Bộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC s ư PHẠM HÀ NỘI 2

NGUYỄN THỊ ĐIỆP

NHÂN VẬT TRONG TIỂU
THUYÉT CỦA NGÔN VĨNH

LUẬN VĂN THẠC Sĩ
Ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam

HÀ NỘI, 2015


Bộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐAI HOC s ư PHAM HÀ NÔI 2
•

•

•

•

NGUYỄN THI ĐIÊP
•

•

NHÂN VẬT TRONG TIẺU
THUYẾT CỦA NGÔN VĨNH

Nguyễn Thị Điệp


LỜI CAM ĐOAN
Luận văn được hoàn thành dưới sự hướng dẫn trực tiếp của TS . Nguyễn Thị
Kiều Anh. Tôi cam đoan rằng:
- Luận văn này là kết quả nghiên cứu, tìm tòi của riêng tác giả.
- Những tư liệu được trích dẫn trong luận văn là trung thực.
- Kết quả nghiện cứu này không hề trùng khít với bất cứ công trình nghiên cứu
của tác giả nào đã được công bố trước đó.
Neu sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Điệp


MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN
LỜI CAM ĐOAN
MỞ ĐẦU....................................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tà i................................................................................................... 1
2. Lịch sử vấn đề........................................................................................................2
3. Mục đích nghiên cứu.............................................................................................4
4. Nhiệm vụ nghiên cứ u ............................................................................................4
5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:........................................................................4
6. Phương pháp nghiên cứu:......................................................................................5
7. Đóng góp của luận văn..........................................................................................5
8. Cấu trúc của luận văn............................................................................................5

2.1. Bảng thống kê, phân loại các nhân vật trong tiểu thuyết của ngôn vĩnh........23
2.1.1 Bảng thống kê, phân loại............................................................................23
2.1 1.1. Số lượng............................................................................................. 23
2.1.1.2 Thống kê, phân loại theo tiêu chí dựa vào đặc điểm nổi bật trong cuộc
đời, số phận, phẩm chất, tính cách của nhân vật.............................................24
2.1.2. Nhận xét chung.........................................................................................26
2.2 . Các kiểu loại nhân vật ừong tiểu thuyết của ngôn vĩnh................................27
2.2.1. Nhân vật thuộc lực lượng cách mạng.......................................................29
2.2.1.1 Nhân vật người chiến sĩ công a n ........................................................29
2.2.1.2 Những người dân thường.................................................................... 39
2.2.1.3. Những người giác ngộ cách mạng.....................................................47
2.2.2 Nhân vật thuộc lực lượng phản cách mạng.............................................. 54
2.2.2.1 Những người trong gia đình “vua mèo”..............................................54
2 2 .2 2 Những người ngoài gia đình vua mèo............................................... 66
2.2.2.3 Nhân vật cầm đầu fulrô.......................................................................70
2.2.2A Những người đại diện cho đế quốc thực dân.....................................77
CHƯƠNG 3j_NGHỆ THUẬT XÂY DựNG NHÂN VẬT TRONG TIÊU THUYẾT
CỦA NGÔN VĨNH.................................................................................................... 83
3.1 Nhân vật được thể hiện qua miêu tả ngoại hình.............................................. 83
3.2 Nhân vật được thể hiện qua miêu tả hành động............................................... 87
3.3 Nghệ thuật khắc hoạ nhân vật qua ngôn ngữ đối thoại và độc thoại..............93
3.3.1 Ngôn ngữ đối thoại.................................................................................... 94
3.3.2 Ngôn ngữ độc thoại.................................................................................... 99


3.4. Không gian, thời gian nghệ thuật.................................................................. 105
3.4.1. Không gian nghệ thuật............................................................................105
3.4.1.1. Không gian văn hoá tây bắc, tây nguyên.........................................106
3.4.1.2. Không gian sinh hoạt........................................................................112
3.4.2. Thời gian nghệ thuật.............................. Error! Bookmark not defined.

