SỬ DỤNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC CÁC BÀI
ÔN TẬP, SƠ KẾT, TỔNG KẾT LỊCH SỬ 12 TRƯỜNG THPT
(CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Luật giáo dục nêu rõ, để hoàn thành mục tiêu giáo dục đào tạo cần thực hiện
theo nguyên lý: “Học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, ly
luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và
giáo dục xã hội”. Nó quy định phương pháp giáo dục ở trường phổ thông: “phát
huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo” của học sinh; “phù hợp với đặc
điểm của từng lớp học, môn học”, “bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện ki
năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn”; “tác động đến tình cảm đem lại niềm vui,
hứng thú học tập của học sinh”[8, tr30].
Phương pháp giáo dục đòi hỏi việc dạy học ở trường phổ thông phải gắn lý
luận với thực tiễn; bảo đảm việc cung cấp lý thuyết hợp trình độ, chú trọng thực
hành, rèn luyện; giảm bớt việc truyền thụ tri thức “một chiều” của giáo viên, tăng
cường hoạt động nhận thức độc lập của học sinh.
Dựa trên cơ sở tâm lí học và lí luận dạy học hiện đại chúng ta biết rằng:
trong quá trình dạy học để phát triển nhân cách của học sinh cần phải tăng cường
tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh. Thực hiện nhiệm vụ đó có nhiều biện
pháp, trong đó việc sử dụng bài tập chiếm một vị trí quan trọng và ngày càng
khẳng định được ưu thế của mình. Quá trình dạy học ở trường phổ thông hiện nay
bài tập được coi là khâu cơ bản và được quy định trong phân phối chương trình.
Bài tập nói chung và bài tập trong dạy học lịch sử nói riêng có vai trò hết
sức quan trọng trong việc hình thành tri thức, góp phần vào nhiệm vụ giáo dục tư
tưởng, tình cảm, nhân cách, gây hứng thú học tập và phát triển tư duy cho học sinh.
Bài tập lịch sử đang và sẽ được sử dụng ngày càng rộng rãi, định hình được vị trí
quan trọng của mình trong việc nâng cao chất lượng giáo dục, phát huy năng lực tư
duy độc lập, sáng tạo của học sinh.
Trong dạy học lịch sử, các bài ôn tập, sơ kết, tổng kết có vai trò quan trọng
trong việc nâng cao chất lượng kiến thức của học sinh, hình thành cho các em
những hiểu biết khoa học về lịch sử và tính quy luật của sự phát triển xã hội, bồi

rèn luyện thể chất và tinh thần: bao gồm các loại bài như bài tập xướng âm, bài tập
thể dục… Khi dùng trong lĩnh vực giáo dục (dạy học), theo “Từ điển Tiếng Việt”
thuật ngữ “bài tập” có nghĩa là: “bài ra cho học sinh làm để vận dụng những điều
đã học. Ví dụ, bài tập Đại số; ra bài tập; làm bài tập ở lớp…” Những định nghĩa
trên mới giải thích về mặt ngữ nghĩa chứ chưa làm rõ bản chất khái niệm “bài
tập”.
Theo Giáo sư Nguyễn Ngọc Quang, khi xem xét khái niệm “bài tập” ta
không thể tách rời nó với người làm bài tập. Bài tập chỉ có thể là “bài tập” khi nó
trở thành đối tượng hoạt động của một chủ thể, nghĩa là có một người nào đó, có
nhu cầu chọn nó làm đối tượng hoạt động, mong muốn giải bài tập – tức là có một
“người giải”. Như vậy, bài tập là một hệ thông tin xác định bao gồm hai tập hợp
gắn bó chặt chẽ và tác động qua lại với nhau. Đó là những điều kiện (những dữ liệu
cho trước để từ đó học sinh có căn cứ tìm ra lời giải, cách giải) và những yêu cầu
(tức là cái phải tìm, trạng thái mong muốn đạt tới của đối tượng).
Trong các tài liệu Giáo dục học, Giáo dục lịch sử, khái niệm “bài tập” có
nội dung rộng lớn hơn nhiều bao gồm cả bài tập nhận thức. Theo I.Ia. Lecne: bài
tập thường được dùng theo nghĩa là một nhiệm vụ cần phải được thực hiện hoặc
một mục đích cần phải đạt tới.
Trên cơ sở định nghĩa “bài tập” trong dạy học, Tiến sĩ Trần Quốc Tuấn
quan niệm: “Bài tập lịch sử là khái niệm chỉ một hệ thông tin xác định về tổ chức
quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông khi kiểm tra, đánh giá kết quả học
tập của học sinh trên các linh vực nhận thức (khoa học và tư tưởng), xúc cảm –
tình cảm và kỹ năng, ki xảo”[14, tr12].
Từ nhận thức trên, chúng ta có định nghĩa “bài tập” trong dạy học như sau:
Bài tập là một hệ thông tin xác định bao gồm những điều kiện và những yêu cầu
được đưa ra trong quá trình dạy học, đòi hỏi người học có một lời giải đáp, mà lời
giải đáp này về toàn bộ hoặc từng phần không ở trạng thái có sẵn của người giải tại
thời điểm mà bài tập được đưa ra.
Như vậy có thể thấy rằng bài tập là một hệ thông tin, quy định nhiệm vụ mà
học sinh phải thực hiện hay là mục đích mà giáo viên và học sinh cần phải hoàn

