VÀI NÉT VỀ VẤN ĐỀ KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG BỀN VỮNG
TÀI NGUYÊN KHÍ HẬU Ở VIỆT NAM
ThS. Tòng Thị Quỳnh Hương
Khoa Sử Địa – Đại học Tây Bắc
Tóm tắt:
Tài nguyên khí hậu Việt Nam rất phong phú, với tính chất chung là khí hậu nhiệt đới
ẩm gió mùa, phân hóa đa dạng. Dựa trên các đặc điểm này, kết hợp với các điều kiện tự
nhiên và kinh tế - xã hội khác, nước ta đã quy hoạch được 7 vùng sinh thái nông nghiệp,
mỗi vùng có những sản phẩm chuyên môn hóa đặc trưng. Đồng thời, trải qua quá trình
khai thác lãnh thổ lâu đời, nhân dân ta đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm sản xuất quý
báu dựa trên các đặc điểm khí hậu. Bên cạnh đó, những năm gần đây, việc khai thác các
dạng tài nguyên khí hậu cho phát triển năng lượng tái tạo phục vụ sinh hoạt và sản xuất ở
nước ta cũng được chú trọng, góp phần khai thác và sử dụng khí hậu ngày càng có hiệu
quả và bền vững.
1. Đặt vấn đề
Khí hậu là một trong những thành phần quan trọng của tự nhiên, có vai trò to lớn
trong đời sống và sự phát triển của sinh vật và con người. Tuy nhiên, trong các nghiên
cứu thì khí hậu thường được xem xét nhiều dưới góc độ điều kiện tự nhiên chứ chưa phải
tài nguyên thiên nhiên. Trong giai đoạn phát triển hiện nay của nền kinh tế và giao lưu xã
hội, khí hậu, thời tiết đang trở thành một dạng tài nguyên vật chất quan trọng của con
người. Tài nguyên khí hậu bao gồm các yếu tố nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa, áp suất khí
quyển, gió, các hiện tượng xảy ra trong khí quyển và nhiều yếu tố khí tượng khác trong
khoảng thời gian dài ở một vùng, miền xác định mà ở trình độ nhất định của sự phát triển
lực lượng sản xuất chúng được sử dụng hoặc có thể được sử dụng làm phương tiện sản
xuất và làm đối tượng tiêu dùng. Dưới đây sẽ phân tích khái quát một số khía cạnh của
vấn đề khai thác và sử dụng tài nguyên khí hậu theo hướng bền vững ở Việt Nam.
2. Khái quát về tài nguyên khí hậu Việt Nam
Lãnh thổ Việt Nam trải dài từ 8 o34′ đến 23o23′ vĩ độ Bắc, nằm hoàn toàn trong vành
đai nhiệt đới Bắc bán cầu và khu vực chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của chế độ gió mùa châu
Á. Chính vị trí địa lý đã tạo nên những đặc trưng cơ bản cho khí hậu Việt Nam với nền
khí hậu nhiệt đới gió mùa. Đó là nền nhiệt cao, bức xạ các tháng trong năm đều dương,

địa phương. Ví dụ:
Vùng Đồng bằng sông Hồng có khí hậu nhiệt đới có mùa đông lạnh nên thích hợp
cho việc trồng các loại lúa cao sản, lúa có chất lượng cao, trồng cây thực phẩm, đặc biệt là
các loại rau cao cấp, ngoài ra còn trồng các loại cây công nghiệp như đay, cói. Bên cạnh
đó vùng còn phát triển chăn nuôi lợn, bò sữa (ven thành phố lớn), gia cầm, nuôi thủy sản
nước ngọt, mặn, lợ.

