VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Đỗ Thị Kim Hoa

TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ
VÀ Ý NGHĨA HIỆN THỜI CỦA NÓ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội, 2016
HÀ NỘI - năm


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Đỗ Thị Kim Hoa

TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN
CHỦ VÀ Ý NGHĨA HIỆN THỜI CỦA NÓ

Chuyên ngành: CNDVBC và CNDVLS
Mã số: 62.22.03.02

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS. PHẠM VĂN ĐỨC

4.3. Góp phần định hướng cho hoạt động thực tiễn ...................................... 113
4.4. Góp phần xây dựng và đổi mới văn hóa dân chủ................................... 125
Kết luận chương 4 ..................................................................................................... 132
KẾT LUẬN............................................................................................................... 134
CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .............................................................................. 136
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ........................................................... 137

1


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Hiện nay, cùng với xu thế phát triển của thời đại, sự hội nhập và giao
lưu văn hóa diễn ra mạnh mẽ, nhu cầu dân chủ của nhân dân ta ngày càng
được nâng cao. Trong quá trình đổi mới đất nước, các lĩnh vực kinh tế,
chính trị, văn hoá, xã hội đều cần được hoàn thiện, phát triển và mở rộng
cũng như đi vào chiều sâu. Dân chủ là động lực lớn cho sự phát triển của xã
hội. Như vậy, việc đẩy mạnh quá trình thực hiện dân chủ của đất nước cần
dựa trên những lý luận nền tảng về dân chủ. Cho nên, việc khảo cứu và làm
rõ các lý luận về dân chủ để từ đó vận dụng vào giải quyết những vấn đề
bức xúc đang đặt ra cần thiết hơn bao giờ hết.
Từ năm 1991 đến nay, Đảng ta đã khẳng định, “lấy Chủ nghĩa Mác –
Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm kim chỉ nam cho hành động”. Những di
sản Hồ Chí Minh để lại cho chúng ta trong đó có tư tưởng về dân chủ đến
nay vẫn còn nguyên giá trị. Đó là một trong những kho tàng lý luận quý giá
của dân tộc. Ở đó hàm chứa nhiều vấn đề về dân chủ liên quan đến xây
dựng, phát triển xã hội mà chúng ta chưa khai thác được một cách triệt để.
Tư tưởng của Người là sự kế thừa và phát triển học thuyết Mác –
Lênin. Người đã bổ sung và làm phong phú thêm học thuyết Mác về dân

Để thực hiện mục đích đó, luận án có những nhiệm vụ chủ yếu sau:
- Thứ nhất: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
- Thứ hai: Trình bày khái niệm dân chủ và nêu lên cơ sở hình thành tư
tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ.
- Thứ ba: Trình bày và phân tích tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ
- Thứ tư: Làm rõ ý nghĩa hiện thời của tư tưởng Hồ Chí Minh về dân
chủ trong quá trình dân chủ hóa ở Việt Nam hiện nay.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Luận án tập trung nghiên cứu Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ. Trước
hết, khái niệm dân chủ, cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, tư
tưởng Hồ Chí Minh về bản chất, vai trò và phương pháp dân chủ là những đối
tượng nghiên cứu chủ yếu. Bên cạnh đó, những giá trị tư tưởng dân chủ của Hồ
Chí Minh có ý nghĩa trong quá trình dân chủ hóa ở Việt Nam hiện nay cũng sẽ
được luận giải.
3.2 Phạm vi nghiên cứu

3


Không gian nghiên cứu: Luận án tập trung khảo cứu các quan niệm
phương Đông, phương Tây về dân chủ. Những tác phẩm của Hồ Chí Minh
về dân chủ ở Việt Nam và ý nghĩa của tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh đối
với Việt Nam.
Thời gian nghiên cứu: Luận án chỉ khảo sát tư tưởng Hồ Chí Minh về
dân chủ và thực hành dân chủ từ 1912 đến 1969 và ý nghĩa của tư tưởng này
từ khi tiến hành công cuộc đổi mới (1986) đến nay ở Việt Nam.
4. Cơ sở và phƣơng pháp nghiên cứu
4.1. Cơ sở nghiên cứu
a/- Cơ sở lý luận: Luận án nghiên cứu lấy chủ nghĩa duy vật biện