kế hoạch giải phóng hoàn toàn miền Nam trong hai năm 1975 – 1976?
* Nhóm bài tập trắc nghiệm khách quan
Được xây dựng bằng hệ thống câu hỏi, bài tập đòi hỏi các câu trả lời ngắn.
Thông thường bài tập trắc nghiệm khách quan được chia làm bốn loại: bài tập yêu
cầu xác định đúng – sai; bài tập yêu cầu lựa chọn đáp án đúng; bài tập xác định
mối quan hệ giữa các yếu tố được nêu (đối chiếu, cặp đôi); bài tập điền khuyết.
* Bài tập thực hành
Loại bài tập này với mục đích làm cho học sinh biết vận dụng những kiến
thức đã học vào cuộc sống học tập, lao động và các công tác xã hội. Đồng thời
giúp cho các em tạo biểu tượng một cách chân xác về sự kiện lịch sử, rèn luyện kĩ
năng, kĩ xảo trong quá trình học tập. Một số loại bài tập thực hành như: Vẽ sơ đồ,
lược đồ, biểu đồ, đồ thị, lập bảng niên biểu, bảng so sánh, sưu tầm tài liệu, tranh
ảnh, bài viết..
1.1.2. Vai trò của bài tập trong dạy học lịch sử
Trong dạy học lịch sử cũng như các môn học khác ở trường phổ thông phải
đồng thời thực hiện cả ba nhiệm vụ có quan hệ hữu cơ với nhau: giáo dưỡng (cung
cấp kiến thức khoa học, chính xác); giáo dục (về đạo đức, phẩm chất, tư tưởng,
tình cảm, thái độ) và phát triển (kỹ năng, kỹ xảo thực hành bộ môn). Trong quá
3


trình này bài tập lịch sử có vai trò hết sức quan trọng trong việc hình thành tri thức
cho học sinh. Việc hình thành, củng cố kiến thức mới cho học sinh trong dạy học
lịch sử ở trường THPT được thực hiện thông qua nhiều phương tiện khác nhau,
trong đó có bài tập lịch sử.
Theo lý luận dạy học hiện đại, quá trình hình thành kiến thức cho học sinh
chỉ có thể đạt hiệu quả khi việc dạy học được thực hiện trên cơ sở tổ chức hoạt
động nhận thức độc lập cho học sinh, chứ không phải là sự truyền đạt kiến thức có
sẵn của giáo viên. Trong cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế
nào”, I.F. Kharlamôp đã viết: “quá trình nắm vững kiến thức mới không biến

luật của lịch sử. Ngoài ra, thông qua việc giải các loại bài tập lịch sử, học sinh
được rèn luyện những đức tính tốt đẹp về tinh thần tự lực, tính cẩn thận, kiên trì,
vượt khó, tính chân thực…
Bài tập lịch sử góp phần rèn luyện kỹ năng thực hành bộ môn cho học sinh.
Rèn luyện kỹ năng bộ môn (bao gồm kỹ năng học tập và kỹ năng thực hành) là
một nhiệm vụ quan trọng trong việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông. Đây là
4


