận thấy
quy luật của đời sống nhân sinh. Và để giải quyết điều nghịch lý giữa quy luật
17


Đặc điểm hình tượng nhân vật anh hùng trong truyền thuyết người Việt
nhân sinh và tình cảm thì tác giả dân gian đã sáng tạo ra mô típ hóa thân của các
nhân vật anh hùng.
Mô típ hóa thân là mô típ sáng tạo độc đáo của tác giả dân gian để thể
hiện rằng người anh hùng chống ngoại xâm không chết, họ bất tử. Họ không biến
mất mà họ có thể về trời, họ có thể nhập hồn vào một vật thể khác hay họ được
đưa đến một cõi sống khác. Sự hóa thân của họ cũng mang đầy sự hư ảo thần kì,
gắn với những việc kì lạ để thần thánh hóa những người có công với dân với
nước: Thánh gióng bay về trời, Trần Hưng Đạo sau khi hỏa thiêu mọi người thấy
Ngài biến hóa thẳng lên giời, bà Quý Minh cũng vậy thân hình bay lên lầu rồi
biến mất, …
Qua đây ta thấy lòng kính yêu vô bờ bến, sự ngưỡng vọng của nhân dân



Đặc điểm hình tượng nhân vật anh hùng trong truyền thuyết người Việt
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Trần Thị An ( 1994), Nghiên cứu truyền thuyết – những vấn đề đặt ra. Tạp chí
văn học số 7, tr.43 - 37.
2. Trần Thị An ( 2000), Đặc trưng thể loại truyền thuyết và việc văn bản hóa
truyền thuyết dân gian Việt Nam, luận án Tiến sĩ Ngữ văn, thư viện Quốc gia.
3. Trần Thị An, Phạm Minh Thảo và Bùi Xuân Mỹ ( 1998) Truyền thuyết Việt
Nam, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội.
4. Kiều Thu Hoạch (2006), Thể loại truyền thuyết dưới mắt các nhà nghiên cứu
folklore Nhật bản và Trung Quốc, Văn học dân gian người Việt - Góc nhìn thể
loại, NXB khoa học xã hội, Hà Nội.
5. Kiều Thu Hoạch (2002), Xác định thể loại văn học, Thông báo văn hóa dân
gian, NXB ĐH Quốc gia, Hà nội, tr . 664
6. Kiều Thu Hoạch (2004), Tổng tập Văn học dân gian người Việt - Tập 4, NXB
Khoa học Xã hội, Hà Nội.

20