BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Trần Hà Phương

BIỂU TƯỢNG NGHỆ THUẬT
TRONG THƠ XUÂN QUỲNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh - 2013


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Trần Hà Phương

BIỂU TƯỢNG NGHỆ THUẬT
TRONG THƠ XUÂN QUỲNH

Chuyên ngành: Lý luận văn học
Mã số: 60 22 01 20
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS. TS. NGUYỄN THỊ THANH XUÂN

Thành phố Hồ Chí Minh – 2013



MỤC LỤC
Trang phụ bìa

Trang

Lời cảm ơn
Lời cam đoan
Mục lục
MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1
T
8

8T

1. Lí do chọn đề tài ..................................................................................................1
T
8

8T

2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu ...........................................................................4
T
8

T
8

3. Mục đích nghiên cứu ...........................................................................................5
T
8


8T

6. Đóng góp của luận văn ......................................................................................14
T
8

8T

7. Cấu trúc của luận văn ........................................................................................16
T
8

8T

NỘI DUNG...............................................................................................................17
T
8

8T

Chương 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG ................................................................17
T
8

T
8

1.1. Biểu tượng và biểu tượng nghệ thuật ..........................................................17
T

8T

1.2.2. Sự nghiệp ..............................................................................................33
8T

8T

Chương 2. BIỂU TƯỢNG NGHỆ THUẬT TRONG THƠ XUÂN QUỲNH –
T
8

HỆ THỐNG VÀ ĐẶC ĐIỂM .............................................................................36
T
8

2.1. Các biểu tượng đơn - Hệ thống và Đặc điểm .............................................36
T
8

T
8

2.1.1. Bàn tay ..................................................................................................36
8T

8T


2.1.2. Trái tim ..................................................................................................47
8T


2.2.3. Sóng - Gió (Nước) ...............................................................................84
8T

T
8

2.2.4. Thuyền - Biển (Sông) ...........................................................................89
8T

T
8

Chương 3. BIỂU TƯỢNG NGHỆ THUẬT TRONG THƠ XUÂN QUỲNH –
T
8

TRUYỀN THỐNG VÀ CÁCH TÂN .....................................................................99
T
8

3.1.Truyền thống ..............................................................................................100
T
8

8T

3.1.1.Yếu tố khách quan................................................................................100
8T


8T

T
8

3.1.2.3.Vốn sống, vốn hiểu biết .................................................................114
8T

T
8

3.1.2.4. Quá trình lao động sáng tạo nghệ thuật ........................................118
8T

T
8

3.2. Cách tân .....................................................................................................121
T
8

8T

3.2.1. Lạ hóa ..................................................................................................121
8T

8T

3.2.1.1. Hoán đổi........................................................................................121
8T

8T


1

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Xuất phát từ sự trăn trở, nghi vấn của cá nhân người viết về câu hỏi muôn
đời của Triết học, cụ thể là chủ nghĩa Duy vật Mác – xít về hai vấn đề lớn: Thế giới
và con người. Thứ nhất: Thế giới này là gì? Thế giới này từ đâu mà ra? Thế giới này
tồn tại như thế nào? Thế giới này sẽ đi về đâu? Thứ hai, con người, ta là ai? Ta từ
đâu tới? Ta là gì trong thế giới này? Hay nói cách khác, người viết muốn đi tìm
chân lý của cuộc sống và chân lý khoa học. Và con đường đi ấy, bằng cách giải mã
các biểu tượng. Khái niệm biểu tượng, thoạt nghe thì tưởng chừng như đơn giản,
nhưng nó không hề dễ chút nào. Một khái niệm phức tạp và tổng hòa các khái niệm
khác, mà chắc hẳn rằng càng đi sâu tìm hiểu về nó thì càng khó khăn và thử thách.
Về góc độ cuộc sống: Có hàng loạt câu hỏi đặt ra, biểu tượng trái đất hình
tròn có ý nghĩa gì? Biểu tượng Liên Hiệp Quốc được thiết kế trên nền xanh da trời,
giữa lá cờ là hình ảnh hai cành oliu (hay hai bông lúa) có ý nghĩa gì ? Biểu tượng lá
cờ Thụy Sĩ có nền đỏ, thập màu trắng có ý nghĩa gì? Biểu tượng tổng hợp các nét
mặt trên yahoo có ý nghĩa gì? Biểu tượng gương mặt Harland Sanders của KFC có
ý nghĩa gì? Biểu tượng hoa Sen của Phật giáo có ý nghĩa gì? Biểu tượng tháp Eiffen
của nước Pháp có ý nghĩa gì? Biểu tượng Áo Dài của Việt Nam có ý nghĩa gì?
…Vâng, rất rất nhiều biểu tượng xung quanh chúng ta. Đúng như nhà sử học người
Pháp Guy Schoeller đã từng phát biểu rằng: “Sẽ là quá ít, nếu chúng ta nói rằng
chúng ta đang sống trong một thế giới biểu tượng, một thế giới biểu tượng sống
trong chúng ta”( Thật vậy, biểu tượng như
một phần không thể thiếu gắn kết trong cuộc sống của chúng ta. Đó là kết tinh của
tất cả các yếu tố chủ quan và khách quan trong đời sống của con người. Chúng ta có
thể bắt gặp nó trong tất cả các lĩnh vực như khoa học, du lịch, ẩm thực, kinh tế, văn