ký và tiểu thuyết; đặc biệt là tiểu thuyết của ông đã có sự thành công nhất định một thể loại hấp dẫn thuộc diện đặc sản của lực lượng công an, gây được sự chú ý
của giới văn học và đông đảo bạn học.
1.3. Với quan niệm: “ Viết văn để thức tỉnh lương tri con người” và một mực
tâm huyết vói đề tài công an, một trong hai cuốn tiểu thuyết: Bên kia cổng Trời
(1985) của ông đã đạt giải thưởng văn học Bộ nội vụ (1995).


2

Là một nhà văn có những đóng góp như vậy cho nền văn học hiện đại Việt Nam
nói chung và văn học trong lực lượng công an nói riêng, nhưng chứng tôi nhận thấy
chưa có một công trình nghiên cứu nào đi sâu nghiên cứu một cách có hệ thống về
tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh. Thực tế đó gợi ý cho chúng tôi đi sâu nghiên cứu đề tài:
Nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh.
2. Lịch sử vấn đề
Ngôn Vĩnh vinh dự mang tên gọi “ Nhà văn công an”, bởi ông không chỉ là người
chiến sĩ trên mặt trận gìn giữ an ninh mà còn là người luôn lấy đề tài người chiến sĩ
công an làm cảm hứng sáng tác, phục vụ sự nghiệp bảo vệ an ninh Tổ quốc. Trong
sự nghiệp sáng tác của mình, Ngôn Vĩnh có hai cuốn tiểu thuyết : Fulro và Bên kia
Cổng Trời, hai cuốn sách này đã nhận được một số ý kiến bàn luận (đặc biệt là tiểu
thuyết Bên kia cổng Trời).
Lê Tri Kỷ trong lời giới thiệu cuốn Bên Ida cổng Trời đã có những cảm xúc
dạt dào: “ Tôi đọc đi đọc lại cuốn bên kia cổng trời với niềm xúc động và tự hào dễ
hiểu. Có chuyện xảy ra cách đây hơn nửa thế kỉ - như cuộc đời phiêu bạt của mụ
Síu. Chuyện mới nhất thì cũng bị bức màn thời gian 25 năm che khuất. Nhưng
những chuyện cổ xưa và rời rạc ấy được dựng lại có hệ thống, chặt chẽ, trên một
sân khấu chính trị sống động, được miêu tả khá chân thật, bỗng trở nên đậm đà tính
thời sự, có tác dụng vừa bồi bổ kiến thức đấu tranh ở vùng dân tộc, vừa đem lại cho
tình cảm những rung động mới về tình đồng nghiệp, tình dân, về đức tính dũng cảm
và trung thành, về sự hi sinh thầm lặng và kéo dài cho những sự nghiệp cao cả” [ Tư

thiếu nếu nó muốn đỏ da thắm thịt. Và...đằng đẵng như thế hơn năm chục cây số
theo Mã Chính Lâm cùng bạn bè Hà Giang khác vừa đi vừa thở và hỏi chuyện.
Chuyện về hôm nay, hôm qua, nhiều nhất là hôm qua. Những phong tục tập quán,
những biến cố vui buồn”.
Cũng trong báo Văn hoá văn nghệ Công an, số 4, tháng 8 năm 1995, Như
Phong viết: “Tôi đọc một mạch hết cuốn tiểu thuyết tư liệu đó và cứ có cảm giác là
mình đang đi vào thế giới kì lạ, huyền ảo. Cái thật cái ảo xen nhau. Những người
hảo hán, những mối quan hệ kiểu “ba anh hùng kết liễu ở vườn đào”, những mối
tình nồng cháy, những cuộc hôn nhân ma quái, những mưu mô xảo quyệt...đựơc tái
hiện rất sinh động, khiến cho Cuộc chiến đẩu bảo vệ Đồng Vãn trở thành một tiểu


