ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

CẤN THU VĂN

NGHIÊN CỨU XÁC LẬP CƠ SỞ KHOA HỌC ĐÁNH GIÁ
TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO LŨ LỤT LƯU VỰC SÔNG
VU GIA - THU BỒN PHỤC VỤ QUY HOẠCH PHÒNG
CHỐNG THIÊN TAI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ THỦY VĂN HỌC

Hà Nội- 2015
1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

CẤN THU VĂN

NGHIÊN CỨU XÁC LẬP CƠ SỞ KHOA HỌC ĐÁNH GIÁ
TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO LŨ LỤT LƯU VỰC SÔNG
VU GIA - THU BỒN PHỤC VỤ QUY HOẠCH PHÒNG
CHỐNG THIÊN TAI

Chuyên ngành:
Thủy văn học
Mã số chuyên ngành: 62.44.02.24

LUẬN ÁN TIẾN SĨ THỦY VĂN HỌC

học Tài nguyên và Môi trường TP. Hồ Chí Minh và khoa Khí tượng-Thủy văn đã
tạo mọi điều kiện về thời gian cũng như kinh phí để NCS thực hiện luận án tốt nhất.
Nhân đây, NCS trân trọng cảm ơn đến ban giám hiệu, các Thầy, cô đồng nghiệp đã
giúp đỡ trong suốt thời gian qua.
Khối lượng số liệu được thực hiện trong luận án là rất lớn, đặc biệt là số liệu
điều tra xã hội học, NCS được sử dụng từ đề tài cấp nhà nước mã số BDKH-19
thuộc “Chương trình Khoa học công nghệ phục vụ chương trình mục tiêu Quốc gia
ứng phó biến đổi khí hậu”. NCS chân thành cảm ơn: Chương trình, Chủ nhiệm đề
tài và các thành viên tham gia đề tài đã hỗ trợ về số liệu, kỹ thuật cũng như những ý
kiến quý báu đề luận án được hoàn thành có chất lượng.
Nhân đây tác giả luận án tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy Nguyễn Thanh Sơn,
người hướng dẫn khoa học đã luôn sát sao, động viên và giúp đỡ NCS trong sốt thời
gian thực hiện luận án.
Gia đình luôn là chỗ dựa tinh thần, là nguồn động viên, là động lực cho NCS
trong suốt 03 năm qua, NCS trân trọng cảm ơn.
Đồng thời NCS cảm ơn các nhà khoa học, bạn bè, đồng nghiệp đã tận tình góp
ý, chỉ bảo và hỗ trợ về vật chất và tinh thần để hoàn thành luận án này.

4


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN
LỜI CẢM ƠN
MỤC LỤC 1
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT...................................................................................4
DANH MỤC BẢNG BIỂU ........................................................................................5
DANH MỤC HÌNH VẼ ..............................................................................................7
MỞ ĐẦU 9
Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ

3.1.2.1 Mưa ...................................................................................................70
3.1.2.2 Lũ lụt .................................................................................................70
3.1.2.3 Một số trận lũ lớn trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn ...................73
3.1.3 Điều kiện kinh tế - xã hội ......................................................................76
3.1.3.1 Dân cư và dân tộc .............................................................................76
3.1.3.2 Cơ cấu kinh tế trên lưu vực ...............................................................77
3.1.3.3 Giáo dục, y tế, văn hóa .....................................................................79
3.1.4 Tình hình thiệt hại do lũ và các biện pháp phòng chống lũ ..................81
3.1.4.1 Tình hình thiệt hại do lũ (các trận lũ lớn) ........................................81
3.1.4.2 Hiện trạng các biện pháp phòng chống ............................................82
3.2 THIẾT LẬP BỘ TIÊU CHÍ ...............................................................................85
3.2.1 Các nguồn số liệu ..................................................................................85
3.2.2 Điều tra xã hội học ................................................................................87
3.2.3 Xác lập bộ tiêu chí .................................................................................88
3.2.3.1 Xây dựng, thu thập và xử lý phiếu điều tra .......................................88
3.2.3.2 Thiết lập tiêu chí nguy cơ lũ lụt ........................................................91
3.2.3.3 Thiết lập tiêu chí độ phơi nhiễm .......................................................98
3.2.3.4 Thiết lập tiêu chí tính nhạy .............................................................103
3.2.3.5 Thiết lập tiêu chí khả năng chống chịu ...........................................105
3.3. TÍNH TOÁN BỘ CHỈ SỐ DỄ BỊ TỔN THƯƠNG .........................................106
3.3.1 Chuẩn hóa dữ liệu ................................................................................106
3.3.2 Xác định bộ chỉ số ...............................................................................107
3.3.2.1 Tính chỉ số dễ bị tổn thương sử dụng phương pháp trọng số AHP 108