Luận án đã có những đánh giá về ý nghĩa hiện thời của tư tưởng Hồ
Chí Minh về dân chủ trong quá trình dân chủ hóa của Việt Nam hiện nay.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
- Khẳng định được về giá trị phương pháp luận to lớn tư tưởng dân
chủ của Hồ Chí Minh. Luận án góp phần bổ sung lý luận chung về dân chủ
và tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ.
- Luận án sẽ là tài liệu tham khảo, phục vụ cho công tác giảng dạy và
nghiên cứu chuyên ngành Triết học, Chính trị học, Tư tưởng Hồ Chí Minh ở
Việt Nam.
7. Cơ cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục
các công trình đã công bố, luận án được chia làm 4 chương, 12 tiết.

5


Chƣơng 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
Trước hết, cần khẳng định rằng, Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và
ý nghĩa hiện thời của nó là mảng đề tài rất có ý nghĩa. Từng nội dung riêng
rẽ của vấn đề lý luận và thực tiễn quan trọng liên quan đến chủ đề trên cũng
đã ít nhiều được các nhà khoa học, các công trình nghiên cứu đi trước bàn
luận ở những mức độ khác nhau cả về quy mô, hướng tiếp cận lẫn cách giải
quyết. Qua sự tìm tòi, nghiên cứu và tiếp cận với những tư liệu liên quan
đền đề tài, tác giả tổng quan tư liệu chủ yếu trên ba nhóm chủ đề lớn như
sau:
1.1.

Công trình nghiên cứu về khái niệm dân chủ và cơ sở hình thành tƣ tƣởng Hồ Chí


chưa thể hình thành và do đó, chưa thể phát huy được những tiềm năng vốn
có của nó”; “không nên đánh đồng mục tiêu dân chủ xã hội chủ nghĩa với
hiện thực dân chủ”.
Tác giả cũng đã chỉ ra ba nguyên nhân chính của việc đồng nhất dân
chủ vô sản với chuyên chính vô sản, đó là: Thứ nhất, những nhà mácxít về
sau đã không quán triệt đầy đủ tinh thần của phép biện chứng, cụ thể là chưa
nhận thức đúng ý nghĩa của việc bổ sung và phát triển lý luận về nhà nước
và dân chủ do V.I.Lênin đề ra; Thứ hai, đã có sự lẫn lộn giữa lý tưởng với lý
thuyết khoa học của chủ nghĩa Mác; Thứ ba, trong hiện thực xã hội chủ
nghĩa của Liên Xô và các nước Đông Âu (cũ) vẫn chưa có một cơ chế dân
chủ hữu hiệu cho phép khai mở các tiềm năng sáng tạo cá nhân, cho phép sự
đa dạng ý kiến và các tranh luận thuộc lĩnh vực khoa học xã hội – nhân văn.
Cuốn “Dân chủ và thiết chế dân chủ ở Việt Nam”, Nxb. Quân đội nhân
dân, 2006, là một công trình biên soạn khá công phu về vấn đề dân chủ và thiết
chế dân chủ ở Việt Nam. Trong cuốn sách, các tác giả đã dành một phần lớn để
bàn về nguồn gốc của thuật ngữ “dân chủ”, những nội dung cơ bản của khái
niệm dân chủ và thực hiện dân chủ... Nhóm tác giả cho rằng, có nhiều cách
hiểu khác nhau về dân chủ và họ cũng đã chỉ ra những bình diện khác nhau của
dân chủ, chẳng hạn coi dân chủ như một dòng triết học – chính trị, dân chủ như
một chỉnh thể hiện thực, hoặc dân chủ như một thực thể chính trị,…
Bên cạnh đó, các tác giả đã trình bày quá trình hình thành và phát
triển của dân chủ bắt đầu từ xã hội cộng sản nguyên thủy đến xã hội chủ
nghĩa. Tuy nhiên, trong phần đề cập đến dân chủ trong xã hội tư bản chủ

