ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN
-------

-------

LÊ QUỐC HIẾU

PHƢƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HÓA TRONG
VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI
(Qua một số sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp,
Tạ Duy Anh, Nguyễn Xuân Khánh)

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

HÀ NỘI - 10/2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN
-------

-------

LÊ QUỐC HIẾU

PHƢƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HÓA TRONG
VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI
(Qua một số sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp,
Tạ Duy Anh, Nguyễn Xuân Khánh)


1.1. Huyền thoại và phê bình huyền thoại ............... Error! Bookmark not defined.
1.1.1. Huyền thoại .............................................. Error! Bookmark not defined.
1.1.2. Phê bình huyền thoại ................................ Error! Bookmark not defined.
1.2. Huyền thoại và hành trình tìm kiếm phương thức biểu hiện của văn xuôi Việt
Nam sau 1975 .......................................................... Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 2: PHƢƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HÓA TỪ BÌNH DIỆN HÌNH
TƢỢNG THẨM MĨ ................................................ Error! Bookmark not defined.
2.1. Nhân vật huyền thoại ...................................... Error! Bookmark not defined.
2.1.1. Nhân vật theo cấu trúc đối lập nhị nguyênError!

Bookmark

not

defined.
2.1.2. Nhân vật mang màu sắc huyền thoại ........ Error! Bookmark not defined.
2.2. Không gian huyền thoại .................................. Error! Bookmark not defined.
2.2.1. Không gian theo cấu trúc đối lập nhị nguyênError!

Bookmark

not

defined.
2.2.2. Không gian tâm linh, huyền ảo ................ Error! Bookmark not defined.
2.2.3. Không gian biểu tượng ............................. Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 3: MỘT SỐ PHƢƠNG THỨC, KHUYNH HƢỚNG TÁI TẠO
HUYỀN THOẠI: HUYỀN THOẠI CỔ ĐIỂN, TÂN HUYỀN THOẠI .... Error!
Bookmark not defined.
1

1. Lí do chọn đề tài
Trong khoảng thời gian hai thập niên trở lại đây, vấn đề “huyền thoại” (myth); phê
bình huyền thoại (myth criticism); cổ mẫu (archetype) trở thành mối quan tâm lớn của
các nhà nghiên cứu. Một trong những nguyên nhân cốt lõi để hướng nghiên cứu huyền
thoại cổ mẫu ngày càng khẳng định ưu thế trong việc khám phá, giải mã tác phẩm là bởi
chúng đã trở thành những chất liệu nghệ thuật, “đi vào”, “ngả bóng” nơi các sáng tác văn
học, hình thành một khuynh hướng sáng tác huyền thoại độc đáo. Khuynh hướng này bắt
nguồn từ sự chuyển hướng mạnh mẽ trong tư duy văn xuôi (tiểu thuyết, truyện ngắn) sau
năm 1975 mà cội nguồn của nó là ý thức “vực dậy” những sáng tác truyền kì trung đại,
hoặc những nhân vật, motif trong huyền thoại, truyền thuyết Đông - Tây... Khuynh
hướng sáng tác huyền thoại không phải đến bây giờ mới xuất hiện mà huyền thoại với vai
trò là “cái nôi nguyên hợp của văn hóa loài người”, “hình thức cổ xưa nhất”, “thể loại”
tồn tại lâu đời nhất trước khi phân rã thành những hình thái ý thức khác nhau, đã trở
thành suối nguồn dồi dào, chất liệu sáng tác của mọi loại hình nghệ thuật không riêng gì
văn học. Nhà nghiên cứu Pierre Brunel quan niệm, văn chương, nghệ thuật (và hiện nay
là điện ảnh) có vai trò như một “phòng lưu trữ huyền thoại”. Huyền thoại được tái sinh,
bao bọc bởi văn chương. Huyền thoại “lấp lánh bí ẩn”, “phát sáng thông điệp”, nó trở
thành cái nôi của văn học, vì ở huyền thoại có những tình huống/hoàn cảnh/câu chuyện
mẫu với khả năng thâm nhập, tái sinh không ngừng trong cấu trúc nghệ thuật. Không chỉ
vậy, chính vì huyền thoại xuất phát từ vô thức tập thể (collective unconscious) của cộng
đồng, nhân loại nên nó như một di chỉ của kí ức, văn hóa ăn sâu vào tiềm thức, chi phối,
kiến tạo nên chất liệu trong quá trình sáng tác của người nghệ sĩ. Hướng tiếp cận huyền
thoại mở ra những khả năng/triển vọng mới trong nghiên cứu văn học nhưng đồng thời
cũng gợi mở những hướng thăm dò mới trong nghiên cứu quá trình tương tác
(interaction), xâm lấn (penetration), ứng xử (behavior) với những chất liệu huyền thoại
(materials of myth) ở từng loại hình nghệ thuật (âm nhạc, điện ảnh, sân khấu, kịch, điêu
khắc…).