2


3.3.2.2 Tính chỉ số dễ bị tổn thương sử dụng phương pháp trọng số IyengarSudarshan ....................................................................................................111
3.3.2.3 Tính chỉ số dễ bị tổn thương sử dụng kết hợp hai phương pháp trọng
số AHP và Iyengar-Sudarshan ....................................................................113


AHP

Phân tích hệ thống phân cấp

3

ATNĐ

Áp thấp nhiệt đới

4

BĐKH

Biến đổi khí hậu

5

CI

Chỉ số nhất quán

6

CN-DV

Công nghiệp-Dịch vụ

7


Tổng sản phẩm trên địa bàn tỉnh

13

HTNĐ

Hội tụ nhiệt đới

14

IPCC

Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu

15

KKL

Không khí lạnh

16

NLTS

Nông, lâm, thủy sản

17

RI

Viện giáo dục Tài nguyên nước

4


DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1: Tổng hợp các định nghĩa về tính dễ bị tổn thương ...................................22
Bảng 2.1: Danh mục bộ tiêu chí được sử dụng để đánh giá tính dễ bị tổn thương do
lũ lụt trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn............................................46
Bảng 2.2: Bảng xếp hạng các mức độ so sánh giữa các phần tử ..............................54
Bảng 2.3: Bảng chỉ số ngẫu nhiên RI ........................................................................57
Bảng 3.1: Trung bình lượng mưa năm các trạm trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn
...............................................................................................................65
Bảng 3.2: Danh mục nhánh chính thuộc lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn ...............68
Bảng 3.4: Qmax một số năm gần đây trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn ............71
Bảng 3.5: Tần suất lưu lượng đỉnh lũ lớn nhất trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn*
...............................................................................................................71
Bảng 3.6: Đỉnh lũ lớn nhất đã quan trắc trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn* ......71
Bảng 3.7: Mức độ ngập lụt năm 1999 vùng hạ du lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn 73
Bảng 3.8: Danh mục các Văn bản pháp luật phục vụ công tác phòng chống và giảm
nhẹ thiên ................................................................................................83
Bảng 3.9: Phân chia các tiểu lưu vực trên lưu vực sông Vu Gia-Thu Bồn ...............92
Bảng 3.10: Kết quả hiệu chỉnh và kiểm định mô hình MIKE-FLOOD trên lưu vực
sông Vu Gia - Thu Bồn .........................................................................96
Bảng 3.11: Minh họa giá trị đặc trưng ngập lụt trên lưu vực sông Vu Gia- Thu Bồn
...............................................................................................................97
Bảng 3.12: Các loại đất và diện tích thuộc tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng
...............................................................................................................98
Bảng 3.13: Phân nhóm các loại đất trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn..............100
Bảng 3.14: Giá trị khả năng bị tổn thương trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn ..101

Quảng Nam ..........................................................................................113
Bảng 3.30: Kết quả minh họa tính giá trị các tiêu chí và chỉ số dễ bị tổn thương kết
hợp 2 phương pháp tính trọng số AHP và Iyengar-Sudarshan ...........114
Bảng 3.31: Bảng phân cấp mức độ dễ bị tổn thương do lũ lụt lưu vực sông Vu Gia Thu Bồn ...............................................................................................119
Bảng 3.32: Tổng hợp chỉ số dễ bị tổn thương trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn
.............................................................................................................120