một trong những biện pháp cần thiết để tăng cường hoạt động nhận thức độc lập,
sáng tạo cho học sinh, góp phần nâng cao trí tuệ, thực hiện nguyên lý giáo dục của
Đảng: “Học đi đôi với hành…”.
Rèn luyện kỹ năng thực hành bộ môn chính là rèn luyện những phương pháp
học tập thích hợp nhất, phù hợp với quy luật nhận thức, làm cho học sinh tích cực
hoạt động tại lớp, biết phương hướng và phương pháp hoạt động tự lập để chủ
động tiếp thu bài, lĩnh hội kiến thức một cách sâu sắc và vận dụng vào cuộc sống.
Có nhiều hình thức, biện pháp khác nhau để thực hiện việc rèn luyện kỹ năng bộ
môn cho học sinh qua dạy học lịch sử, trong đó sử dụng bài tập là một trong những
biện pháp chủ yếu và mang lại hiệu quả cao nhất.
1.2. Vai trò, ý nghĩa của bài ôn tập, sơ kết, tổng kết môn Lịch Sư
Các bài ôn tập, sơ kết, tổng kết trong chương trình lịch sử ở trường THPT có
vai trò đặc biệt quan trọng. Đây là loại bài nhằm củng cố, hệ thống những kiến
thức cơ bản của một giai đoạn lịch sử nhất định, tổng hợp, khái quát kiến thức, rèn
luyện kĩ năng, kĩ xảo cho học sinh. Bài ôn tập, sơ kết, tổng kết được thực hiện khi
hoàn thành việc nghiên cứu một giai đoạn, một thời kì, một khóa trình hay các vấn
đề lịch sử của chương trình. Bài ôn tập, sơ kết, tổng kết giúp cho học sinh có một
cái nhìn toàn cảnh về nội dung mình đã học để hệ thống hóa, khái quát hóa những
tri thức ấy. Chính vì lí do đó loại bài này có chức năng củng cố những kiến thức đã
học, đồng thời rèn luyện kĩ năng thực hành bộ môn cho học sinh. Điều này rất
quan trọng được đặt ra trong mục tiêu giáo dục của bộ môn. Chẳng hạn trong bài:

dưỡng, giáo dục và phát triển)
Sử dụng bài tập cũng như sử dụng bất cứ biện pháp nào trong dạy học lịch
sử đều nhằm mục đích nâng cao chất lượng giờ học qua đó để thực hiện tốt mục
tiêu giáo dục. Hiệu quả bài học là cái đích của mọi phương pháp, mọi hình thức
dạy học, trong đó việc sử dụng bài tập để dạy học bài ôn tập, sơ kết, tổng kết cũng
nhằm mục đích trên. Đây là nguyên tắc chung chi phối nội dung, phương pháp dạy
học, trên cơ sở mục tiêu dạy học mà đưa ra biện pháp, hình thức dạy học cho phù
hợp với từng bài, từng chương hay từng khóa trình lịch sử.
Chúng ta biết rằng, hiệu quả của bài học lịch sử được thể đánh giá qua ba
tiêu chí, về giáo dưỡng phải cung cấp kiến thức cơ bản, khoa học cho học sinh.
Ví dụ: khi sử dụng bài tập trong dạy học bài 11: Tổng kết lịch sử thế giới
hiện đại từ năm 1945 đến năm 2000 (SGK Lịch sử 12, chương trình chuẩn), để
thực hiện mục tiêu giáo dưỡng, chúng ta cần hệ thống lại cho học sinh những kiến
thức đã học về lịch sử thế giới sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến năm 2000, qua
hai thời kì: thời kì Chiến tranh lạnh từ năm 1945 đến năm 1991, thế giới chia làm
hai phe – tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa trong trật tự “hai cực” do Mỹ và
Liên Xô đứng đầu mỗi cực và sau thời kì Chiến tranh lạnh từ năm 1991, trật tự thế
giới “hai cực” tan rã, một trật tự thế giới mới “đa cực” đang hình thành; về sự phát
triển và vai trò của các nước lớn trong quan hệ quốc tế; về kết quả của phong trào
giải phóng dân tộc ở châu Á, châu Phi và khu vực Mĩ La tinh; tác động của cuộc
cách mạng khoa học – công nghệ và xu thế toàn cầu hóa đã tạo thời cơ và thách
thức đối với tất cả các nước trong quá trình phát triển.
2.1.2. Sử dụng bài tập phải có sự lựa chọn để thực hiện tốt nhiệm vụ, mục
đích của bài học
Trong dạy học lịch sử có nhiều loại bài học, về cơ bản chúng ta chia thành
bốn loại bài học (bài cung cấp kiến thức mới; bài ôn tập, sơ kết, tổng kết; bài kiểm
tra đánh giá; bài hỗn hợp). Tương ứng với mỗi loại bài học lại có những mục đích
khác nhau và biện pháp thực hiện khác nhau, đây là căn cứ để chúng ta sử dụng bài
tập cho hợp lí. Như vậy phải căn cứ vào từng loại bài học cụ thể mà đưa ra biện
pháp sử dụng bài tập cho phù hợp với nhiệm vụ, mục đích cũng như đặc điểm của