4

thuyết - tư liệu có bản sắc riêng biệt, vừa như Thuỷ Hử, Tam Quốc lại vừa như một
truyện trinh thám thời hiện đại”.
Điểm qua một số những ý kiến bàn bạc, những nhận đinh về văn chương
Ngôn Vĩnh, chúng tôi nhận thấy hầu như chưa có tác giả nào đặt vấn đề nghiên cứu
một cách có hệ thống thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh. Bởi vậy,
đây là một hướng nghiên cứu còn để ngỏ chưa được chú ý tìm hiểu thích đáng.Thực
tế đó gợi ý cho chúng tôi đi sâu vào đề tài: “Nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn
Vĩnh”. Trên cơ sở kế thừa, tiếp thu ý kiến của những nhà nghiên cứu, chúng tôi hy
vọng đóng góp một tiếng nói vào việc tìm hiểu, khám phá thế giới nhân vật như một
cách tiếp cận để hiểu về một cây bút có cái tâm trong sáng trong văn học của ngành
công an.
3. Mục đích nghiền cứu
Mục đích của chúng tôi khi triển khai đề tài này là khám phá, khẳng định thế
giới nhân vật phong phú trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh; chỉ ra những nét độc đáo,
đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng nhân vật. Đồng thời qua đó khẳng định những
đóng góp của Ngôn Vĩnh đối với mảng đề tài Yì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc

vói nhân vật trong một số truyện ngắn cùng viết về đề tài Yì an ninh Tổ quốc và
bình yên cuộc sống của một số tác giả khác cùng thời để thấy được những sáng tạo
của Ngôn Vĩnh.
- Phương pháp loại hình
Vận dụng những kiến thức lí luận về thể loại tiểu thuyết để làm tiền đề cho việc
đi vào nghiên cứu các vấn đề cụ thể về nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh.
7. Đóng góp của luận văn
- Tìm ra những đặc sắc về thế giới nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật
trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh.
- Đánh giá những đóng góp của Ngôn Vĩnh ở mảng đề tài Vì an ninh Tổ quốc và
bình yên cuộc sống. Thông qua đó góp phần khẳng định tài năng và vị trí của Ngôn
Vĩnh trong nền văn học hiện đại Việt Nam.
8. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo, phần nội dung của luận văn
được triển khai thành ba chương:
Chương 1. Những vẩn đề chung về nhân vật văn học và hành trình sáng tác của
Ngôn Vĩnh.
Chương 2. Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh
Chương 3. Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh.


6

CHƯƠNG 1
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ HÀNH
TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NGÔN VĨNH

1.1. Quan niệm chung về nhân vật văn học
1.1.1. Khái niệm nhăn vật văn học
Đối tượng chung của văn học là cuộc đời nhưng trong đó con người luôn giữ

1.1.1.2.MỘÍ số quan niệm trong nghiên cứu và phê bình về nhân vật văn học
Đã có nhiều quan điểm khác nhau về nhân vật văn học trong giới nghiên cứu,
phê bình;
*

