BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Lê Hương

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2009


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Lê Hương

Chuyên ngành
Mã số

: Quản lý giáo dục
: 60 14 05

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS. NGUYỄN THỊ BÍCH HỒNG

Thành phố Hồ Chí Minh – 2009


LỜI CẢM ƠN

triển khai các giải pháp mang tính đột phá giai đoạn 2007 – 2010, trong đó nhấn
mạnh đến việc chăm lo đầu tư phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo
dục, nâng cao hiệu quả hoạt động giáo dục và đào tạo, phân cấp và quản lý theo tiêu
chí chất lượng. Như vậy công tác quản lý đóng một vai trò không nhỏ trong việc
thực hiện mục tiêu chiến lược là phát triển giáo dục ở nước ta.
Quản lý là một công tác không thể thiếu trong bất kỳ lĩnh vực nào vì chính
nó quyết định sự thành công và việc đạt được mục tiêu của một tổ chức. Quản lý là
một chu trình bao gồm các bước căn bản là: lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, kiểm
tra đánh giá và điều chỉnh. Kiểm tra là một mắt xích trong chu trình đó. Quản lý mà
buông lỏng kiểm tra sẽ ảnh hưởng tiêu cực cho hoạt động chung của toàn đơn vị,
đồng thời cũng thể hiện sự yếu kém về năng lực của nhà quản lý. Trong quản lý
giáo dục, việc quản lý hoạt động dạy của thầy và học của trò là một trong những nội
dung thiết yếu. Thông qua kiểm tra hoạt động sư phạm sẽ giúp hiệu trưởng có được
những thông tin quan trọng về năng lực sư phạm, trình độ chuyên môn, tư cách đạo
đức của giáo viên cùng chất lượng học tập, tình hình học sinh của đơn vị mà mình
đang quản lý, từ đó người hiệu trưởng sẽ có kế hoạch điều chỉnh kịp thời và hợp lý
nhằm đưa đơn vị mình đi vào hoạt động một cách ổn định và phát triển hơn.
Trong giai đoạn hiện nay của đất nước, ngành giáo dục đang thực hiện việc
đổi mới nội dung, chương trình, phương pháp dạy - học theo hướng tích cực “lấy
người học làm trung tâm” và đổi mới sách giáo khoa - giáo trình. Đồng thời các nhà


quản lý giáo dục đang tập trung nâng cao năng lực quản lý mà trong đó chú trọng
đến công tác kiểm tra hoạt động dạy học nhằm nắm được thực trạng chất lượng học
sinh hiện nay trong nhà trường, tìm nguyên nhân để khắc phục “căn bệnh thành
tích”, xóa bỏ hiện tượng ngồi nhầm lớp của học sinh. Đồng thời qua đó các nhà
quản lý cũng đánh giá được năng lực sư phạm của đội ngũ giáo viên để có biện
pháp nâng cao tay nghề, chuẩn hóa cho đội ngũ này và từng bước đưa đơn vị mình
đạt được các mục tiêu đã đề ra.
Hiện nay, công tác kiểm tra hoạt động dạy học ở các cấp học của Cần Thơ

trường THCS quận Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ và đề xuất một số giải pháp nâng
cao hiệu quả công tác quản lý của hiệu trưởng.
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
3.1. Khách thể nghiên cứu
Công tác quản lý của hiệu trưởng trường trung học cơ sở quận Ninh Kiều, TP
Cần Thơ.
3.2. Đối tượng nghiên cứu
Công tác kiểm tra hoạt động dạy học trên lớp của hiệu trưởng trường trung
học cơ sở quận Ninh Kiều, TP Cần Thơ.
4. Giả thuyết khoa học
Theo nhìn nhận của tác giả, việc kiểm tra hoạt động dạy học trên lớp của
hiệu trưởng trường trung học cơ sở quận Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ nhìn chung
đang có sự chuyển biến tích cực. Tuy nhiên vẫn còn tồn tại một số hạn chế như việc
lập kế hoạch kiểm tra còn chung chung, chưa cụ thể và kiểm tra còn nặng tính hình
thức, thiếu hiệu quả. Nguyên nhân của các hạn chế này có thể là do các nhà quản lý
trường học còn quản lý theo “kinh nghiệm”, chưa nhận thức đúng rằng kiểm tra là
một chức năng chính của quản lý chứ không phải là biện pháp hỗ trợ cho quản lý.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1. Phân tích cơ sở lý luận về công tác kiểm tra hoạt động dạy học trên lớp
của hiệu trưởng các trường trung học cơ sở .


5.2. Khảo sát thực trạng việc kiểm tra hoạt động dạy học trên lớp của hiệu
trưởng trường trung học cơ sở quận Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ, từ đó làm rõ
nguyên nhân của thực trạng này.
5.3. Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả công tác kiểm tra hoạt động
dạy học ở các trường THCS quận Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ.
6. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
6.1. Phương pháp luận
- Dựa trên quan điểm lịch sử để tìm hiểu sự phát triển và quy luật của vấn đề.