dụng các loại bài tập chúng ta cần kết hợp với việc sử dụng tài liệu thành văn, trình
bày miệng để làm rõ nội dung của mục. Sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
được thành lập, đất nước ta gặp vô vàn khó khăn thử thách, nhân dân ta vừa xây
dựng chính quyền cách mạng, giải quyết nạn đói, nạn dốt và khó khăn về tài chính,
vừa đấu tranh chống ngoại xâm, nội phản bảo vệ chính quyền và cuối năm 1946
chống thực dân Pháp mở rộng xâm lược cả nước.
2.1.4. Sử dụng bài tập phải đảm bảo tính vừa sức đối với học sinh
Đây là một nguyên tắc quan trọng nó đảm bảo tính khả thi cho quá trình
thực hiện việc sử dụng bài tập trong dạy học. Trong một lớp học bao giờ cũng có
sự chênh lệch về trình độ, mức độ nhận thức giữa các học sinh, yếu tố này cần phải
được tính đến khi sử dụng bài tập. Tính vừa sức được thể hiện bằng việc khi đưa
bài tập vào sử dụng sẽ phù hợp với từng đối tượng học sinh, thông thường phải lấy
mặt bằng chung của lớp làm căn cứ. Mặt khác phải xem xét trình độ và năng lực
khác nhau để sử dụng có hiệu quả các loại bài tập, phải giúp học sinh làm việc với
sự nỗ lực về trí tuệ ở tất cả các nhóm (khá – giỏi; trung bình; yếu – kém). Muốn
làm được điều này cần sử dụng một cách đa dạng các loại bài tập với nhiều mức độ
khác nhau.
Ví dụ: khi tiến hành ôn tập lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945, chúng
ta sử dụng các loại bài tập để giúp học sinh củng cố được nội dung kiến thức đã
học. Đối với học sinh nhóm yếu – kém có thể sử dụng bài tập trắc nghiệm Đúng –
Sai để kiểm tra các em qua đó giúp các em nhớ lại được kiến thức đã học.
Ví dụ:
Hãy điền đúng (Đ), hoặc sai (S) vào ô trống đầu câu:
1. Cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 1929 – 1933 là tác động lớn
nhất của tình hình thế giới đến cách mạng Việt Nam.
2. Phong trào cách mạng 1930 – 1931 được coi là cuộc đấu tranh
chính trị, vũ trang đầu tiên của nhân dân ta.
7



sự hướng dẫn, điều khiển, tổ chức của giáo viên để học sinh tiến hành làm bài tập.
Đối với trường hợp thứ nhất chúng ta có các hình thức sử dụng như sau:
2.2.1.1. Giao bài tập cho từng cá nhân làm việc, sau đó công bố đáp án, cho
học sinh đổi bài và tự chấm, nhận xét kết quả của nhau
Để thực hiện hình thức này chúng ta có thể sử dụng phiếu học tập và phát
cho từng học sinh, giáo viên chỉ hướng dẫn các em cách làm bài và quan sát lớp,
sau đó công bố đáp án cho các em đổi bài, tự chấm điểm và nhận xét kết quả của
bạn. Đây là hình thức đòi hỏi tính độc lập của mỗi cá nhân khi làm việc, học sinh
được giáo viên hướng dẫn cách làm bài và tự mình giải quyết những yêu cầu mà
bài tập đưa ra. Đồng thời tạo ra tâm lí thi đua giữa các em vì chấm bài tại lớp thể
hiện sự dân chủ, tạo động cơ học tập cho học sinh, qua việc nhận xét kết quả của
bạn sẽ góp phần sửa chữa những thiếu sót của bản thân.
Ví dụ: Để tiến hành dạy học bài 11: Tổng kết lịch sử thế giới hiện đại từ năm
1945 đến năm 2000, chúng ta sử dụng phiếu học tập sau:
8


PHIẾU HỌC TẬP (số 1)
Họ và tên:……………………………..
Lớp:……………………………………
Hãy hoàn thành các bài tập sau:
1. Trình bày xu thế phát triển chủ yếu của thế giới từ sau 1991. Hãy lí giải vì sao
có sự thay đổi trong chiến lược phát triển đất nước của hàu hết các quốc gia
trên thế giới.
2. Phân tích tác động của xu thế toàn cầu hóa đối với các quốc gia dân tộc trên
thế giới. Ở Việt Nam tác động đó diễn ra như thế nào?
3. Chiến tranh lạnh là gì? Phân tích hậu quả của chiến tranh lạnh. Vì sao Liên
Xô và Mĩ buộc phải chấm dứt chiến tranh lạnh?
4. Trình bày tóm tắt quá trình hình thành và tan rã của trật tự thế giới hai cực
Ianta. Phân tích những nhân tố góp phần làm tan rã trật tự thế giới ấy.