7


nghĩa, các tác giả vẫn còn chịu ảnh hưởng của các nhà sáng lập chủ nghĩa
Mác trong việc đánh giá nền dân chủ trong giai đoạn lịch sử này. Đồng thời,
các tác giả cũng làm rõ sự thống nhất giữa bản chất giai cấp với tính dân tộc


tư, chế độ dân chủ là sản phẩm của đấu tranh giai cấp, giữa giai cấp thống trị
và giai cấp bị trị. Bên cạnh đó, đề tài đưa ra một số quan điểm cơ bản của
Đảng coi dân chủ là khát vọng của con người được quyền sống, quyền làm
người, quyền mưu cầu hạnh phúc; dân chủ phải được thực hiện trên mọi mặt
của đời sống xã hội; cần đổi mới và kiện toàn hệ thống chính trị nhằm thực
hiện dân chủ ngày càng đầy đủ hơn; dân chủ trước hết phải được thực hiện
từ cơ sở, vì vậy phải xây dựng và hoàn thiện quy chế dân chủ, phát huy
quyền làm chủ của nhân dân ở cơ sở.
Ngoài những tài liệu nghiên cứu trong nước về dân chủ, các tài liệu
nghiên cứu nước ngoài cũng đã cho thấy sự phong phú, đa dạng trong quan
niệm của các học giả về dân chủ.
Tác giả Amartya Sen, nhà Kinh tế học nổi tiếng đoạt giải Nobel năm
1998 đã đưa ra được khá nhiều nhận định về dân chủ. Trong cuốn của
Amartya Sen Development as Freedom (Phát triển là quyền tự do), Nxb
Alfred A.Knopf, New York, 1999, ở chương 6, “Tầm quan trọng của dân
chủ”, tác giả đã có những lập luận rất sắc bén về tầm quan trọng của dân
chủ. Theo ông, dân chủ là một nhu cầu thiết yếu của con người, là tầm quan
trọng tự thân của dân chủ, gắn liền với năng lực cơ bản của con người. Hơn
nữa, theo tác giả, tầm quan trọng của dân chủ đóng vai trò “có tính công cụ”
giúp cho nhân dân có cơ hội đòi hỏi nhà nước có những hành động thích hợp
để ngăn chặn những thảm họa lớn. Và hơn bao giờ hết, dân chủ có vai trò
mang tính xây dựng, dân chủ sẽ góp phần tạo ra các giá trị và chuẩn mực
của xã hội. Đây là một sự tiếp cận khá độc đáo, với những lý giải chân thực,
tinh tế và bao quát về vai trò của dân chủ, tiếc rằng thời lượng dành cho việc
phân tích này trong cuốn sách là quá ít.
Bên cạnh Development as Freedom, Amartya Sen cùng với James
D.Wolfensohn, Chủ tịch Ngân hàng Thế giới, đồng thuận cho rằng cuộc
tranh luận công cộng và các cuộc thảo luận mang tính dân chủ có thể đóng
một phần quan trọng trong việc hình thành các giá trị. Ông A.Sen nhận xét

niệm dân chủ thông qua việc phân tích nguồn gốc của khái niệm, cũng như
những quan điểm truyền thống và hiện đại về dân chủ. Qua đó, đề xuất một số
yêu cầu cho việc bảo đảm dân chủ trong chủ nghĩa xã hội.
David Held, Models Of Democracy (Các mô hình dân chủ), Stanford
University Press, 2006. Cuốn sách đã nghiên cứu mô hình dân chủ cổ điển ở