3


4


2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Như đã nhấn mạnh về vai trò của huyền thoại như là “trạng thái đầu tiên” của cái
mà sau này sẽ được gọi là “ý thức xã hội của một cộng đồng dân tộc” hoặc “liên dân tộc”,
do vậy, nghiên cứu về huyền thoại đã có một lịch sử kéo dài. Luận văn tìm hiểu “phương
thức huyền thoại hóa” - một vấn đề của huyền thoại, tức là nghiên cứu quá trình, cơ chế
xâm lấn của huyền thoại, tư duy huyền thoại trong văn học viết, mà phạm vi cụ thể là văn
xuôi Việt Nam đương đại. Do vấn đề nghiên cứu, tuy chỉ chạm đến một khía cạnh nhỏ
của huyền thoại, nhưng lại mở ra “đại lộ thênh thang” về lịch sử nghiên cứu huyền thoại.
Mặt khác, vấn đề này trong những năm gần đây đã nhận được sự quan tâm của các dịch
giả, nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, nếu so sánh với các hướng nghiên cứu đã thực sự tạo
dựng thành một khuynh hướng trong khoa học văn học ở Việt Nam hiện nay như: Tự sự
học (Narratology), Hậu hiện đại (Postmodern), Diễn ngôn (Discourse), Liên văn bản
(Intertextuality), Chuyển thể (Adaptation),… rõ ràng, Phê bình huyền thoại vẫn còn khá
mờ nhạt.
Sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, Tạ Duy Anh, Nguyễn Xuân Khánh đã trở thành
“mảnh đất” được đào xới, thâm canh nhiều. Có thể nêu tên một số công trình nghiên cứu
tiêu biểu được xuất bản trong thời gian qua như: Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp (Phạm Xuân
Nguyên sưu tầm và biên soạn, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, 2001); Giã biệt bóng tối,
tác phẩm & lời bình (Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, 2010); Lịch sử và văn hóa - Cái nhìn
nghệ thuật Nguyễn Xuân Khánh (Nxb Phụ nữ, Hà Nội, 2012)…, đó là còn chưa kể hàng
trăm công trình luận văn, luận án, các bài nghiên cứu… có liên quan mà chúng tôi chưa
thể khảo sát hết được. Tuy vậy, vấn đề huyền thoại hóa trong văn xuôi Việt Nam đương
đại vẫn có những khoảng trống cần được nghiên cứu một cách hệ thống.
Trong phần này, chúng tôi không khảo sát lịch sử nghiên cứu theo hướng tiếp cận
lịch đại, đồng đại mà triển khai theo từng cấp độ và hình thức nghiên cứu cụ thể. Luận
văn tìm hiểu vấn đề huyền thoại hóa trong văn xuôi Việt Nam đương đại qua nghiên cứu
trường hợp (case study) sáng tác của ba tác giả, do vậy lịch sử vấn đề chúng tôi triển khai

Rõ ràng, theo quan điểm của Hoàng Trinh, huyền thoại không chỉ trở thành một suối
nguồn chất liệu dồi dào mà còn trở thành phương thức biểu hiện, biện pháp cảm thụ thế
giới, và là “nơi gửi gắm những điều thực tế nhà văn muốn nói”.
Bài viết của Phùng Văn Tửu “Vấn đề huyền thoại trong văn học nghệ thuật” đăng
trên tạp chí Nghiên cứu Nghệ thuật, số tháng 3/1976 đã soi chiếu huyền thoại như một
6