2


Vùng Đông Nam Bộ có khí hậu mang tính chất cận xích đạo, thiếu nước về mùa khô.
Vùng này là vùng chuyên canh cây công nghiệp lớn nhất cả nước với các cây công nghiệp
lâu năm (như cao su, cà phê, điều) và hàng năm (như đậu tương, mía). Ngoài ra vùng còn
phát triển nuôi trồng thủy sản, nuôi bò sữa (ven thành phố lớn), gia cầm.
- Trải qua lịch sử khai thác lãnh thổ lâu đời, người dân Việt Nam dựa trên các đặc
điểm thời tiết, khí hậu đã đúc rút được nhiều kinh nghiệm sản xuất quý báu dễ thuộc, dễ
nhớ trong ca dao, tục ngữ.
Ví dụ:
“Lúa chiêm ngấp nghé đầu bờ
Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên”
Vụ chiêm ở miền Bắc tiến hành trong điều kiện khí hậu khô hạn, nhất là khi lúa trổ
vào khoảng tháng 4 rất cần nước, cho nên “sấm dậy” sớm vào khoảng tháng 4 dương lịch
lag điều kiện thuận lợi cho lúa chiêm “phất cờ” mà lên. Lúa tốt mọc lên mạnh mẽ vì
không những được cung cấp một lượng nước đáng kể mà còn được thêm một lượng phân
bón thiên nhiên (nitơ) hình thành so dự phóng điện trong cơn dông. Cho nên, trải qua kinh
nghiệm nhiều năm, thấy rằng sau cơn mưa dông cây non thường mọc lên nhanh và tốt
tươi nên người dân đã tổng kết thành câu ca dao trên.
Như vậy, có thể thấy, trải qua quá trình khai thác lãnh thổ lâu dài, đấu tranh với thiên
nhiên để bảo vệ sản xuất, nhân dân ta có rất nhiều kinh nghiệm về các quy luật diễn biến
của thời tiết, khí hậu. Những kinh nghiệm ấy được đưa vào ca dao, tục ngữ và được

nghiên cứu việc sử dụng năng lượng gió để phát điện, bơm nước, ca nô chạy bằng sức
gió. Tuy nhiên, các thiết bị này công suất thấp, từ vài trăm đến dưới 1000W. Song song
việc việc điều tra cơ bản, một số nhà kỹ thuật đã chế tạo hoặc nhập khẩu các thiết bị phát
điện chạy bằng sức gió với công suất cỡ vài trăm đến 2000W và đã lắp đặt ở một vài nơi.
Cũng ngay từ đầu thập kỷ 90 của thế kỷ trước, một số nhà đầu tư và chuyên gia về năng
lượng gió của Đức, Tây Ban Nha, Bỉ, Italia, Mỹ... đã tiếp xúc và tìm hiểu về nguồn năng
lượng gió ở Việt Nam, cũng đã đề xuất hợp tác hoặc tài trợ, xây dựng các trạm phát điện
sức gió ở đảo Bạch Long Vĩ do Tây Ban Nha tài trợ. Đây là trạm phát điện công suất lớn
hoạt động đầu tiên ở Việt Nam.
*) Năng lượng Mặt Trời
- Tiềm năng năng lượng Mặt Trời ở Việt Nam
Tiềm năng năng lượng Mặt Trời được phản ánh qua số giờ nắng. Trung bình năm ở
nước ta có khoảng 1400 - 3000 giờ nắng. Sự phân bố của tiềm năng năng lượng Mặt Trời
theo thứ tự giảm dần như sau: Lớn nhất là vùng đồng bằng duyên hải cực Nam Trung Bộ
và một phần lãnh thổ phía Đông của Nam Bộ. Tiếp đến là đại bộ phận khu vực Nam
Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ, phần lớn đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, vùng
núi thấp và vừa ở sườn phía Tây Hoàng Liên Sơn. Ít nhất là sườn phía Đông Hoàng Liên
Sơn và phần lớn khu vực Đông Bắc.

