ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ UYÊN

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ - VĂN HÓA
CỦA TÊN GỌI ĐƢỜNG PHỐ
THUỘC CÁC QUẬN NỘI THÀNH HÀ NỘI

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học
Mã số: 60 22 02 40

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. Phạm Tất Thắng

Hà Nội - 2015


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan toàn bộ nội dung và số liệu trong luận văn này
do tôi tự nghiên cứu, khảo sát và thực hiện. Kết quả luận văn là trung
thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.
Học viên

Nguyễn Thị Uyên


LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn quý Thầy Cô khoa Ngôn ngữ học,
trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội đã tạo cơ sở nền
tảng kiến thức cho tôi trong suốt quá trình học tập.
Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến thầy hướng dẫn PGS.TS. Phạm Tất Thắng, thầy đã dành nhiều thời gian, tâm huyết chỉ


defined.
1.2. Cơ sở lí thuyế t .................................... Error! Bookmark not defined.
1.2.1. Về khái niê ̣m địa danh ................. Error! Bookmark not defined.
1.2.2. Phân loại đi ̣a danh ...................... Error! Bookmark not defined.
1.2.3. Mố i quan hê ̣ giữa đi ̣a danh và văn hóa Error!

Bookmark

not

defined.
1.2.4. Về đi ̣nh danh .............................. Error! Bookmark not defined.
1.2.5. Ý nghĩa của địa danh .................. Error! Bookmark not defined.
1.2.6. Về khái niê ̣m đường, phố ............. Error! Bookmark not defined.
1.3. Khái quát về địa bàn Hà Nội ................ Error! Bookmark not defined.
1.3.1. Về đặc điể m tự nhiên ................... Error! Bookmark not defined.


1.3.2. Về đặc điể m xã hội - nhân văn ..... Error! Bookmark not defined.
1.4. Tiể u kế t .............................................. Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 2.
ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO VÀ CÁCH THƢ́C ĐINH
DANH
̣
CỦA TÊN GỌI ĐƢỜNG PHỐ HÀ NỘI
2.1. Đặt vấn đề .......................................... Error! Bookmark not defined.
2.2. Cấ u ta ̣o của tên gọi đường phố Hà Nội . Error! Bookmark not defined.
2.2.1. Khái quát về cấu tạo địa danh ..... Error! Bookmark not defined.
2.2.2. Cấ u tạo tên gọi đường phố Hà Nội Error!



3.3. Mô ̣t số vấ n đề bấ t câ ̣p trong cách đă ̣t tên đường phố Hà Nô..............
Error!
̣i

Bookmark not defined.
3.3.1. Thực trạng tên gọi đường phố hiê ̣n nayError!

Bookmark

not

defined.
3.3.2. Một số kiế n nghi..........................
Error! Bookmark not defined.
̣
3.4. Tiể u kế t .............................................. Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN ......................................................... Error! Bookmark not defined.
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................. 11


QUY ƢỚC VIẾT TẮT
Quy ƣớc viết tắt tên các quận của Hà Nội
Hoàn Kiếm
Ba Đình
Đống Đa
Hai Bà Trưng
Tây Hồ
Thanh Xuân

nói chung không chỉ đơn thuần là việc tìm hiểu thành phần cấu tạo, các
phương thức đặt tên của chúng, mà qua đó, chúng ta còn có thể hiểu thêm
về những đặc điểm mang tính lịch sử, văn hóa, xã hội,... gắn liền với sự
hình thành và phát triển của tên gọi đó.
1.2. Hà Nội là thủ đô của Việt Nam , là mảnh đất ngàn năm văn
hiến, có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời. Trong suố t quá triǹ h hiǹ h
thành và phát triển đó, Hà Nội đã hội tụ và kết tinh trong mình những bản
sắ c rấ t riêng, khó có thể pha trộn với các điạ phương khác . Tìm hiểu về
tên go ̣i đường, phố Hà Nô ̣i theo hướng tiế p câ ̣n của ngôn ngữ học để thấy
đươ ̣c những đă ̣c trưng ngôn ngữ và văn hóa của lớp điạ danh này , từ đó
phầ n nào hiể u thêm về những đă ̣c trưng ngôn ngữ - văn hóa , tư duy của
người Hà Nô ̣i cũng như của người Viê ̣t Nam.
1.3. Tình hình nghiên cứu về tên riêng trên thế giới và ở Việt Nam
hiện nay đã và đang phát triển khá mạnh mẽ. Ở Việt Nam, việc nghiên
cứu Địa danh đã phát triển mạnh từ những năm 60 của thế kỉ XX, gắn
với nhiều tên tuổi nổi tiếng như Lê Trung Hoa, Nguyễn Văn Âu, Nguyễn
Kiên Trường, Trần Trí Dõi,... Tuy nhiên, cho đến nay, những công trình