Các tác giả “Từ điển văn học" (tập 2) đã xác nhận: “Nhân vật là yếu tổ cơ

bản nhất trong tác phẩm văn học, tâm điểm để bộc lộ chủ đề, tư tưởng, đề tài và
đến lượt nó lại được các yếu tổ có tính chất hình thức của tác phẩm tập trung khắc
hoạ. Nhân vật, do đó, là nơi tập trung giá trị, tư tưởng- nghệ thuật của tác phẩm
văn học” [34, tr.86] . Với định nghĩa này, các nhà biên soạn từ điển đã nhìn nhận
nhân vật từ khía cạnh vai trò, chức năng của nó đối với tác phẩm văn học và từ mối
quan hẹ của nó với các yếu tố hình thức tác phẩm. Có thể coi đây là một định nghĩa
tương đối toàn diện về nhân vật văn học.
* Trong cuốn “150 thuật ngữ văn học", tác giả Lại Nguyên Ân đề xuất một
quan điểm khác. Ồng xem xét nhân vật trong mối tương quan với cá tính sáng tạo,
phong cách nhà văn, trường phái văn học:
“Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng
tác của nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách. Nhân vật
văn học là hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn
tại tonà vẹn của con người trong nghệ thuật. Bên cạnh con người nhân vật văn học
có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho
những đặc điểm giong con người”[1, tr.241].
Theo Lại Nguyên Ân, nhân vật văn học sẽ là một trong những yếu tố tạo nên
phong cách nhà văn và màu sắc riêng của một trường phái văn học. Nhà nghiên cứu
này chỉ ra những đối tượng tiềm tàng khả năng trở thành nhân vật văn học.
* Khái niệm “nhân vật văn học” còn được định nghĩa trong cuốn “Từ điển
thuật ngữ văn học” của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi:
“Nhăn vật vãn học là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học.
Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha...), cũng có thể

trong quá trình tìm hiểu về nhân vật nói chung và nhân vật trong các tiểu thuyết của
Ngôn Vĩnh nói riêng.
1.1.2. Các chức năng của nhân vật văn học
Nhân vật đóng vai trò là tâm điểm của sự thể hiện đời sống trong tác phẩm văn
học. Nó không chỉ là “tiêu điểm để bộc lộ chủ đề” mà còn là nơi “tập trung giá ưị tư
tưởng, nghệ thuật của tác phẩm”. Một tác phẩm có thể vắng nhân vật những văn học


9

nói chung không thể thiếu nó. Khi nhân vật xuất hiện, cái gọi là “hiện thực cuộc
sống” không còn tồn tại như một khái niệm khô khan trừu tượng nữa mà trở nên có
hình khối rõ ràng, mời mọi người đọc tưởng tượng, khám phá suy ngẫm, những vấn
đề có ý nghĩa về cuộc đời.
Thứ nhất, nhăn vật trong tác phẩm văn học có chức năng khái quát các loại tính
cách xã hội. Với chức năng này, nhân vật chứng tỏ được ưu thế vô song của văn
học ừong việc phản ánh bản chất của xã hội trong một hiện tượng mang tính chất
kết tinh là tính cách. Trong đời sống, ta được tiếp xúc với nhiều loại tính cách khác
nhau. Đây là hiện tượng thú vị của thực tế khách quan, đòi hỏi được văn học nghiên
cứu và tìm hiểu. Mỗi nhân vật có phẩm chất riêng nổi bật. Với nhân vật HămLet
trong vở kịch “HămLet" của w . Shakespeare, ta bắt gặp một tính cách cao thượng,
đặc trưng của thời phục Hưng. Với nhân vật Grăngđê (trong tiểu thuyết Euge’nie
Grandet), H.de Banlzac đã tạo ra một loại tính cách keo kiệt, bủn xỉn đặc trưng của
giai cấp tư sản (thời tích luỹ Tư bản),...
Nhà văn Nga - Xô viết K.A Fedin từng hình dung nhân vật giống như “một
công cụ” hữu hiệu giúp người viết nhân ra bản chất của đời sống và giúp độc giả
thấu hiểu những quy luật sâu xa đang ngầm chi phối mọi diễn biến lịch sử. Quả vậy,
nếu không có một nhân vật mang tính cách đa diện của thời Âu hoá và số phận may
mắn lạ lùng của Xuân tóc đỏ làm sao Vũ Trọng Phụng có thể thâu tóm thần tình đến
vậy bản chất của một xã hội (xã hội thực dân nửa phong kiến) mà ông gọi là xã hội