10


Hy Lạp để từ đó đưa ra những ý kiến cho việc xây dựng một mô hình dân
chủ hiện nay, khi mà nền chính trị thế giới đang biến đổi một cách nhanh
chóng. Đồng thời, một chương trình mới về dân chủ cũng đã được thảo luận,
trong đó người dân không chỉ tham gia vào chính trị mà còn phải làm cho sự
tham gia đó có hiệu quả và ý nghĩa hơn.
Ngoài ra còn có rất nhiều cuốn sách và bài viết trên các tạp chí nghiên
cứu nổi tiếng khác nhau của các tác giả nước ngoài nghiên cứu về dân chủ ở
các khía cạnh chính trị, chính đảng, nhà nước pháp quyền, luật pháp, toàn
cầu hóa… như: Larry Diamond, All citizens are equal under the law (Tất cả
công dân đều bình đẳng trước pháp luật), Hilla University for Humanistic
Studies, 2004; Michel Rosenfeld, The rule of law and the legitimacy of
constitutional democracy (Các quy tắc của luật pháp và tính hợp pháp của
nền dân chủ lập hiến), Southern California Law Review, vol 74, 2001. Cuốn
Tương lai của nền dân chủ xã hội của Thomas Meyer và Nicole Breyer đã
được dịch ra tiếng Việt và xuất bản tại Nxb Lý luận chính trị, 2007….
1.1.2. Những nghiên cứu về cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí
Minh về dân chủ.
Cuốn “Giáo trình tư tưởng Hồ Chí Minh”, Nxb Chính trị quốc gia,
2003 phân tích nguồn gốc tư tưởng và điều kiện lịch sử tác động đến sự hình
thành tư tưởng Hồ Chí Minh. Trong đó, các tác giả đã nêu lên những điều
kiện cụ thể của thế giới và Việt Nam lúc đó đã có ảnh hưởng nhiều đến sự

rằng, những năm tháng hoạt động trên đất Pháp, Mỹ, Anh – những nước văn
minh nhất thế giới - với những tư tưởng tự do, bình đẳng, bác ái cũng như sự
“khai hóa văn minh” của những nước này giúp cho Hồ Chí Minh nhận thấy
những giá trị của dân chủ tư sản và cả mặt trái của nó.
Bốn là sự tiếp thu tư tưởng dân chủ của chủ nghĩa Mác – Lênin và
hình thức dân chủ Xôviết. Những tư tưởng về giải phóng con người, giải
phóng xã hội, cùng với Cách mạng Tháng Mười Nga được tác giả cho rằng
Hồ Chí Minh rất tâm đắc và tiếp thu một cách tích cực. Như vậy, có thể
thấy khi tác giả giải quyết một khía cạnh về phương pháp thực hành dân chủ
của Hồ Chí Minh, tác giả đã nêu lên được bốn nguồn gốc hình thành tư
tưởng ấy. Tuy nhiên, tác giả chưa chỉ ra đâu là nguồn gốc lý luận, đâu là
nguồn gốc thực tiễn.

12


Cuốn “Tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh” của Phạm Thành –
Nguyễn Khắc Mai, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1991 đã phân tích một số nguồn
gốc hình thành nên tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh. Trong khi phân tích, tác
giả không nêu rõ thứ tự các nguồn gốc. Qua sự phân tích đan xen của tác giả
chúng ta có thể tóm lược lại một số nguồn gốc. Đó là, triết lý nhân văn
phương Đông; những điều mới mẻ tích cực của dân chủ tư sản phương Tây
và cả mặt hạn chế của nó; các phong trào dân chủ của các cuộc cách mạng
Pháp và Mỹ; lý luận dân chủ của chủ nghĩa Mác – Lênin; sự đàn áp của thực
dân Pháp đối với nhân dân An Nam.
Trong bài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về cơ chế thực hiện dân chủ” trên
tạp chí Triết học số 1 năm 2003 của tác giả Dương Văn Duyên đã khẳng
định, tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh là sự “kế thừa có chọn lọc và phát
triển sáng tạo những tư tưởng dân chủ tiến bộ của các nhà triết học, nhà tư
tưởng lớn trên thế giới, mà trực tiếp nhất là tư tưởng dân chủ của V.I.Lênin”