8


nghiên cứu về tên gọi đường phố nói chung và tên gọi đường phố Hà
Nội nói riêng còn thiế u tin
́ h hệ thống cũng như tính toàn diê ̣n.
Xuất phát từ những lí do nêu trên, chúng tôi tiến hành thực hiện đề
tài tìm hiểu về Đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa của tên gọi đường phố
thuộc các quận nội thành Hà Nội.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục đích nghiên cứu
Từ hướng tiế p câ ̣n ngôn ngữ văn hóa , luâ ̣n văn tiế n hành khảo sát ,

Mai, Long Biên, Tây Hồ , Nam Từ Liêm và Bắ c Từ Liêm.
4. Phƣơng pháp nghiên cƣ́u
Luận văn sử du ̣ng phươ ng pháp miêu tả làm phương pháp nghiên
cứu ch ủ yếu. Ngoài ra , luận văn còn sử du ̣ng các thủ pháp so sánh và
thố ng kê ngôn ngữ ho ̣c trong quá trình thu thập và xử lí tư liệu.
5. Đóng góp của đề tài
Kết quả nghiên cứu của luâ ̣n văn sẽ gó p phần miêu tả một bức
tranh khái quát nhấ t về tên g ọi đường phố Hà Nô ̣i . Nguồ n tư liê ̣u phong
phú của luận văn cũng góp phầ n phu ̣c vu ̣ cho những nghiên cứu tiế p theo
về điạ danh Viê ̣t Nam nói chung và điạ danh Hà Nô ̣i nói riêng.
6. Bố cục của luận văn
Ngoài phần Mở đầu và phần Kết luận , nô ̣i dung của luâ ̣n văn g ồm
3 chương sau đây:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cở sở lí thuyết
Trong chương này , chúng tôi sẽ trình bày một cách tổng quan tình
hình nghiên cứu và những vấ n đề lí thuyế t điạ danh . Và đây cũng là
những cơ sở lí luận để chúng tôi thực hiê ̣n các nhi
ệm vụ nghiên cứu của mình.
Chương 2: Đặc điểm cấu tạo và cách thức định danh của tên gọi
đường phố Hà Nội
Chương này sẽ miêu tả về đă ̣c điể m cấ u ta ̣o hình thức và cách thức
đinh
̣ danh của tên go ̣i đường phố Hà Nô ̣i.
Chương 3: Đặc trưng ngôn ng ữ - văn hóa c ủa tên gọi đường phố
Hà Nội
Dựa vào các kế t quả nghiên cứu của chương
2, nội dung của
chương 3 tiế n hành phân tić h và đánh giá mố i quan hê ̣ giữa tên g ọi của
đường phố Hà Nội với các yếu tố lịch sử - văn hóa cũng như l ối tư duy
ngôn ngữ của người Hà Nội được phản ánh trong ý nghĩa của tên gọi

vùng miền khác nhau, nên trong Thánh kinh của Thiên chúa giáo cũng đã
thu thâ ̣p rấ t nhiề u điạ danh với các nguồ n khác nhau . Năm 1790, cuố n từ
điể n điạ danh lầ n đầ u tiên đươ ̣c xuấ t bảnở Australia, (dẫn theo [67, 11]).
Đế n thế kỉ XIX, điạ danh ho ̣c mới trở thành mô ̣t bô ̣ môn khoa ho ̣c
ở phương Tây, với các tên tuổ i các công trình : T.A. Gibson (1835) với
Đi ̣a lí học từ nguyên : hướng đế n một danh sách phân loại về các từ ngữ
thường gặp, như tiề n tố hoặc hậu tố, trong các phức thể của tên đi ̣a li;́

11


TÀI LIỆU THAM KHẢO
I.