“phương thức nghệ thuật đang có xu hướng trở thành một trong những kĩ thuật sáng tác
của tiểu thuyết hiện đại” [78; tr.111]. Phùng Văn Tửu luận bàn khái niệm “huyền thoại”,
đồng thời chỉ ra sự quan tâm đến huyền thoại của các nhà nghiên cứu Việt Nam và thế
giới qua việc liệt kê những công trình nghiên cứu, sáng tác tiêu biểu. Không chỉ vậy, nhìn
vào đời sống văn học Việt Nam, tác giả còn lí giải nguyên nhân mà huyền thoại trở thành
vấn đề “xa lạ”, “ít ai quan tâm” bằng những dẫn chứng khá thuyết phục. Đó là do hoàn
cảnh đất nước ta, với hai cuộc chiến tranh liên miên kéo dài, chủ nghĩa anh hùng cách
mạng với những nguyên tắc mĩ học phải được đề cao. Vậy nên ở giai đoạn văn học cách
mạng, sáng tác cũng như lí luận phê bình thế kỉ XX, huyền thoại - với quan niệm, nhận
định liên quan đến sự mơ hồ, kì ảo ít được chú ý. Tuy nhiên, tình hình đã có biến đổi,
khởi sắc. Từ sau năm 1986, “trên văn đàn những tác phẩm với các nhân vật, các sự kiện
siêu nhiên hoặc được xây dựng trên cơ sở của trí tưởng tượng sáng tạo, vượt ra ngoài
khuôn khổ chân thực cụ thể lịch sử” xuất hiện ngày càng nhiều. Bài viết của Phùng Văn
Tửu đưa ra những kiến giải khoa học sắc sảo, gợi mở khả năng mới trong ứng dụng
nghiên cứu huyền thoại, cổ mẫu.
Tác giả Lại Nguyên Ân (“Thần thoại, văn học, văn học huyền thoại” đăng trên tạp
chí Văn học, số tháng 3/1992) bày tỏ những quan ngại về tình trạng nghiên cứu huyền
thoại. Thứ nhất, giới nghiên cứu “chưa chú ý đến mối liên hệ giữa văn học với thần
thoại” (Lại Nguyên Ân đồng nhất giữa hai thuật ngữ “huyền thoại” và “thần thoại” LQH chú thích). Thứ hai, thái độ xem thường, thậm chí là phủ nhận những sáng tác
huyền thoại ở văn học thế kỉ XX. Thứ ba, khẳng định một cách mạnh mẽ “thế giới quan
thần thoại” không hề mất đi cùng với việc “ý thức nguyên hợp đã mất đi khi phân lập
thành các hình thái ý thức riêng biệt”, nên không chú ý đến hiện tượng “ý thức huyền


8


TÀI LIỆU THAM KHẢO
Bằng tiếng Việt
1. Thái Thị Hoài An (2013), “Dấn ấn phương thức huyền thoại hóa của Franz Kafka
trong sáng tác của Phạm Thị Hoài”, Khoa học Văn hoá và Du lịch, tập 67 (số 12),
tr. 19-25.
2. Trần Thị An (2000), Đặc trưng thể loại và việc văn bản hóa truyền thuyết dân
gian Việt Nam, Luận án Tiến sĩ Ngữ văn, Viện Văn học, Hà Nội.
3. Tạ Duy Anh (2004), Thiên thần sám hối, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội.
4. Đào Tuấn Ảnh, Lại Nguyên Ân, Nguyễn Thị Hoài Thanh (2003), Văn học hậu
hiện đại thế giới, những vấn đề lí thuyết, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội.
5. Lại Nguyên Ân (1992), “Thần thoại, văn học, văn học huyền thoại”, Văn học, tập
255 (số 3), tr. 59-61.
6. Bakhtin M.M. (1975), “Thời gian và không gian trong tiểu thuyết”, Trần Tân dịch,
Những vấn đề văn học và mĩ học (Moska), Tài liệu lưu hành nội bộ, Phòng Lí luận
văn học, Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.
7. Bakhtin M.M. (2007), Sáng tác của Francois Rabelais và nền văn hóa dân gian
Trung cổ và Phục hưng, Từ Thị Loan dịch, Hoàng Ngọc Hiến hiệu đính, Nxb
Khoa học Xã hội, Hà Nội.
8. Vũ Bão (1999), “Trương Chi của tôi”, in trong tập truyện ngắn Mây núi Thái hàng, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội.
9. Barker, Chris (2011), Nghiên cứu văn hóa - Lí thuyết và thực hành, Nxb Văn hóa
Thông tin, Hà Nội.
10. Barthes, Roland (2008), Những huyền thoại, Phùng Văn Tửu dịch, Nxb Tri thức,
Hà Nội.
11. Bellemin-Noël, Jean, Phân tâm học và văn học, Đỗ Lai Thúy và Phan Ngọc Hà
dịch, www.phebinhvanhoc.com.vn, ngày cập nhật 23/04/2015.
12. Lê Nguyên Cẩn (2013), Tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa, Nxb Đại học Quốc

26. Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên) (2007), Từ điển
thuật ngữ văn học, Nxb Văn học, Hà Nội.
27. Phạm Thị Hoài (1989), Thiên sứ, Nxb Trẻ, Hồ Chí Minh.