9


PHIẾU HỌC TẬP (số 2)
Họ và tên:……………………………..
Lớp:……………………………………
Hãy hoàn thành các bài tập sau bằng cách khoanh tròn trước đáp án
đúng.
4. Đặc trưng nổi bật nhất trong bối cảnh quốc tế sau Chiến tranh thế giới thứ
hai?
A. Chủ nghĩa xã hội đã vượt ra khỏi phạm vi một nước.
B. Thế giới phân chia thành hai phe – xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa
do Liên Xô và Mĩ đứng đầu.
C. Quan hệ quốc tế bị chi phối bởi các mối quan hệ giữa các cường quốc
lớn.
D. Liên Xô và Mĩ cùng mở rộng phạm vi ảnh hưởng trên thế giới.
5. Hội nghị Ianta đã thỏa thuận việc đóng quân ở nước đức sau Chiến tranh thế
giới thứ hai là:
A. Liên Xô đóng quân ở Đông Đức, Mĩ đóng quân ở Tây Đức.
B. Liên Xô đóng quân ở Đông Đức và Đông Béclin, Mĩ đóng quân ở Tây
Đức và Tây Béclin.
C. Liên Xô đóng quân ở Đông Đức và Đông Béclin, Mĩ, Anh, Pháp đóng
quân ở Tây Đức và Tây Béclin.
D. Mỗi nước Liên Xô và Mĩ đóng quân ở một nửa lãnh thổ nước Đức.
6. Đặc trưng nổi bật nhất của tình hình thế giới trong thời gian nửa sau thế kỉ XX
là:
A. Sự thắng lợi của cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở các nước
Đông Âu, CNXH vượt ra khỏi phạm vi một nước và trở thành hệ thống
thế giới.
B. Mĩ ngày càng giàu mạnh, vươn lên vị trí số một thế giới.

Ví dụ: khi tiến hành ôn tập, sơ kết phần lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945 –
1954, chúng ta có thể sử dụng bài tập bằng các hình thức sau:
Sử dụng phiếu “Hoạt động nhóm” để thực hiện khi không có sự hỗ trợ của các
thiết bị khác.
PHIẾU HOẠT ĐỘNG NHÓM 1
Hãy hoàn thành bài tập sau:
Trình bày tình hình nước ta sau cách mạng tháng Tám. Nhiệm vụ của cách
mạng Việt Nam lúc này là gì? Tại sao nói: sau cách mạng tháng Tám nước ta
đứng trước tình thế “ngàn cân treo sợi tóc”
Nhiệm vụ:
- Trình bày được tình hình nước ta sau cách mạng tháng Tám về các mặt:
kinh tế, chính trị, xã hội.
- Nêu được nhiệm vụ trước mắt của cách mạng nước ta.
- Nhận xét về tình hình đất nước và lí giải nhận định trên bằng các sự kiện
lịch sử cụ thể.
- Sau khi hoàn thành, nhóm cử đại diện trình bày, các thành viên còn lại
chú ý lắng nghe để bổ sung và hoàn thiện bài tập.
- Trả lời những câu hỏi do các nhóm đặt ra.
- Ghi vào vở những nội dung chính và lời nhận xét của các nhóm khác.
Đối với những nhóm còn lại chúng ta sẽ làm tương tự, sau đó cho đại diện
trình bày, các nhóm nhận xét và cuối cùng giáo viên nhận xét, bổ sung nếu cần
thiết.
Bên cạnh đó chúng ta cũng có thể sử dụng máy tính để trình chiếu cho các
nhóm quan sát và thực hiện với nhiều dạng bài tập khác nhau.
2.2.1.4. Giáo viên tổ chức, dẫn dắt, gợi y để học sinh hiểu nội dung bài tập
Hình thức này được thực hiện khi giao bài tập cho tập thể làm, giáo viên sẽ
dẫn dắt, gợi ý các em một số nhiệm vụ cần làm, cách giải quyết vấn đề được nêu
11



Ví dụ: giáo viên giao bài tập sau cho học sinh:
Chiến thắng Phước Long (6 – 1 – 1975) là một “hiện tượng mới” trong cuộc
kháng chiến chống Mĩ cứu nước của quân và dân miền Nam. Hiện tượng này là gì?
Tại sao sau chiến thắng Phước Long, Đảng ta đã quyết tâm đề ra kế hoạch giải
phóng hoàn toàn miền Nam trong hai năm 1975 – 1976?
Để giúp học sinh giải bài tập này, giáo viên đưa ra hệ thống câu hỏi gợi mở
sau:
+ Kết quả đạt được trong chiến dịch đánh Đường 14 - Phước Long?
+ Phản ứng của Mĩ sau chiến thắng này của nhân dân ta?
+ Phản ứng này có khác gì với phản ứng của chúng trước đây?
+ Phản ứng của chính quyền Sài Gòn?
+ Phản ứng đó mang lại kết quả như thế nào?
+ Qua phản ứng của Mĩ và chính quyền Sài Gòn nói lên điều gì?
+ Căn cứ vào cơ sở nào để chúng ta đưa ra quyết định giải phóng hoàn toàn
miền Nam?
12