phận. Phải chăng chính cá tính đặc biệt, làm nên những số phận đặc biệt đầy bí ẩn
cho mọi người lúc đương thời lẫn các thế hệ sau? Những câu hỏi đó càng là động
lực mạnh mẽ thôi thúc người viết khám phá về Xuân Quỳnh - cuộc đời và sự
nghiệp. Và hơn thế nữa, khám phá về Xuân Quỳnh – một đại diện tiêu biểu của Nữ
giới, người viết cũng chính là đang khám phá về bản thân. Và còn gì tuyệt vời hơn


3

trong cuộc sống khi ta biết về chính ta? Đồng thời, người viết thật sự muốn tìm ra
chân lý của hạnh phúc qua công trình nghiên cứu khoa học này. Theo quan niệm
của Phật giáo (thuộc về tâm linh) thì “Hạnh phúc là do mình nghĩ”, và đó có phải là
câu trả lời?
Về góc độ khoa học: Nghiên cứu biểu tượng nghệ thuật trong văn học nói
chung, trong thơ ca nói riêng và cũng như nghiên cứu về thơ Xuân Quỳnh là vấn đề
không mới trong giới nghiên cứu nước nhà. Tuy nhiên, chúng tôi chọn đề tài này, là
vì:
Thứ nhất, đó là từ niềm yêu thích, ngưỡng mộ tâm hồn và tài năng nhà thơ
Xuân Quỳnh của cá nhân người viết. Say đắm, chân thành, mãnh liệt, tin yêu nhưng
đầy lo toan, trăn trở, bất hạnh…là những gì mà người viết cảm nhận được mỗi lần
đọc thơ Xuân Quỳnh. Thơ Xuân Quỳnh là tiếng lòng của người phụ nữ truyền thống
lẫn hiện đại, một hồn thơ phong phú chứa đựng xúc cảm của những cô gái đang
yêu, của những người mẹ, người vợ lúc nào cũng canh cánh nỗi niềm về hai từ
“hạnh phúc”. Đó còn là tiếng nói của một người đồng chí, một công dân gắn bó với
làng xóm, quê hương, đất nước tha thiết, đầy nhiệt huyết. Thiết nghĩ, ở độ tuổi vừa
mới ra trường như người viết, việc cảm, hiểu, lý giải được thơ Xuân Quỳnh là một
điều rất khó khăn. Nhưng bằng khát vọng được khám phá những cung bậc trong trái
tim của nữ sĩ luôn là một động lực thôi thúc người viết tìm đến và chọn đề tài này.
Thứ hai, việc tiếp cận, phê bình tác phẩm thông qua các biểu tượng nghệ
thuật là một trong những cách hữu hiệu vừa khoa học - vừa nghệ thuật trong những

viết giới hạn lại trong tài liệu Xuân Quỳnh – Không bao giờ là cuối [61] gồm 100
bài thơ tiêu biểu được chia theo bố cục của Ban biên tập: Dẫu biết rằng anh trả lại,
Những năm tháng không yên, Bầu trời trong quả trứng. Bố cục này được xếp theo
chủ đề tình yêu đôi lứa, tình yêu quê hương đất nước và tình yêu dành cho trẻ em
trong thơ Xuân Quỳnh và dĩ nhiên trong quá trình làm bài người viết cũng tham
khảo thêm một số văn bản nằm ngoài tài liệu trên. Cụ thể là các tập thơ: Tơ tằm Chồi biếc, Hoa dọc chiến hào, Gió Lào cát trắng, Lời ru trên mặt đất, Cây trong
phố, chờ trăng, Bầu trời trong quả trứng, Tự hát, Sân ga chiều em đi, Hoa cỏ
may [42], [43], [44], [45], [46], [47], [48], [49], [50].
Bên cạnh đó, chúng tôi cũng tìm hiểu cuộc đời của nhà thơ để lý giải cội
nguồn (truyền thống và cách tân) hình thành các biểu tượng nghệ thuật trong thơ bà