Tiế ng Viê ̣t

1.

Đào Duy Anh, Giản yếu Hán - Viê ̣t Tự - Điển, Nxb KHXH, 1992.

2.

Đào Duy Anh , Đất nước Việt Nam qua các đời , Nxb Thuâ ̣n Hóa ,
Huế , 1997.

3.

Nguyễn Văn Âu, Đi ̣a danh học Viê ̣t Nam, H., 2006.

4.

10.

Mai Ngo ̣c Chừ , Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến, Cơ sở ngôn
ngữ học và tiế ng Viê ̣t, Nxb GD, H., 1997.

11.

Nguyễn Viế t Chức, Từ điển đường phố Hà Nội, Nxb Hà Nô ̣i, 2010.

12.

Trầ n Trí Dõi , Về một vài đi ̣a danh , tên riêng gố c Nam Đảo trong
vùng Hà Nội xưa , Những vấ n đề ngôn ngữ và văn hóa , Nxb Thời
đa ̣i, H., 2010.

13.

Trầ n Trí Dõi, Giáo trình lịch sử tiếng Việt, Nxb GDVN, H., 2011.

14.

Trầ n Trí Dõi , Bàn thêm về vấn đề địa danh học ở Việt Nam , T/c
Ngôn ngữ, Số 4, 2015.

15.

Đào Thi Diên, Hà Nội qua tài liệu và tư liệu lưu trữ
1873-1954, tâ ̣p 1,
Nxb Hà Nô ̣i, 2010.
12


Nguyễn Thiê ̣n Giáp , Vấ n đề “từ” trong tiế ng Viê ̣t (tái bản lần 1),
Nxb GDVN, 2015.

22.

Lê Hải (dịch) Đi ̣a danh học, (Terome Donald Fellmann, Arthur Getis,
Judith Getis, “Human Geography: Landscapes of human activities"),
/>
23.

Lê Trung Hoa, Đi ̣a danh ở Thành phố Hồ Chí Minh, Nxb KHXH,
H., 1991.

24.

Lê Trung Hoa, Nguyên tắ c và phương pháp nghiên cứu đi ̣a danh
(tái bản), Nxb KHXH, 2002.

25.

Lê Trung Hoa, Những nét đặc thù của địa danh hành chính Nam
Bộ, T/c Ngôn ngữ, số 12, 2004.

26.

Lê Trung Hoa, Đi ̣a danh học Viê ̣t Nam, Nxb KHXH, H., 2006.

27.



Phùng Thi ̣Thanh Lâm , Dấ u ấ n chính tri ̣ - văn hóa của đô thi ̣ Hà
Nội qua tư liê ̣u đi ̣a danh đường phố , Hô ̣i thảo của nhóm chuyên
gia liên hơ ̣p quố c về điạ danh , khu vực Đông Nam Á “Điạ danh
trong hô ̣i nhâ ̣p quố c tế ”, Hà Nội, 2015.

34.

Hồ Lê, Quy luật ngôn ngữ, quyể n 5, Nxb KHXH, 2004.

35.

Phan Huy Lê (chủ biên), Lịch sử Thăng Long Hà Nội , 2 tâ ̣p, Nxb
Hà Nội, 2012.

36.

Ngô Vi Liễn, Tên làng xã và đi ̣a dư các tỉnh Bắ c Kỳ, Nxb Văn hóa
Thông tin, 1999.

37.

Vương Lô ̣c, Từ điển từ cổ (Tái bản có bổ sung sửa đổi), Trung tâm
Từ điể n ho ̣c – Nxb Đà Nẵng, 2002.

38.

Từ Thu Mai , Nghiên cứu đi ̣a danh Quảng Tri ̣ , Luâ ̣n án Tiế n si ̃
Ngữ văn, Trường ĐH KHXH&NV HN, 2004.




45.

Nguyễn Vinh Phúc, Đi ̣a danh Hà Nội, Nxb Hà Nô ̣i, 2010.

46.

Nguyễn Vinh Phúc, Hà Nội qua những năm tháng, H., Nxb Trẻ.

47.