6


TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Ngô Lê An, Nguyễn Ngọc Hoa (2013), "Nghiên cứu dự báo dòng chảy lũ lưu
vực sông Vu Gia-Thu Bồn". Tạp chí Khoa học Kỹ thuật Thủy lợi và Môi
trường 43 (12/2013) tr. 118-124
[2] Ngô Thị Vân Anh, Nguyễn Thanh Tường, Lê Hà Phương (2013), "Đánh giá
tính dễ bị tổn thương đối với biến đổi khí hậu của thành phố Cần Thơ", Kỷ
yếu hội thảo khoa học, Viện khí tượng thủy văn và môi trường 6/2013, tr.
184-194
[3] Đào Đình Bắc, Đặng Văn Bào, Vũ Văn Phái, Nguyễn Hiệu (2001), "Nghiên
cứu các dấu vết của lũ lụt trong địa hình phục vụ cảnh báo tai biến vùng hạ
lưu sông Thu Bồn", Tạp chí Các khoa học về Trái Đất 23(1), tr. 76-81.
[4] Ban quản lý dự án rủi ro thiên tai (2012), “Dự án Thiết lập bộ chỉ số đánh giá
rủi ro thiên tai cho 1 lưu vực sông – Thí điểm cho lưu vực sông Vu Gia-Thu
Bồn tỉnh Quảng Nam”, />Reports/tabid/65/language/vi-VN/refid/99/Default.aspx
[5] Đặng Văn Bào, Nguyễn Hiệu (2005), “Nghiên cứu địa mạo cho việc giảm
thiểu tai biến xói lở – bồi tụ vùng hạ lưu sông Thu Bồn”, Tạp chí khoa học
Đại học Quốc gia Hà Nội. Khoa học Tự nhiên và Công nghệ 21(5 PT-2005),
tr. 1-10.
[6] Đặng Văn Bào, Nguyễn Hiệu (2006), “Một số dạng tai biến thiên nhiên ở
Việt Nam và cảnh báo chúng trên cơ sở địa mạo”, Tạp chí khoa học Đại học
[11] Nguyễn Lập Dân (2005),“Nghiên cứu cơ sở khoa học cho các giải pháp tổng
thể dự báo phòng tránh lũ lụt ở miền Trung”,Báo cáo tổng kết đề tài, mã số
KC 08-12.
[12] Cao Đăng Dư (2000), "Thời gian dự kiến khi cảnh báo, dự báo lũ lụt các
sông Miền Trung". Tuyển tập các báo cáo tại hội nghị Khoa học, công nghệ
dự báo và phục vụ dự báo khí tượng thủy văn, T.2. Dự báo thủy văn, Hà Nội,
tr. 168-171.
[13] Dự án Quản lý thiên tai, đánh giá tác động môi trường, Phụ lục 4: “Tình hình
thiên tai các lưu vực sông”, />[14] Hà Hải Dương và nnk (2012), "Đánh giá tình trạng dễ bị tổn thương biến đổi
khí hậu". Tạp chí Khoa học-Công nghệ Thủy lợi - Viện Khoa học Thủy lợi
Việt Nam, 07(03/2012), dong KH-CN/Khoa hoc
cong nghe

tại hội nghị Khoa học, công nghệ dự báo và phục vụ dự báo khí tượng thủy
văn T2. Dự báo thủy văn, Hà Nội, tr. 222-229.
[23] Đào Văn Khương, Nguyễn Mạnh Linh (2012), "Khả năng ứng dụng mô hình
SWAT để đánh giá vai trò của rừng đối với lũ lưu vực sông Vu Gia-Thu
Bồn", Tạp chí Khoa học và công nghệ Thủy lợi (7/2012), Viện KH Thủy lợi
Việt Nam / dong KH-CN/Khoa hoc cong nghe
[24] Vũ Thị Thu Lan (2011), "Đề xuất các giải pháp phòng tránh và giảm thiểu
thiên tai lũ lụt, hạn hán tỉnh Quảng Nam, Việt Nam", DỰ ÁN P1-08-VIE
chuyên đề 15.
[25] Vũ Thị Thu Lan, Hoàng Thanh Sơn (2010), "Nghiên cứu tác động của BĐKH
đến ngập lụt lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn – Vu Gia", Tuyển tập Hội nghị
khoa học kỷ niệm 35 năm Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Hà Nội, tr.
66-74
[26] Nguyễn Kim Lợi (2012), "Đánh giá tính dễ bị tổn thương do trượt lở đất ở
Việt Nam: Cơ sở nhận thức và phương pháp nghiên cứu đề xuất",
( />[27] Bùi Đức Long, Nguyễn Chí Yên (2000), "Trận lũ lịch sử đầu tháng 11 năm
1999 ở Miền Trung và công tác dự báo phục vụ", Tạp chí Khí tượng Thuỷ văn
(2/2000), tr.12-18
[28] Bùi Đức Long, Đặng Thanh Mai (2000), "Đặc điểm mưa lũ lịch sử đầu tháng
11 và đầu tháng 12 năm 1999 ở Miền Trung", Tuyển tập các báo cáo tại hội
nghị Khoa học, công nghệ dự báo và phục vụ dự báo khí tượng thủy văn. T.2.
Dự báo thủy văn, Hà Nội, tr. 152-161.
[29] Bùi Đức Long (2003), "Mô hình tính toán và dự báo dòng chảy lũ sông Cả Nam Đàn", Tuyển tập báo cáo Hội thảo Khoa học lần thứ 8 T. II, Thuỷ văn Môi trường, Viện Khí tượng Thuỷ văn, Tháng 12-2003, tr 142-150.
[30] Thái Thành Lượm, Đào Mạnh Tiến, Bùi Quang Hạt, Lý Việt Hùng, Lê Văn
Đức (2009), "Đánh giá mức độ tổn thương hệ thống tự nhiên kinh tế - xã hội
vùng biển Hà Tiên - vịnh Cây Dương (Kiên Giang)", Tạp chí Địa chất (310),
tháng 2-2009, tr. 40 – 53.
[31] Lê Thị Kim Ngân, Đỗ Đình Chiến, Trần Hồng Thái, Đặng Trung Thuận
(2013), "Đánh giá tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu ở huyện Tây Sơn,