5

(đặc biệt chú ý đến gia đình nhỏ mà Xuân Quỳnh đã cùng vun đắp với kịch gia nổi
tiếng Lưu Quang Vũ).
Đồng thời, để làm nổi bật sự khác biệt, những đóng góp riêng của nhà thơ
Xuân Quỳnh, chúng tôi sẽ khảo sát một vài tác phẩm của các nhà thơ nữ cùng
thời (Lâm Thị Mỹ Dạ, Ý Nhi,…). Bên cạnh đó, chúng tôi đặt nhà thơ Xuân Quỳnh
trong tiến trình của văn học Việt Nam từ văn học dân gian - truyền miệng (Ca dao dân ca, truyện cổ tích, thần thoại, truyền thuyết, truyện cười, truyện ngụ ngôn) đến
văn học viết để thấy vị trí của nữ sĩ trên văn đàn. Và để làm nổi bật, chúng tôi so
sánh với một số hiện tượng văn học tiêu biểu của thế giới. Không chỉ riêng về các
tác giả nữ, mà để toàn diện chúng tôi đối chiếu với các nhà văn nam giới. Bởi lẽ
tiếng nói của nữ giới luôn được lắng nghe và phản hồi từ nam giới, Adam và Eva
vốn dĩ luôn song hành cùng nhau. Và trong quá trình đối chiếu, có so sánh các tác
phẩm thơ ca lẫn văn xuôi.
Không dừng ở đó, bên cạnh lĩnh vực văn chương, để tăng sức thuyết phục,
chúng tôi cũng tiếp cận các hiện tượng tiêu biểu khác thuộc lĩnh vực nghệ thuật
khác như: âm nhạc, hội họa, điện ảnh, sân khấu, kiến trúc,…. Và các đối tượng
thuộc các ngành khoa học khác như triết học, địa lý, tâm lý, vật lý, lịch sử, sinh học,

4. Lịch sử nghiên cứu
4.1. Về biểu tượng nghệ thuật trong văn học nói chung (thơ ca)
Như đã đề cập, nghiên cứu biểu tượng nghệ thuật trong văn học nói chung
(mà tiêu biểu là thơ ca) trên thế giới đã có nền tảng rất lâu, tiêu biểu là các bài viết
sau:
Bài viết “Khám phá biểu tượng trong văn học” của tác giả Raymond Firth
(Đinh Hồng Hải dịch, với sự cộng tác của Chu Tú Lệ, trong sách Biểu tượng
Chung và Riêng (Symbols: Pulic and Private), Nxb Đại học Cornell, 1973)
( />T
8

pha-nhung-bieu-tuong-trong-van-hoc-.html).
T
8
U

Bài viết “Biểu tượng trong hệ thống văn hóa” của tác giả Iu. M. Lotman
(Trần Đình Sử dịch, bản tiếng Nga, trong sách Iu.M.Lotman - Bài báo chọn lọc,
Tập 1, Tallinn, 1992, tr.191-199) ( />T
8

4979).
T
8
U


7

Bài viết “Biểu tượng - Gène của truyện kể” của tác Iu. M. Lotman do Lã

0

T
0

“Tìm hiểu nguồn gốc biểu tượng trong ca dao Việt Nam”, Kỷ yếu Khoa Ngữ văn,
T
2

T
2

Trường Đại học Sư phạm Tp.HCM, tr.26 - 35 (1999); công trình nghiên cứu Biểu
T
0

2
T
0

tượng nghệ thuật trong ca dao truyền thống người Việt, Luận án Tiến sĩ, bảo vệ
T
2

cấp cơ sở tại Trường Đại học Sư phạm Tp.HCM, 2001 và bài viết “Biểu tượng ca
dao nhìn từ những góc độ khác nhau”, Bình luận văn học, niên giám của Hội
T
0

2

8
U

Kế đến, là những bài viết, công trình của văn học viết, từ văn học trung đại,
đến văn học hiện đại:
Công trình Nghệ thuật biểu tượng trong thơ thiền Lý - Trần dưới góc độ
nguồn gốc văn hoá của tác giả Trần Thị Tươi, trường Đại học Khoa học Xã hội và
Nhân

văn

Tp.