Với hệ thống câu hỏi gợi mở như vậy sẽ giúp học sinh sáng tỏ vấn đề và tự
mình giải bài tập.Vấn đề đặt ra ở đây là: tại sao gọi chiến thắng Phước Long là một
hiện tượng mới, so với các chiến thắng trước đây mà quân và dân miền Nam giành
được có điểm gì khác. Vì sao sau thắng lợi này chúng ta đã đưa ra kế hoạch giải
phóng hoàn toàn miền Nam trong hai năm 1975 – 1976? Học sinh đã được học về
sự kiện này, thế nhưng coi đó là một hiện tượng mới thì chưa hiểu, chính điều này
sẽ kích thích tư duy của các em, các em mong muốn được tìm hiểu cụ thể vấn đề
này quá trình đó sẽ tạo ra sự hứng thú cho các em khi tìm hiểu nội dung.
2.2.1.7. Giáo viên giải bài tập để làm mẫu cho học sinh
Trong thực tiễn dạy học, chúng ta biết rằng không phải bài tập nào học sinh
cũng làm được và cũng như vậy không phải tất các em đều làm tốt. Chính vì vậy
giáo viên cần phải rèn luyện khả năng giải bài tập cho tất cả các em như vậy học

độc lập của học sinh, giáo viên chỉ làm nhiệm vụ “quan sát viên” cùng tham gia
vào quá trình giải bài tập. Đối với trường hợp này chúng ta có các hình thức sử
dụng như sau:
13


2.2.2.1. Giải bài tập do học sinh tự đưa ra
Đây là biện pháp sử dụng xuất hiện từ thực tiễn của quá trình dạy học, khi
một số em đem bài tập mà mình tìm hiểu lên lớp hỏi thầy, cô và bạn bè. Qua việc
làm này chúng ta có thể cho các em chuẩn bị bài tập trước, sau đó tiến hành giải tại
lớp và coi đây là một biện pháp sử dụng bài tập có hiệu quả, cần phải nhân rộng.
Hình thức này tạo ra sự chủ động của học sinh cả từ khâu chuẩn bị cho đến quá
trình giải bài tập tại lớp, điều này sẽ tạo cho các em tâm lí là “nhân vật chính”
trong suốt quá trình thực hiện. Giáo viên có nhiệm vụ “quan sát viên”, có thể lựa
chọn bài tập để các em tiến hành giải và khi kết thúc sẽ nhận xét kết quả mà học
sinh đạt được, qua đó củng cố kiến thức sâu sắc hơn. Có thể thấy rằng đây là hình
thức sử dụng mới nhưng chúng ta cần quan tâm nghiên cứu vì nó đem lại hiệu quả
rất khả quan, vừa tạo sự tích cực chủ động của học sinh, rèn luyện khả năng tự làm
việc, tạo hứng thú học tập cho các em. Qua những giờ giải bài tập như vậy sẽ giúp
các em làm quen và tự tin hơn với việc thi cử.
2.2.2.2. Giao bài tập cho học sinh làm ở nhà
Hình thức này được thực hiện đối với tất cả các loại bài học trong đó có bài
ôn tập, sơ kết, tổng kết. Sau khi hoàn thành bài học trên lớp hoặc trước khi tiến
hành dạy bài mới chúng ta có thể giao bài tập để học sinh làm ở nhà. Giao bài tập ở
nhà sẽ rèn luyện khả năng làm việc độc lập cho học sinh, các em tự xử lí tài liệu,
lập luận để giải quyết yêu cầu của bài tập và trình bày thành bài viết hoàn chỉnh.
Chính quá trình đó sẽ rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo và thực hành bộ môn cho các em,
đồng thời cũng giúp các em tự củng cố, ôn tập kiến thức đã học, liên hệ với thực tế
trong cuộc sống.
Ví dụ: chúng ta có thể giao bài tập sau cho học sinh làm ở nhà:

hệ mật thiết với khu vực và thế giới, nhất là sau Chiến tranh lạnh, khi nước ta ngày
càng hội nhập thế giới, tham gia vào các tổ chức thế giới và khu vực.
•Hai là: Nêu bài tập, hướng dẫn học sinh hiểu bài tập.
•Ba là: Tổ chức, dẫn dắt, gợi ý để học sinh hiểu yêu cầu, nhiệm vụ của bài
tập.
•Bốn là: Sử dụng hệ thống câu hỏi gợi mở để giúp học sinh hiểu rõ yêu cầu
của bài tập.
•Năm là: Tổ chức cho học sinh giải bài tập với nhiều hình thức khác nhau:
làm việc cá nhân, nhóm hay tập thể…
•Sáu là: Tổ chức cho các em giải bài tập do mình đưa ra.
•Bảy là: Giáo viên giải bài tập cho học sinh theo dõi, ghi nhớ.
•Tám là: Nhận xét đánh giá kết quả đạt được của học sinh trong giờ học.
•Chín là: Tổng kết bài học, giao bài tập về nhà cho học sinh.
Từ quy trình tiến hành sử dụng bài tập như đã nêu, chúng ta thấy rằng quá
trình đó tạo thành một chu kì vận động giúp cho học sinh tự củng cố kiến thức, tự
rèn luyện kĩ năng thực hành. Trong chu kì vận động đó, giáo viên có khi là “nhân
vật chính” tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh, cũng có lúc chỉ là “quan sát
viên” nhường lại vị trí trung tâm cho học sinh, để các em tự tổ chức hoạt động học
tập của mình.
III. HIỆU QUẢ CỦA ĐỀ TÀI
Khi áp dụng những giải pháp của đề tài vào thực tiễn dạy học các bài ôn tập,
sơ kết, tổng kết lịch sử lớp 12 trường THPT (Chương trình chuẩn), chúng tôi đã đạt
được những kết quả sau:
- Về mặt nhận thức, bài tập có vai trò hết sức quan trọng trong việc hình
thành tri thức, góp phần vào nhiệm vụ giáo dục tư tưởng, tình cảm, nhân cách, gây
hứng thú học tập và phát triển tư duy cho học sinh. Khi làm bài tập trong các tiết
ôn tập, sơ kết, tổng kết giúp học sinh củng cố, hệ thống, khái quát lại kiến thức đã
học về một giai đoạn, một thời kì lịch sử.
- Về mặt giáo dưỡng, bài tập giúp các em nắm kiến thức sâu sắc, bền vững
hơn. Thật vậy, khi làm bài tập, học sinh phải đi từ việc nghiên cứu đề bài, tìm ra

dụng nhiều biện pháp, nhiều phương tiện khác nhau, trong đó có bài tập có thể xem
là phương tiện có hiệu quả và thường dùng nhất. Thế mạnh của bài tập là ở chỗ rèn
luyện ý chí và niềm tin vào khoa học, vào sức mạnh của bản thân. Niềm tin này có
được là nhờ trong quá trình độc lập vận dụng kiến thức đã giúp cho các em giải
quyết đúng đắn các vấn đề đặt ra. Lúc này kiến thức trở thành của riêng các em,
các em thấy mình lớn mạnh hơn trong việc giải quyết các vấn đề tự nhiên và xã
hội.
Làm bài tập có tác dụng rèn luyện ý chí và tính kiên cường vượt khó, làm
cho chúng trở thành thói quen trong hoạt động hằng ngày của bản thân học sinh.
Bộ môn Lịch sử có ưu thế cung cấp các mặt khác nhau của đời sống xã hội...
qua đó có tác dụng giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức, hành vi rất lớn đối với
học sinh. Để phát huy ưu thế đó thì việc giao bài tập cho học sinh làm cũng là một
cách có hiệu quả.
- Bài tập lịch sử còn có ý nghĩa về mặt phát triển, chức năng giáo dưỡng và
giáo dục của bộ môn Lịch sử góp phần vào việc phát triển học sinh, chủ yếu là
hình thành ở học sinh năng lực tư duy và năng lực hành động. Tư duy lịch sử là
hoạt động trí tuệ của học sinh nhằm nhận thức đúng quá khứ, hiểu rõ hiện tại và dự
đoán sự phát triển hợp quy luật của tương lai. Tư duy lịch sử thể hiện rõ nhất, tập
trung nhất ở việc vận dụng kiến thức đã học một cách thông minh, tích cực và sáng
tạo.
Bài tập lịch sử không chỉ phát triển về mặt tư duy mà còn hình thành cả năng
lực hành động. Thông qua các bài tập vẽ bản đồ, lập niên biểu,... các em sẽ có
những biểu tượng lịch sử sinh động và chân thực, phát triển ở các em óc sáng tạo,
đồng thời việc học đi đôi với hành cũng nhằm đáp ứng yêu cầu và con đường biện
16


chứng của sự nhận thức: Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư
duy trừu tượng quay trở về thực tiễn.
- Chúng tôi tiến hành soạn giáo án thực nghiệm thể hiện mục đích, nội dung,

Điểm
1

2

3

4

5

6

Số HS đạt điểm
Lớp thực nghiệm (x) 0

7

5

6

23

48 57

47 21 11 225

Lớp đối chứng (y)