4


- Khai thác và sử dụng năng lượng Mặt Trời ở nước ta
Thiết bị đun nước nóng Mặt Trời (ĐNNMT) bắt đầu được nghiên cứu ở Việt Nam
trong khuôn khổ chương trình Nhà nước về năng lượng mới (1981 - 1985 và 1986 - 1990)
do một số Viện nghiên cứu và Trường Đại học thực hiện. Tuy nhiên, kết quả của các đề
tài này chỉ dừng lại ở mô hình thử nghiệm, chưa đưa vào sản xuất. Trong giai đoạn 19911995, trường Đại học Bách khoa Hà Nội đưa ra một mẫu thiết bị với giá thành rẻ. Sau đó
cũng đã nghiên cứu, cải tiến và hoàn thiện một mẫu ĐNNMT với bộ thu nhiệt có kết cấu
tấm ống. Đến nay, hàng trăm thiết bị ĐNNMT của trường Đại học Bách khoa Hà Nội
nghiên cứu chế tạo được lắp đặt tại Hà Nội và một số địa phương khác được người tiêu

nhất thế giới.
Thực tế ứng dụng và lắp đặt các máy thủy điện nhỏ và cực nhỏ là một trong những
giải pháp kỹ thuật tuy đơn giản và rẻ tiền, nhưng đã đem lại hiệu quả cao không những về
kinh tế mà còn cả về xã hội. Hiện tại, chi phí cho máy thủy điện gia đình khoảng từ
400.000 đến 1 triệu đồng. Các Trung tâm, Viện nghiên cứu không ngừng cải tiến thiết bị
để nâng cao công suất, giảm giá thành, tăng cường bảo đảm chất lượng và tuổi thọ của
thiết bị, sẽ là điều kiện tốt hỗ trợ cho phát triển máy thủy điện nhỏ và cực nhỏ.
*) Tiềm năng biển ở nước ta (theo tính toán của các nhà khoa học Viện cơ học)
Gồm có năng lượng thủy triều, năng lượng sóng và năng lượng dòng chảy. Tuy nhiên
các dạng tài nguyên này vẫn đang ở dạng tiềm năng chứ chưa được khai thác và đưa vào
sử dụng.
4. Kết luận
Với tài nguyên khí hậu đa dạng và phong phú, kết hợp với các điều kiện tự nhiên, tài
nguyên thiên nhiên và điều kiện kinh tế - xã hội khác, Việt Nam ngày càng khai thác có
hiệu quả hơn nguồn tài nguyên này phục vụ cho phát triển kinh tế đất nước. Hiện tại,
trong nông nghiệp, toàn lãnh thổ nước ta được chia thành 7 vùng nông nghiệp sinh thái
dựa trên các đặc điểm khí hậu khác nhau, mỗi vùng có những sản phẩm chuyên môn hóa
với chất lượng và đặc trưng riêng; đồng thời, qua quá trình đấu tranh với thiên nhiên bảo
vệ sản xuất, nhân dân ta đã rút ra nhiều kinh nghiệm về quy luật diễn biến của khí hậu
phục vụ sản xuất nông nghiệp, những kinh nghiệm đó được đưa vào ca dao, tục ngữ và
được lưu truyền rộng rãi trong dân gian. Bên cạnh đó, ngày nay, nhiều dạng tài nguyên
của khí hậu cũng được khai thác để phát triển năng lượng tái tạo phục vụ sản xuất và sinh
hoạt, song một số loại mới chỉ được sản xuất trên quy mô nhỏ (năng lượng gió, năng
lượng Mặt Trời), các loại khác hầu như đang ở dạng tiềm năng, chưa được khai thác đưa
vào sử dụng (năng lượng mây làm mưa nhân tạo, năng lượng thủy triều, sóng biển…).
Song nhìn chung, các hướng khai thác và sử dụng tài nguyên khí hậu ở nước ta hiện nay
tương đối hợp lý và bền vững, đem lại hiệu quả khá cao về kinh tế, xã hội và môi trường.

6


sustainable.
Keywords: Bền vững, tài nguyên, khí hậu, sustainable, natural resources, climate.

7