Hồ

Chí

Minh

(http://khoavanhocU
T
8

ngonngu.edu.vn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=2019:ngh


8

-thut-biu-tng-trong-th-thin-ly-trn-nhin-di-goc-ngun-gc-vn-hoa&catid=120:lun-vnca-ncs-hvch-a-sv&Itemid=186).
T

U

Bài viết “Đây thôn Vĩ Dạ từ hình ảnh đến biểu tượng” của tác giả Lê Thị
Hồ Quang ( />U
8T

T
8
U

Công trình Những biểu tượng nghệ thuật tiêu biểu trong thơ Tố Hữu của
tác giả Nguyễn Thị Nguyệt, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội
( />T
8

huu/3711).
8T
U

Bài viết “Biểu tượng giấc mơ trong thơ Nguyễn Bính và Hàn Mặc Tử” của
tác giả Hoàng Thị Huế, Khoa Ngữ Văn, Đại học Sư phạm Huế
( />T
8

Han-Mac-Tu/).
8T
U

Bài viết “Biển - Biểu tượng của vũ trụ trong thơ Huy Cận” của tác giả Đỗ
Kiều Nga ( />8T

( />U
T
8

T
8
U

Bài viết “Kết cấu biểu tượng trong bài thơ Viếng lăng Bác”, của tác giả Đoàn
Ánh Dương ( />8T

bieu-tuong-trong-bai-tho-VIENG-LANG-BAC-1283/).
T
8
U


9

Công trình Biểu tượng trong thơ Lưu Quang Vũ, của tác giả Trần Thị
Hường,

trường

Đại

học

Khoa


8
U

Bài viết “Về biểu tượng lửa trong thơ Nguyễn Quang Thiều”, tác giả Đặng
Vũ Hoàng ( 54220.cand).
U
8T

T
8
U

Bài viết “Biểu tượng thiên nhiên trong thơ nữ thời kì chống Mỹ”
( />T
8

tho-nu-thoi-ki-chong-my.aspx).
8T
U

Nhìn chung, các tác giả đã đi vào trọng tâm lý thuyết của biểu tượng nghệ
thuật. Từ đó làm cơ sở khảo sát về nội dung và hình thức ở các hiện tượng văn học
cụ thể.
4.2. Về biểu tượng nghệ thuật trong thơ Xuân Quỳnh
Như chúng ta đã biết, Xuân Quỳnh là một trong những nhà thơ nữ nổi bật
nhất của thơ ca Việt Nam hiện đại. Cuộc đời và sự nghiệp của bà luôn là một đề tài
gây được sự chú ý của giới phê bình, nghiên cứu học thuật. Không chỉ là một tài
năng đặc biệt trong nghệ thuật mà ngay cả cuộc đời thực của mình bà cũng có một
số phận đặc biệt. Vì thế, những bài viết, những bài nghiên cứu về cuộc đời và sự
nghiệp tác giả đã có số lượng khá lớn.

Xuân Quỳnh – Sự thể hiện sức mạnh của một tâm hồn phụ nữ” – Nguyễn Thị Bích
Ngọc, “Một giọng thơ tình ám ảnh” – Nguyễn Thị Minh Thái, “Những tình cảm
trắc ẩn trong thơ Xuân Quỳnh, Xuân Quỳnh và những buồn vui kiếp hoa dại”–
Vương Trí Nhàn, “Cánh chuồn trong giông bão” – Chu Văn Sơn, “Vẻ đẹp thơ Xuân
Quỳnh” – Nguyễn Xuân Nam) [21; tr.9 - 146]. Người viết cũng tiếp nhận những ý
kiến xoay quanh về những đặc sắc trong phong cách nghệ thuật thơ Xuân Quỳnh từ
những bài viết này.
Song, nghiên cứu một cách kĩ lưỡng và đầy đủ về các vấn đề xoay quanh đề
tài Biểu tượng nghệ thuật trong thơ Xuân Quỳnh thì rất ít. Hầu hết các luận văn,
các bài báo, các sách khi nghiên cứu về thơ Xuân Quỳnh đều nhìn một cách chung