12 trường THPT là phù hợp và có tính khả thi.
IV. ĐỀ XUẤT KIẾN NGHỊ KHẢ NĂNG ÁP DỤNG ĐỀ TÀI
Qua việc nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn cho thấy: Bài tập là một
phương tiện quan trọng trong giảng dạy nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy học
bộ môn. Đặc biệt là việc sử dụng bài tập trong dạy học các bài ôn tập, sơ kết, tổng
kết sẽ đem lại hiệu quả “kép”, nghĩa là vừa phát huy ưu thế của bài tập đồng thời
nâng cao hiệu quả của loại bài này. Từ đó có thể nhận thấy rằng, sử dụng bài tập
xuất phát từ chính yêu cầu, mục đích của bản thân bài ôn tập, sơ kết, tổng kết.
Từ kết quả trên cho phép chúng tôi kết luận rằng, trong dạy học bài ôn tập,
sơ kết, tổng kết cần thiết phải sử dụng bài tập. Vì bài tập là phương tiện để củng cố
kiến thức, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo và thực hành bộ môn cho học sinh.
Qua xây dựng và sưu tầm, chúng tôi đã thành lập được một hệ thống bài tập
phục vụ cho việc giảng dạy các bài ôn tập, sơ kết, tổng kết môn lịch sử lớp 12, đây
là các dạng bài tập có ý nghĩa khi sử dụng để giảng dạy loại bài học này.
Đã xây dựng được một số nguyên tắc và biện pháp sư phạm chủ yếu để sử
dụng bài tập trong dạy học bài ôn tập, sơ kết, tổng kết, đặc biệt là hình thức giải bài
tập do học sinh đưa ra. Đây là biện pháp sử dụng mới trong thực tế nhưng đem lại
hiệu quả thiết thực cho người sử dụng bởi vì vừa phát huy được tính cực độc lập,
tạo hứng thú học tập vừa rèn luyện khả năng tự làm việc của học sinh, giúp các em
có tâm lí thoải mái, tự tin hơn trong giờ học.
Đã xây dựng được một quy trình sử dụng bài tập trong dạy học bài ôn tập,
sơ kết, tổng kết, bao gồm một số bước cơ bản như đã trình bày ở trên.
Kết quả thực nghiệm sư phạm bước đầu đã khẳng định được giá trị của việc
sử dụng bài tập trong dạy học bài ôn tập, sơ kết, tổng kết. Các biện pháp sư phạm
cụ thể đã giúp học sinh khái quát hóa, củng cố kiến thức một cách toàn diện hơn,
đồng thời rèn luyện khả năng thực hành bộ môn cho các em trong quá trình học
tập. Do vậy, việc sử dụng bài tập trong dạy học các bài ôn tập, sơ kết, tổng kết lịch
sử có thể áp dụng trong phạm vi trường THPT Sông Ray cũng như tất cả các
trường THPT trên toàn quốc.
Từ những kết quả trên đây, chúng tôi có một số khuyến nghị như sau:

3. Hệ thống bài tập nhận thức trong dạy học lịch sử ở trường Trung học phổ
thông, Trần Vĩnh Tường (chủ biên), Đặng Văn Hồ, Nguyễn Thị Ty,
4. “Hướng dẫn học sinh làm bài tập lịch sử”, Nguyễn Thị Côi, Phạm Thị Kim
Anh, Tạp chí nghiên cứu Giáo dục số (6) - (1994), tr.13,14
5. Lịch sử 12, Phan Ngọc Liên (Tổng chủ biên), Vũ Dương Ninh, Trần Bá Đệ
(chủ biên), NXB Giáo dục, Hà Nội (2007).
6. Lịch sử 12, (Sách giáo viên), Phan Ngọc Liên (Tổng chủ biên), Vũ Dương
Ninh, Trần Bá Đệ (chủ biên), NXB Giáo dục, Hà Nội (2007).
7. Ly luận dạy học ở trường phổ thông, M.A. Đanilốp, M. N.Xcackin (chủ
biên), NXB Giáo dục Hà Nội (1978).
8. Luật Giáo dục, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, NXB
Chính trị Quốc gia (2005), tr.28, 30.
9. Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào (Tập II), (Bản
dịch) I.F. Kháclamốp, NXB Giáo dục, Hà Nội (1979).
10. Phương pháp dạy học lịch sử (Tập 1), Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng,
Nguyễn Thị Côi, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội (2002).
11. Phương pháp dạy học lịch sử (tập 2), Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng,
Nguyễn Thị Côi, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội (2002).
12. Phương pháp dạy học lịch sử, Phan Ngọc Liên – Trần Văn Trị, NXB Giáo
dục, Hà Nội (1998).
13. “Tổ chức hoạt động ôn tập trong dạy học lịch sử ở trường THPT”, Hoàng
Thanh Tú, Tạp chí Dạy và học ngày nay số (2) - (2007).
14. Thiết kế và sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ
thông, Trần Quốc Tuấn, NXB Đại học Quy Nhơn - (2003).
15. “Về việc giảng dạy các bài ôn tập tổng kết trong chương trình lịch sử ở
trường THPT”,Trịnh Đình Tùng, Hoàng Thanh Tú, Tạp chí Giáo dục số
(131) - (2006), tr.33,35.
Tác giả

Nguyễn Xuân Sơn