Đình Chiến, Trần Hồng Thái (2013), "Đánh giá rủi ro do tác động của biến
đổi khí hậu đến các lĩnh vực chính của tỉnh Bình Định", Tuyển tập kỷ yếu hội
nghị khoa học, Viện KTTV-MT 6/2013, tr. 327-334
[46] Đặng Ngọc Tĩnh (2002), "Nghiên cứu ứng dụng tin học trong cảnh báo, dự
báo lũ các sông chính Miền Trung", Tuyển tập các báo cáo tại hội nghị Khoa
học, công nghệ dự báo và phục vụ dự báo khí tượng thủy văn. T.2. Dự báo
thủy văn, Hà Nội, tr. 177-181.
[47] Dư Văn Toán, Trần Thế Anh (2013), "Đánh giá rủi ro thiệt hại do lũ lụt trong
bối cảnh biến đổi khí hậu cho một xã vùng ven biển Nam Trung Bộ", Tuyển
tập kỷ yếu hội nghị khoa học. Viện KTTV-MT 6/2013, tr. 341-348
[48] Trung tâm Phòng chống lụt bão Khu vực miền trung tây nguyên (2013),.
"Nghiên cứu, đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả cắt giảm lũ cho hạ du của
các hồ chứa trên sông chính Vu Gia - Thu Bồn, tỉnh Quảng Nam", Báo cáo
tổng kết Đề tài cấp tỉnh Quảng Nam 2013.
[49] Võ Hồng Tú, Nguyễn Duy Cần, Nguyễn Thùy Trang, Lê Văn An (2012),.
"Tính tổn thương sinh kế nông hộ bị ảnh hưởng lũ tại tỉnh An Giang và các
giải pháp ứng phó", Tạp chí Khoa học ĐH Cần Thơ, (2012:22B), tr.294-303.
[50] Lê Hoàng Tú, Nguyễn Thị Hồng, Nguyễn Duy Liêm, Nguyễn Kim Lợi
(2013), "Phân vùng nguy cơ lũ lụt tại lưu vực sông Vu Gia, tỉnh Quảng Nam
bằng ứng dụng công nghệ GIS và thuật toán AHP", Tạp chí Khoa học
ĐHQGHN, Các Khoa học Trái đất và Môi trường 29(3), tr. 64-72.
146


[51] Cấn Thu Văn, Nguyễn Thanh Sơn (2012), "Các chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn
thương và phương pháp tính toán", Tuyển tập báo cáo Hội thảo khoa học
quốc gia Viện Khoa học Khí tượng, Thủy văn, Môi trường lần 16-2012; 203211.
[52] Cấn Thu Văn, Nguyễn Thanh Sơn, Trần Ngọc Anh, Đặng Đình Khá (2012),
"Các phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương - Lý luận và thực tiễn: Phần
2. Áp dụng thử nghiệm tính toán chỉ số dễ bị tổn thương do lũ thuộc lưu vực