11

chung về các biện pháp nghệ thuật được nhà thơ sử dụng, thông qua đó làm nổi bật
tư tưởng, tình cảm, tâm trạng của nhân vật trữ tình trong bài thơ. Phần lớn các tác
giả đề cập đến các khái niệm như hình ảnh, hình tượng, ẩn dụ, hoán dụ,…những
khái niệm rất gần với biểu tượng nghệ thuật.
Trong luận văn thạc sĩ Thi pháp thơ Xuân Quỳnh, tác giả Nguyễn Thị
Thanh Trúc khi bàn về “Ngôn ngữ, giọng điệu và hình ảnh trong thơ Xuân Quỳnh”
có đề cập đến những hình ảnh xuất hiện trong thơ Xuân Quỳnh như: hình ảnh cỏ
dại, hình ảnh bàn tay, hình ảnh trái tim [55; tr.138 – 147].
Trong luận văn thạc sĩ Phong cách nghệ thuật thơ Xuân Quỳnh, tác giả
Đinh Thị Phương Hà trong chương “Xuân Quỳnh – Thế giới nghệ thuật độc đáo”
đã viết rất hay về các hình ảnh “đơn sơ, giản dị mà giàu sức gợi cảm” như: hình
ảnh trái tim, hình ảnh bàn tay, hình ảnh hoa – cỏ dại, hình ảnh con tàu – sân ga, hình
ảnh thuyền – biển – sóng [23; tr.78 – 98].
Trong luận văn thạc sĩ Cái tôi trữ tình trong thơ Xuân Quỳnh, tác giả
Nguyễn Thị Huyền Lê đã dành một dung lượng rất ưu ái để nói về các hình tượng
thơ: hình tượng sóng – biển, hình tượng cỏ dại, hoa dại, hình tượng con tàu – sân

Huyền Lê đã đề cập đến “Một số yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành hồn thơ Xuân
Quỳnh” mà trong đó yếu tố gia đình, hoàn cảnh lịch sử, cá tính được tác giả điểm
qua [30; tr.37 – 42].
Trong luận văn thạc sĩ Phong cách nghệ thuật thơ Xuân Quỳnh, tác giả
Đinh Thị Phương Hà bàn kĩ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến hồn thơ Xuân Quỳnh,
tác giả cho rằng không khí thời đại và tình hình văn học giai đoạn từ 1964 đến sau
1975 và những thăng trầm trong đời riêng là những yếu tố ảnh hưởng đến sáng tác
của Xuân Quỳnh [23; tr.18 – 25].
Trong bài viết “Xuân Quỳnh - Một nửa cuộc đời tôi”, Đông Mai – chị ruột
của Xuân Quỳnh đã ghi lại rất chân thực, sinh động những yếu tố ảnh hưởng đến
sáng tác của Xuân Quỳnh. Bài viết nói về quê hương sinh ra Xuân Quỳnh, gia đình
của Xuân Quỳnh với những ảnh hưởng sâu sắc từ người mẹ và người cha. Đồng
thời đề cập đến cuộc sống đời tư của chị, trong đó hình ảnh người chồng và những
đứa con là nguồn cảm hứng, chất liệu thực cho những sáng tác của chị [33, tr.103 –
126].


13

Nhìn chung, các bài viết và các công trình nghiên cứu khoa học đã đi vào
phân tích, tìm hiểu, đánh giá, so sánh, nhận xét,…về các sáng tác của Xuân Quỳnh.
Đồng thời cũng đã nhìn nhận những giá trị về nội dung và nghệ thuật của Thơ Xuân
Quỳnh. Ngoài ra, các bài viết xoay quanh về cuộc đời thực của Xuân Quỳnh càng
tăng sự tò mò và là cơ sở để chúng ta hiểu thêm các sáng tác của Xuân Quỳnh. Đặc
biệt, những bài viết tỏ lòng kính mến, ngưỡng mộ và tiếc thương cái chết của Xuân
Quỳnh nói riêng và của chồng, con Xuân Quỳnh nói chung. Ở đây, người viết, trên
cơ sở tiếp bước, từ những nền tảng của các công trình nghiên cứu trước sẽ không
dừng lại ở hiện tượng mà rút ra bản chất, cũng như lý giải chúng trên những nền
tảng khoa học vững chắc.
5. Phương pháp nghiên cứu