Nguyễn Vinh Phúc , Phố và đư ờng Hà Nội , H., Nxb Giao thông
vâ ̣n tải.

48.

Giang Quân, Hà Nội phố phường, Nxb H., 1999.

49.

Giang Quân(chủ biên), Từ điển đường phố Hà Nội, Nxb Hà Nội, 2009.

50.

Thúy Quỳnh, Lại nói chuyện phố và đường , T/c Ngôn ngữ & đời
số ng, Số 7, 1998.

51.


đề không thể cứ để ngỏ, T/c Điạ chính, Số 6, 2005.

57.

Nguyễn Đức Tồ n, Về các khái niệm: tiếng Hà Nội, tiếng thủ đô trong
mối quan hệ với những khái niệm có liên quan (ngôn ngữ toàn dân,
ngôn ngữ dân tộc, ngôn ngữ văn học, phương ngữ, phương ngữ đô
thị, phương ngữ nông thôn), T/c Ngôn ngữ, số 5, 2008.

58.

Nguyễn Đức Tồ n , Về các phương thức cấ u tạo từ trong tiế ng Viê ̣t
từ góc độ nhận thức và bản thể, T/c Ngôn ngữ, Số 8+9, 2011.
15


59.

Nguyễn Đức Tồ n, Đặc trưng văn hóa - dân tộc của ngôn ngữ và tư
duy (Tái bản có sửa chữa và bổ sung), Nxb KHXH, H., 2015.

60.

Tạ Quang Tùng , Về các địa danh li ̣ch sử - văn hóa xứ Huế , T/c
Ngôn ngữ & đời số ng, Số 9, 2010.

61.

Tuyển tập các công trình nghiên cứu li ̣ch sử Thăng Long - Hà Nội,
Nxb Hà Nô ̣i, 2010.

67.

Phạm Tất T hắ ng, Về vi ̣ trí của tên riêng trong hê ̣ thố ng từ loại
tiế ng Viê ̣t, T/c Từ điể n ho ̣c và Bách khoa thư, số 6, 2011.

68.

Vũ Thị Thắng, Đặc trưng ngôn ngữ - văn hóa đi ̣a danh Thanh Hoá ,
Luâ ̣n án TS Ngữ văn, Học viện KHXHVN, H., 2014.

69.

Thông cáo của Chính phủ “về việc đặt tên đường phố và công viên
tại các thành phố và tỉnh lỵ” , Viê ̣t Nam Dân quố c công báo số 1,
ra ngày thứ Bảy 29/9/1945, tr.13.

70.

Trầ n Ngo ̣c Thêm, Cơ sở văn hóa Viê ̣t Nam, Nxb GD, H., 1999.

71.

Vũ Kim Thủy, Phố khác đường, T/c Ngôn ngữ& đời số ng, Số 7, 1997.

72.

Thi Nham Đinh Gia Thuyế t , Tiểu sử các tên phố Hà Nội , Hô ̣i Hữu
Văn Đoàn, 1951.
16


Luâ ̣n văn Cao ho ̣c, Trường ĐH KHXH&NV HN, 2013.
78.

Đinh Xuân Vinh
, Nxb ĐHQG, HN, 2002.
̣ , Sổ tay đi ̣a danh Viê ̣t Nam

79.

Trầ n Quố c Vươ ̣ng , Văn hóa học đại cương và cơ sở văn hóa Việt
Nam, Nxb KHXH, H., 1996.

80.

Trầ n Quố c Vươ ̣ng , Văn hóa Viê ̣t Nam , tìm tòi và suy ngẫm , Nxb
KHXH, H., 2000.

81.

Website "1.000 năm Thăng Long - Hà Nội".

82.

/>
83.

/>
84.

/>

journal, Vol. 52, 2012.

91.

Naftali Kadmon, Toponymy - The Lore, Laws and Language of
Geographical Names, Van.Tange Press Inc., New York, 2000.

92.

R.R. Redwood, D. Alderman & M. Azaryahu, Geographies of
toponymic inscription: new directions in critical place-name
studies, Progress in Human Geography, Vol. 34 (4), 2010.

93.

Sir Alan Gardiner, The Theory of proper names, Second edition
Oxford University Press, London, 1954.

18