147


[61] Allen, K. (2003), "Vulnerability reduction and the community-based
approach, in Pelling (ed.)", Natural Disasters and Development in a
Globalising World, 170-184.
[62] Apel, H., Aronica G. T., Kreibich H., Theiken A. H. (2008). "Flood risk
analysis-how detailed do we need to be?", Net Hazards, DOI
10.1007/s11069-008-9277-8.
[63] Bidun O. Adelekan (2007), "Vulnerability assessment of an urban flood in
Nigeria: Abeokuta flood". Nat Hazards DOI 10.1007/s11069-010-9564-z.
[64] Blaikie, P., Cannon, T., Davis, I. and Wisner, B. (1994), "At Risk: Natural
Hazards, People’s Vulnerability, and Disasters", London: Routledge.
[65] Brooks N. (2003), "Vulnerability, risk and adaptation: A conceptual
framework", Tyndall Centre for Climate Change Research Working paper
38.
[66] Catherine J. L. (2010), "Analysing Vulnerability to Volcanic Hazards:
Application to St. Vincent", The PhD dissertation University College
London, 2010
[67] Conner F. R. (2007), "Flood vulnerability index". www.oieau.fr/IMG/pdf/09WWF4_FVI.pdf.
[68] Crichtion, D. (2002), "UK and Global insurance responses to flood hazard".
Water international, 27(1): 119-131
[69] Cutter S.L. (1993), Living with Risk. London: Edward Arnold. 214 pp
[70] Cutter S.L. (1996), "Vulnerability to Environmental Hazards", Progress in
Human Geography 20(4):529–39.
[71] Dang Dinh Kha, Tran Ngoc Anh and Nguyen Thanh Son (2011), "Flood
vulnerability assessment of downstream area in Thach Han river basin,
Quang Tri province" 2nd MAHASRI-Hy ARC? workshop, August 22-24,
2011, Nha Trang, Vietnam, p.295-304.

Studies, 37(1), 50-69.
[82] Hebb A, Mortsch L (2007), "Floods: mapping vulnerability in the Upper
Thames watershed under a changing climate", Report XI, CFCAS project
assessment of water resources risk and vulnerability to changing climatic
conditions,
University
of
Western
Ontario,
London,
53pp/
reports/
vulnerability_mapping_report.pdf
[83] Heyman B.N., Davis C., and Krumpe P.F. (1991), "An assessment of world
wide disaster vulnerability", Disaster Management 4:3-36.
[84] Ibidun O. A. (2007), "Vulnerability assessment of an urban flood in Nigeria:
Abeokuta flood", Nat Hazards DOI 10.1007/s11069-010-9564-z.
[85] IPCC (1996). "Second Assessment Report".
[86] IPCC (2001a), "Climate change 2001: Impacts,
Vulnerability", Summary for Policymakers, WMO.

Adaptation

and

[87] IPCC-CZMS (1992), "Global Climate Change and the Rising Challenge of
the Sea. Report of the Coastal Zone Management Subgroup",.
Intergovernmental Panel on Climate Change. Ministry of Transport, Public
149


[98] Plate E. J. (2002), "Flood risk and Flood management", Journal of
Hydrology, 267. 2-11
[99] "Quantitative assessment of Vulnerability to Climate Change (Computation
of Vulnerability Indices)" />[100] Ramade (1989), “Ecological Catastrophes”, Futuribles, 1 p:63-78
[101] S. Fuchs, K. Heiss, and J. Hübl (2007), "Towards an empirical vulnerability
function for use in debris flow risk assessment", Nat. Hazards Earth Syst.
Sci., 7, 495–506, 2007.

150


[102] Saaty, T.L. (2008), "Decision making with the analytic hierarchy process",
Int. J. Services, Sciences, 1(1), pp.83–98.
[103] Sebastian Scheuer, Dagmar Haase, Volker Meyer (2010), "Exploring
multicriteria flood vulnerability by integrating economic, social and
ecological dimension of flood risk and coping capacity: from a starting point
view towards an end point view of vulnerability", Nartural Hazards and
Earth System Sciences, Springer, Accepted: 3 November 2010. DOI
10.1007/s11069-010-9666-7.
[104] Shantosh Karki (2011), "GIS based flood hazard mapping and vulnerability
assessment of people due to climate change: A case study from kankai
watershed, east nepal", Final report National Adaptation Programme of
Action (NAPA),Ministry of Environment.
[105] Shaw R.W. and CCAF Project A041 Team (2001), "Coastal Impacts of
Climate Change and Sea-Level Rise on Prince Edward Island". Environment
Canada, Natural Resources Canada, Fisheries & Oceans Canada, Dartmouth.
80 p.
[106] Shaw, John, Robert B. Taylor, Donald L. Forbes, M.-H. Ruz, and Steven
Solomon (1998), "Sensitivity of the coasts of Canada to sea-level rise".
Ottawa: Natural Resources Canada. Geological Survey of Canada, Bulletin