Hồ Chí Minh như sau: Thứ nhất, về địa vị và quyền làm chủ của nhân dân;
Thứ hai, về nhà nước dân chủ; Thứ ba, về sự lãnh đạo của Đảng; Thứ tư, về
dân chủ với tính cách là phạm trù đạo đức. Cùng với việc đưa ra bốn nội
dung dân chủ của Hồ Chí Minh, tác giả cũng phân tích quan điểm của Đảng
Cộng sản Việt Nam về dân chủ dưới sự dẫn dắt của Hồ Chí Minh. Việc tác
giả chia nội dung dân chủ của Hồ Chí Minh thành 4 nội dung để dễ phân
tích và đánh giá làm cho người đọc dễ tiếp thu và hiểu rõ hơn về tư tưởng
dân chủ của Hồ Chí Minh. Nhưng bên cạnh tính khoa học của sự phân chia
ấy lại có một nhược điểm, đó là có những quan điểm, quan niệm của Người
về dân chủ không nằm trong cả 04 nội dung ấy. Dù tác giả cố gắng đào sâu
phân tích những câu nói của Hồ Chí Minh về dân chủ nhưng chỉ với 27
trang để phân tích cả 4 nội dung dân chủ này thì chưa thể làm nổi bật được
những nội dung cốt lõi về thực hành dân chủ của Người. Bởi, tư tưởng về
thực hành dân chủ của Người mang tính thực tiễn rất cao. Những phương
pháp, cách thức cũng như việc khẳng định vai trò phải thực hành dân chủ
như “chìa khóa vạn năng” của sự phát triển đã không được tác giả khai thác
ở đây.
Cuốn “Dân chủ - di sản văn hóa Hồ Chí Minh” của tác giả Nguyễn
Khắc Mai, Nxb Lao động, Hà Nội, 1997, đã đưa ra 100 câu nói về dân chủ
của Hồ Chí Minh. Đây là một sự thông kê khá công phu và được đánh giá

14


cao. Từ sự thông kê 100 câu nói về dân chủ này, tác giả đã chia ra thành 6
phạm trù của tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, đó là: 1. “Dân chủ là của
quý báu nhất của nhân dân”. Ở đây, tác giả khẳng định tư duy của Hồ Chí
Minh coi dân chủ là điều kiện để tiến lên Chủ nghĩa xã hội; 2. “Địa vị cao
nhất là dân, vì dân là chủ”, trong đó, tác giả khẳng định sự kế thừa của Hồ
Chí Minh từ tư tưởng dân chủ của C.Mác và có sự đi sâu so với C.Mác trong