1.13.1.Phân loại theo tầm quan trọng và vai trò của nhân vật trong tác phẩm (xét
từ góc độ kết cẩu)
Xem xét vai trò và vị trí của nhân vật trong tác phẩm văn học có thể chia thành:
Nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm.
*Nhân vật chỉnh
Nhân vật chính là nhân vật xuất hiện nhiều trong tác phẩm, tham gia hầu hết
các sự kiện chính được miêu tả, giữ vai trò then chốt trong việc thúc đẩy sự phát
triển của cốt truyện và là cơ sở quan trọng để nhà văn triển khai đề tài trung tâm hay
tư tưỏng nghệ thuật cơ bản của mình.
Nhân vật chính thường được tập trung miêu tả, khắc hoạ tỉ mỉ từ ngoại hình,
nội tâm, quá trình phát triển tính cách. Nhân vật chính có thể có nhiều hoặc ít tuỳ


11

theo dung lượng hiện thực và những vấn đề đặt ra trong tác phẩm.Trong “Truyện
Kiều” (Nguyễn Du), nhân vật chính là Thuý Kiều, Kim Trọng, Mã Giám Sinh, Tú
Bà, Sở Khanh, Thúc Sinh, Hoạn Thư, Từ Hải, Hồ Tôn Hiến. Trong “Chí Phèo”
(Nam Cao) nhân vật chính là Chí Phèo, Bá Kiến. Ở những tác phẩm có nhiều cốt
truyện hoặc có quy mô sử thi đồ sộ, số lượng nhân vật có thể lên đến hàng chục,
thậm chí hàng trăm. Đó là trường hợp của những tác phẩm như: “Tam Quốc Diễn
Nghĩa” (La Quán Trung), “Thuỷ Hử”(Thi Lại An),...
* Nhăn vật trung tâm
Trong một tác phẩm có nhiều nhân vật chính, nhân vật chính có vai trò quan
trọng hơn cả xuyên suốt toàn bộ tác phẩm được gọi là nhân vật trung tâm. Ở một số
tác phẩm, số lượng nhân vật trung tâm không phải chỉ có một, do chỗ các nhân vật
đó đều có vai trò tương đương nhau trong việc thể hiện những xung đột cơ bản của
tác phẩm. Tào Tháo, Lưu Bị, Quan Công, Trương Phi, Gia Cát Lượng, Tôn Quyền
đều là những nhân vật trung tâm của “Tam Quốc Diễn Nghĩa",...
* Nhân vật phụ

Trong quá trình phát triển của văn học, ở mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau,
việc xây dựng các loại hình nhân vật chính diện và phản diện cũng khác nhau. Nếu
như ừong thần thoại chưa có sự phân biệt rạch ròi giữa nhân vật chính diện và phản
diện thì trong truyện cổ tích, các truyện thơ Nôm, các nhân vật thường được xây
dựng thành hai tuyến rõ rệt có tính chất đối kháng quyết liệt. Ở đây, hễ là nhân vật
chính diện thường tập trung vào những tính chất tốt đẹp còn nhân vật phản diện thì
hoàn toàn ngược lại. Trong vãn học hiện đại nhiều khi khó phân biệt đâu là chính
diện đâu là phản diện. Chính vì vậy, ở đây, sự phân biệt chính diện, phản diện chỉ
có ý nghĩa tương đối.
1.1.3.3.Phân loại theo hình thức cẩu trúc nhân vật
Với tiêu chí phân loại này, theo gợi ý của E.M. Forster trong cuốn “Diện mạo
tiểu thuyết” (1972), có thể nói tới nhân vật dẹt, nhân vật tròn. Ngoài ra còn có thể
nhắc tới nhân vật tư tưởng, nhân vật tâm lý.
* Nhân vật dẹt: là loại nhân vật không được khắc hhoạ đầy đặn các mặt, “ít
giống thực” nhất theo đánh giá của một kiểu ưi giác đơn giản về nghệ thuật.