10


28. Nguyễn Thái Hoàng (2014), “Không gian huyền thoại trong văn xuôi Việt Nam
đương đại”, Nghiên cứu văn học, tập 514 (số 12), tr. 75-83.
29. Nguyễn Quang Huy (2012), “Thử dẫn vào nghiên cứu văn học từ góc nhìn cổ mẫu
(archétype)”, Sông Hương, tập 281 (số 7), tr. 7-12.
30. Ilin I.P., Tzurganova E.A. (Chủ biên) (2003), Các khái niệm và thuật ngữ của các
trường phái nghiên cứu văn học ở Tây Âu và Hoa Kỳ thế kỷ XX, Đào Tuấn Ảnh,
Trần Hồng Vân, Lại nguyên Ân dịch, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
31. Jean-Francois, Lyotard (2008), Hoàn cảnh hậu hiện đại, Nxb Tri thức, Hà Nội.
32. Jung C. G. (2000), “Bí ẩn của những siêu mẫu”, Ngân Xuyên dịch, Phân tâm học và văn
hóa nghệ thuật, nhiều người dịch, Nxb Văn Hóa Thông Tin, Hà Nội.
33. Jung, Carl Gutav (2008), Thăm dò tiềm thức, Nxb Tri thức, Hà Nội.
34. Kafka, Franz (2014), Hóa thân, Nxb Văn học, Hà Nội.
35. Nguyễn Thụy Khuê, “Nước và mơ”, http://thuykhue.free.fr/stt/p/PBVH1415.html, ngày cập nhật 18/04/2015.
36. Khoa Ngữ văn và Báo chí (2007), Huyền thoại và văn học, Nxb Đại học Quốc gia
TP Hồ Chí Minh.
37. Khoa văn học (2006), Những vấn đề mới trong nghiên cứu và giảng dạy văn học,
Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
38. Kundera, Milan (1998), Nghệ thuật tiểu thuyết - Những di chúc bị phản bội
Nguyên Ngọc dịch, Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng.
39. Kundera, Milan (2001), Tiểu luận, Nguyên Ngọc dịch, Nxb Văn hóa thông tin và
Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội.
40. Nguyễn Xuân Khánh (2012), Mẫu thượng ngàn, Nxb Phụ nữ, Hà Nội.
41. Vũ Khắc Khoan, “Trương Chi”,

văn xuôi đương đại (qua tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Bình Phương,
Hồ Anh Thái), Luận văn Thạc sĩ Văn học, Người hướng dẫn PGS.TS. Đoàn Đức
Phương, ĐHKHXH&NV, ĐHQGHN.
55. Đỗ Thị Mỹ Phương, “Nhân vật mang màu sắc kỳ ảo trong truyện truyền kỳ Việt
Nam trung đại”, Nghiên cứu văn học, tập 514 (số 1), tr. 82-93.

12


56. Diêu Lan Phương (2010), “Tản mạn về hậu hiện đại và đại tự sự trong văn học
Việt Nam”, Văn nghệ quân đội, tập 708 (số 3), tr. 100-106.
57. Nguyễn Hưng Quốc, “Văn bản và liên văn bản”, www.tienve.org, ngày cập nhật
12/03/2015.
58. Radugin A.A. (2001), Từ điển bách khoa văn hóa học, Vũ Đình Phòng dịch, Viện
nghiên cứu Văn hóa nghệ thuật, Hà Nội.
59. Radughin A.A. (chủ biên) (2004), Văn hóa học - Những bài giảng, Vũ Đình
Phòng dịch, Viện Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
60. Rjanskaya L.P, “Liên văn bản - sự xuất hiện của khái niệm về lịch sử và lí thuyết
của vấn đề”, Ngân Xuyên dịch, Nghiên cứu văn học, tập 429 (số 11), tr. 195-212.
61. Stafford - Clark, David (2002), Freud đã thực sự nói gì, Nxb Thế giới, Hà Nội.
62. Tadié, Jean-Yves (2001), “Gilbert Durand và phương pháp phê bình huyền thoại
học”, Văn học nước ngoài, số 2, tr. 204-209.
63. Tamarchenko

N.D.,

“Chronotope”,

Lã


Văn hóa dân gian, tập 139 (số 1), tr. 48-54.
76. Hoàng Trinh (1970), “Fran Kafka - và vấn đề “huyền thoại” trong văn học”, Văn
học, tập 125 (số 5), tr. 90-109.
77. Vũ Anh Tuấn (chủ biên) (2014), Giáo trình văn học dân gian, Nxb Giáo dục, Hà
Nội.
78. Phùng Văn Tửu (1976), “Vấn đề huyền thoại trong văn học nghệ thuật”, Nghiên
cứu Nghệ thuật, tập 12 (số 3), tr. 111-123.
79. Phùng Văn Tửu (2010), Tiểu thuyết trên đường đổi mới nghệ thuật, Nxb Tri thức,
Hà Nội.
80. Hòa Vang (2005), Hạt bụi người bay ngược, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội.
81. Weller, René - Waren, Austin (1995), “Huyền thoại là gì?”, Ngân Xuyên dịch,
Văn học, tập 283 (số 7), tr. 45-46.
Bằng tiếng Anh
82. Chase, Richard (1946), “Notes on the Study of Myth”, in Myth and Literature
Contemporary Theory and Practice, edited by John B. Vickery, University of
Nebraska Press, Lincoln, pp. 67-73.
83. Degenaar, Johan (2007), “Discourses on Myth”, Myth & Symbol, Volume 4, Issue
1, pp. 1-14.
84. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite, 2015, DVD.

14