không có sự phân tích luận giải hay đánh giá. Tuy nhiên, việc thống kê như
vậy cũng rất có ý nghĩa. Với một cuốn sách nhỏ có chủ đề cụ thể sẽ truyền
tải được những điều răn dạy của Người đến mọi người trong xã hội một cách
hữu ích nhất.
Cuốn “Dân chủ và thiết chế dân chủ ở Việt Nam”, Nxb. Quân đội
nhân dân, 2006 đã trích dẫn các bài nói chuyện của Chủ tịch Hồ Chí Minh
về dân chủ. Cuốn sách không đi sâu phân tích làm rõ tư tưởng chủ đạo của
Hồ Chí Minh về dân chủ, mà chỉ đưa ra một cách khách quan các bài viết
chọn lọc liên quan đến dân chủ của Hồ Chí Minh.
Cuốn “Phương pháp dân chủ Hồ Chí Minh” do Phạm Văn Bính (chủ
biên), Nxb. Chính trị quốc gia, 2007, trình bày về phương pháp dân chủ của
Hồ Chí Minh. Với 80 trang bài, các tác giả tập trung làm rõ hệ thống
phương pháp dân chủ Hồ Chí Minh và những đặc điểm của phương pháp
dân chủ Hồ Chí Minh. Trong đây, các tác giả đã làm nổi bật được việc “tiến
hành cải cách xã hội, thực hện dân chủ thực sự” là quan điểm có tính
phương pháp luận xuyên suốt trong tư duy lý luận và hành động cách mạng
của Hồ Chí Minh. Bên cạnh đó, tác giả cũng nêu rõ bốn đặc điểm trong hệ
thống phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh. Thứ nhất, phương pháp tư
duy về dân chủ và thực hành dân chủ của Hồ Chí Minh theo các lớp quan
hệ; Thứ hai, thực tiễn hóa lý luận dân chủ và lý luận hóa thực tiễn dân chủ
của Việt Nam; Thứ ba, tính thiết thực, hữu ích, hiệu quả, thực tế; Thứ tư,
phương pháp dân chủ Hồ Chí Minh là một kiểu mẫu của lòng khoan dung
nhân ái, của việc thực hành lối sống và nhân cách văn hóa.
Liên quan đến việc nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, cũng
có nhiều bài viết trên các tạp chí chuyên ngành đề cập ở nhiều khía cạnh và
phương diện khác nhau, như bài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và phép
nước” của Vũ Văn Châu trên tạp chí Lý luận Chính trị số 7, 2006 đã đề cập đến
việc Hồ Chí Minh “đặc biệt quan tâm đến quyền dân chủ của nhân dân, đồng

16

Nam qua các thời kỳ. Tư tưởng đó đã được Đảng Cộng sản Việt Nam kế
thừa, vận dụng và không ngừng phát triển sáng tạo nhằm đưa đất nước tiến

17


lên chủ nghĩa xã hội với hệ mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công
bằng và văn minh.
Trong bài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong
Đảng” của tác giả Nguyễn Thế Thắng đã nêu ra và làm rõ 6 vấn đề trong
việc thực hành dân chủ trong Đảng theo tư tưởng Hồ Chí Minh và việc thực
hành nó trong Đảng hiện nay, bao gồm: Thứ nhất, những quyền dân chủ cơ
bản của đảng viên; Thứ hai, quan điểm Hồ Chí Minh về dân chủ là nền tảng
của tập trung thể hiện ở 4 nội dung: 1, các cơ quan lãnh đạo đều do quần
chúng đảng viên bầu cử lên. 2, phương châm, chính sách, nghị quyết của
Đảng được xây dựng trên cơ sở kinh nghiệm và ý kiến của quần chúng đảng
viên, do các cuộc hội nghị của Đảng thảo luận giải quyết, chứ không ai được
tự ý độc đoán. 3, quyền lực của cơ quan lãnh đạo là do quần chúng đảng
viên giao phó cho, chứ không phải tự ai tranh giành được. Vì vậy, người
lãnh đạo phải gần gũi và học hỏi quần chúng đảng viên, biết lắng nghe ý
kiến của họ. Nếu lên mặt với quần chúng, lạm dụng quyền lực là sai lầm.
4, trật tự của Đảng là cá nhân phải phục tùng tổ chức, số ít phải phục tùng số
nhiều, cấp dưới phải phục tùng cấp trên, các địa phương phải phục tùng
Trung ương; Thứ ba, mặc dù dân chủ là nền tảng của tập trung nhưng dân
chủ được thực hiện dưới sự chỉ đạo tập trung; Thứ tư, theo tư tưởng Hồ Chí
Minh, để thực hiện được nguyên tắc tập trung dân chủ trong Đảng phải thực
hiện nguyên tắc tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách trong lề lối làm việc của
Đảng; Thứ năm, muốn thực hành dân chủ phải chống quan liêu, mệnh lệnh;
phải mở rộng phê bình và tự phê bình; Thứ sáu, khẳng định việc vận dụng tư
tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng vào sự nghiệp đổi mới