13

Trong loại nhân vật dẹt, có thể nói tới: Nhân vật chức năng (hay mặt nạ), nhân
vật loại hình (các thuật ngữ này do L.Ghinzburg đề xuất).
Nhân vật chức năng: chủ yếu xuất hiện trong văn học cổ đại và trung đại (nhất
là ở cổ tích). Đây là loại nhân vật “được giao cho nhiệm vụ” thực hiện một chức
năng nhất định trong tác phẩm và phản ánh đời sống. Chẳng hạn, nhân vật Bụt có
chức năng ban hạnh phúc, đem lại điều may mắn cho người lương thiện, giúp họ
vượt qua những trở ngại của cuộc sống; nhân vật phù thuỷ có chức năng gieo rắc
những rủi ro, những điều xấu, ngăn ừở cuộc sống của người lương thiện...Các nhân
vật của “Tẩm Cám", “Thạch Sanh", “Nàng Bạch Tuyết và bảy chủ lùn"... đều là
những nhân vật chức năng.
Nhân vật chức năng không có đời sống nội tâm, các phẩm chất, đặc điểm nhân

từ chiều sâu tâm lí. Tiểu thuyết truyền thống hay hiện đại đều hướng tới tìm tòi và
thể hiện thế giới bên trong đầy ảo diệu của con người, cái được gọi là “sự thật ý
thức của bản thân” hay “ẩn mật bản ngã”. Nhân vật tiểu thuyết, trong tư cách là một
quan điểm, một cách nhìn về thế giới và bản thân, được miêu tả thực sự, không hoà
lẫn với tác giả, không trở thành cái loa phát tiếng nói tác giả. Cái được khám phá và
thể hiện ở nhân vật không phải là “hiện thực về nó” mà là “cái kết quả cuối cùng của
sự tự ý thức của nó”, xét cho cùng là “lời nói cuối cùng của nhân vật về bản thân và
về thế giới của mình”. Và đó mới là ttọng tâm xây dựng nhân vật.
Như vậy, có thể nói, với những đặc trưng thể loại riêng, tiểu thuyết là một
phương thức tự sự khá nhạy cảm, linh hoạt và năng động trong việc nắm bắt và thể
hiện vấn đề của con người trong cuộc sống, nhất là ở thì hiện tại. Những nhà tiểu
thuyết lớn xưa nay đều bộc lộ tài năng và phong cách của mình rõ rệt nhất trong
lĩnh vực sáng tạo nhân vật. Thông qua những nhân vật đã được khắc hoạ trong các
tác phẩm tiểu thuyết, người đọc không chỉ nhìn rõ bộ mặt của xã hội đương thời,
những biến chuyển của thời đại mà sâu xa hơn “đọc” được những Yấn đề muôn thuở
của thân phận con người.
1.1.4.2. Một số đặc điểm của nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới
Văn học là tấm áo khoác của thời đại, “thời đại nào văn học ấy” bởi văn
chương là tấm gương phản ánh hiện thực cuộc sống ở mỗi thời kì khác nhau. Mỗi
thời đại khác nhau sẽ có những quan niệm nghệ thuật khác nhau về con người, do
đó sẽ có quan niệm khác nhau về nhân vật cũng như cách thức xây dựng nhân vật
trong tác phẩm.
Có thể nói, sau 1975 khuynh hướng sử thi đã nhường chỗ cho cảm hứng thế
sự trong sự phản ánh của văn học. Yới cái nhìn thế sự, đời sống riêng của cá nhân,
kinh nghiệm cá nhân được xem là đối tượng khám phá chủ yếu của văn học. Tư duy
hiện thực về con người giờ đây đã thay đổi dẫn đến sự thay đổi trong hệ thống nhân
vật, cũng như nguyên tắc xây dựng nhân vật, nhân vật trở nên đa dạng và phức tạp
hơn. Cách nhìn nhận của nhà văn đối với nhân vật cũng đa chiều và linh hoạt hơn.



hệ xã hội vô cùng phức tạp. Nhà văn nhận diện con người đích thực trong nhu cầu