5, 2005 đề cập đến nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền lực nhà nước
phải thực hiện trên nguyên tắc nhân dân làm chủ. Và, còn nhiều bài ít nhiều
có liên quan đến nội dung luận án như: Bài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân
chủ và thực hành dân chủ trong điều kiện một Đảng duy nhất cầm quyền
lãnh đạo” của tác giả Đặng Hữu Toàn trên Tạp chí Triết học số 2, 2015; Bài
“Chủ tịch Hồ Chí Minh và vấn đề dân chủ” của Mai Trung Hậu trên tạp chí
Lý luận Chính trị, số 5, 2002. Bài “Dân vận – vấn đề luôn mới (Qua nghiên
cứu tác phẩm “Dân vận” của Hồ Chí Minh)” của Mạch Quang Thắng trên
tạp chí Lý luận Chính trị số 8, 2006; Bài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về hiệu lực
pháp lý của một nhà nước pháp quyền” của Vũ Ngọc Miến, Tạp chí Triết

19


học số 7, 2004. Bài “Phát huy dân chủ trong xây dựng và phát triển văn hóa
theo tư tưởng Hồ Chí Minh” của tác giả Ngô Vương Anh, Tạp chí Lý luận
Chính trị số 10, 2004. Bài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước xã hội chủ
nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân” của Nguyễn Đình Hòa,
tạp chí Triết học số 7, 2006…
Hiện nay, những tài liệu nghiên cứu ở nước ngoài về tư tưởng dân chủ
Hồ Chí Minh rất ít. Về những cuốn sách viết về Hồ Chí Minh, ít nhiều có đề
cập đến tư tưởng dân chủ của Người, nhưng không đáng kể. Tuy nhiên,
những cuốn sách viết về Hồ Chí Minh đều có những nghiên cứu sâu sắc về
cuộc đời hoạt động của Người, có những đánh giá khá sâu sắc về những giá
trị mà Hồ Chí Minh để lại. Có thể kể đến những cuốn: Following Ho Chi
Minh: The Memoirs of North Vietnamse Colonel, Nxb C. Hurst & Co, 1995,
202 trang. Cuốn Ho Chi Minh: A Life của William J. Duker, Nxb Hyperion,
2000, 695 trang. Cuốn Ho Chí Minh: A Biography của Pierre Brocheux,
dịch sang tiếng Anh bởi Claire Duiker, Đại học Cambridge xuất bản 2003 in
tại Hoa Kỳ; Cuốn Ho Chi Minh: The Missing Years, 1919 – 1941 của tác

Bài “Ý nghĩa và giá trị thời đại của tư tưởng Hồ Chí Minh” trên báo
điện tử Đảng Cộng sản ra ngày 13/5/2010 có đưa ra ý nghĩa thời đại trong tư
tưởng của Người. Nội dung trong đó đề cập đến bốn ý nghĩa chính. Thứ
nhất, sự tiếp thu phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và vận dụng
một cách sáng tạo vào điều kiện thực tiễn của Việt Nam; Thứ hai, phát huy
chủ nghĩa dân tộc chân chính gắn với chủ nghĩa quốc tế chân chính nhằm tổ
chức cuộc đấu tranh trường kỳ, anh dũng để giành độc lập dân tộc, thống
nhất Tổ quốc, đưa đất nước ta phát triển theo định hướng chủ nghĩa xã hội;
Thứ ba, trên con đường phát triển của Việt Nam không chỉ có đấu tranh giai
cấp mà là cuộc đấu tranh làm sao người dân có công ăn việc làm, sao cho
dân giàu nước mạnh, nhân dân được tự do hạnh phúc; Thứ tư, ý nghĩa và giá
trị thời đại của tư tưởng Hồ Chí Minh đã thể hiện rõ trên nhiều lĩnh vực khác
về xây dựng con người và văn hóa... Trong bối cảnh mới, tư tưởng của
Người mang ý nghĩa và giá trị mới [xem: 134]. Có thể thấy, trong bài dù đưa
ra 4 ý nghĩa thời đại trong tư tưởng Hồ Chí Minh nhưng tác giả cũng chưa
đề cập đến ý nghĩa tư tưởng dân chủ của Người.
Tác giả Nguyễn Thị Kim Hoa khi viết bài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về
dân chủ và vận động nhân dân trong tác phẩm dân vận”, trên Tạp chí Lý
luận Chính trị số 5, 2005 đã phân tích hai quan niệm về dân chủ của Hồ Chí

21


Minh. Một là, dân chủ là mục tiêu, lý tưởng chính trị; Hai là, dân vận là
phương pháp thực hiện dân chủ. Trên cơ sở phân tích hai quan niệm trên, tác
giả đã đi đến kết luận: “Ngày nay, những tư tưởng đó vẫn còn nguyên giá
trị, còn mang tính thời sự. Công cuộc đổi mới để phát triển đất nước càng đi
vào chiều sâu, tư tưởng Hồ Chí Minh trong tác phẩm nói trên càng có ý
nghĩa giáo dục sâu sắc” [47, tr.12].
Ngoài ra, tác giả Dương Văn Duyên cũng kết luận sau khi đưa ra

Bính (chủ biên), Nxb Chính trị quốc gia, 2007, tác giả đã dành toàn bộ
Chương II đi sâu phân tích việc vận dụng phương pháp dân chủ Hồ Chí
Minh của Đảng Cộng sản Việt Nam. Trong khi phân tích sự vận dụng của
Đảng Cộng sản Việt Nam, tác giả cũng đã ít nhiều đánh giá những giá trị về
tư tưởng Hồ Chí Minh. Tác giả cho rằng: “Tư tưởng Hồ Chí Minh là sự vận
dụng sáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác – Lê nin ở Việt Nam, là mẫu mực
của tư duy độc lập, tự chủ và sáng tạo của Đảng ta. Vì vậy, tư tưởng Hồ Chí
Minh chẳng những có giá trị khoa học sâu sắc mà còn có giá trị định hướng,
giá trị phương pháp luận cho cách mạng Việt Nam trong hiện tại và tương
lai” [9, tr.138]. Và, “Tư tưởng Hồ Chí Minh vốn tiềm ẩn những giá trị vô
cùng sâu sắc. Ở mỗi thời kỳ, mỗi giai đoạn cách mạng, chúng ta phải xuất
phát từ nhu cầu thực tiễn để tìm trong tư tưởng của người những chỉ dẫn có
ý nghĩa phương pháp luận, có giá trị kim chỉ nam cho hành động của chúng
ta hôm nay” [9, tr.161].
Nhìn chung, những đánh giá của các tác giả trong những công trình
này đều mới chủ dừng lại ở mức độ khái quát, chung chung, không đi vào
vấn đề cụ thể ý nghĩa tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ. Việc không đi sâu
và làm rõ ý nghĩa tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ không phải là thiếu sót
của tác giả, mà mục đích truyền tải ý tưởng của tác giả ở đây là phân tích
quá trình vận dụng của Đảng ta và đưa ra giải pháp cho việc vận dụng tư
tưởng Hồ Chí Minh về phương pháp thực hành dân chủ. Vì vậy việc đi sâu
tìm hiểu ý nghĩa hiện thời tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ là những vấn
đề cần phải tìm hiểu, tranh luận và làm sáng tỏ hơn nữa.
1.4. Nhận xét tổng quát và hƣớng nghiên cứu

1.4.1. Nhận xét tổng quát
Qua việc khảo sát các công trình liên quan đến đề tài: “Tư tưởng Hồ
Chí Minh về dân chủ và ý nghĩa hiện thời của nó” đã cho chúng ta thấy sự
đa dạng và phong phú trong các nghiên cứu về dân chủ. Có rất nhiều khung