hợp nào về nguyên tắc và kỹ thuật quản lý một cách đầy đủ. Trong giai đoạn này,
nhiều nhà nghiên cứu đã đã khái quát được các chức năng quản lý mà kiểm tra là
một trong những chức năng đó:
- F.W.Taylor là một trong những người đầu tiên đã đặt nền tảng cho các lý
thuyết quản lý hành chính, như: sự phân biệt rõ quyền hành và trách nhiệm, phân
biệt giữa hoạch định và hoạt động cụ thể, tổ chức các bộ phận chức năng, sử dụng
tiêu chuẩn để kiểm tra. Năm 1911, với tác phẩm “Các nguyên tắc quản lý một cách
khoa học”, ông đã đưa ra “hệ thống giám sát theo chức năng” để áp dụng vào quá
trình điều hành của nhà quản trị trong sản xuất. Quan điểm của ông chỉ xem kiểm
tra như một biện pháp của quyền lực để giúp cho các quản đốc “điều hành tiến độ
sản xuất, theo dõi thời gian và thao tác, duy trì kỷ luật” [12, tr.44]
- Bằng các nghiên cứu thực tiễn và lý luận, Henrry Fayol đã đưa ra các
nguyên tắc quản lý, qua đó ông nhấn mạnh rằng để thành công các nhà quản lý cần
hiểu rõ các chức năng quản lý cơ bản như hoạch định, tổ chức, điều khiển, kiểm tra.
Tuy nhiên ông không bàn sâu vào các chức năng này (trong đó có việc kiểm tra) mà
chỉ tập trung cho việc áp dụng các nguyên tắc quản lý nhất định.
Kiểm tra trong hoạt động quản lý đã được nhiều tác giả sau này nghiên cứu
chuyên sâu hơn, đầy đủ các vấn đề hơn. Trong các công trình nghiên cứu về lý


thuyết khoa học quản lý, các tác giả đều đã có hẳn những chương mục rõ ràng bàn
về mọi khía cạnh của vấn đề kiểm tra trong quản lý hoặc có những nghiên cứu riêng
về kiểm tra trong quản lý, như Robert J. Mockler với tác phẩm “Diễn trình kiểm tra
quản trị” (The Management Control Process). Trong đó tác giả đã đưa ra khái niệm:
“Kiểm tra là một nỗ lực có hệ thống phản hồi thông tin, nhằm so sánh những thành
tựu thực hiện với định mức đã đề ra và để bảo đảm rằng những nguồn lực đã và
đang được sử dụng có hiệu quả nhất, để đạt mục tiêu của đơn vị” [12, tr.287]. Các
tác giả Harold Koontz, Cyril O’Donnell, Heinz Weihrich trong tác phẩm “Những
vấn đề cốt yếu của quản lý” đã đưa ra những vấn đề sau:
- Mục đích kiểm tra nhằm “đo lường và chấn chỉnh sự hoạt động các bộ phận

tra là chức năng không thể thiếu của nhà quản lý mà nhờ có nó có thể đạt được hiệu
quả cao trong điều hành công việc chung. Tất cả các lý thuyết này đều được các nhà
quản lý lựa chọn để áp dụng vào công tác chuyên môn riêng của mình.
1.1.1.2. Trong hoạt động giáo dục
Những lý thuyết nền tảng về khoa học quản lý đã giúp cho các nhà giáo dục
học xây dựng nên lý thuyết khoa học về quản lý giáo dục, đồng thời tạo tiền đề
thuận lợi cho việc nghiên cứu hoạt động kiểm tra trong nhà trường. Trong các công
trình nghiên cứu đó, các tác giả cũng đều khẳng định kiểm tra là một chức năng cơ
bản của công tác quản lý nhà trường. Có nhiều quan điểm khác nhau về kiểm tra
hoạt động dạy học như:
- Kiểm tra để đánh giá theo mục tiêu dạy học, theo tiêu chí hay hướng vào
mục đích yêu cầu của chương trình giảng dạy là phổ biến và giữ vai trò chủ đạo so
với cách sử dụng chuẩn trung bình của nhóm để kiểm tra. Việc kiểm tra hoạt động
dạy học từng bước được cụ thể hóa theo các cấp: chung, bộ phận, cụ thể. Ngay từ
thế kỷ 19, nhiều nhà giáo dục học cũng đã đưa ra các hình thức kiểm tra trong dạy
học, như O.W.Caldwell và S.A.Courtis đã có kế hoạch áp dụng hình thức kiểm tra
theo tinh thần đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy như các bài trắc nghiệm (test)
hiện nay từ năm 1845; hay Truman Lee lại quan tâm đến các bộ thang đo (scale
book) mà một hiệu trưởng người Anh, Fischer, tạo ra vào năm 1864 để đánh giá
thành tích và chất lượng dạy học trong các môn chính tả, số học, tập đọc và ngữ


pháp. Nhà giáo dục học Hoa Kỳ, Ralph Tyler, vào những năm 20 – 30 của thế kỷ
trước đã chú ý nhấn mạnh hơn tầm quan trọng, cách tiến hành việc đánh giá giáo
dục và đưa ra định nghĩa về đánh giá giáo dục: “Quá trình đánh giá chủ yếu là quá
trình xác định mức độ thực hiện được của các mục tiêu trong các chương trình giáo
dục.” [31, tr.11-12] Việc đánh giá học sinh cũng là quá trình xác định mức độ thay
đổi hành vi của học sinh vì mục tiêu giáo dục là nhằm tạo ra các thay đổi trong hành
vi của học sinh.
- Kiểm tra để đo lường hiệu quả dạy học. Nhà bác học Hoa Kỳ Rice đã đưa

rằng thanh tra trong giáo dục không chỉ để kiểm tra hoạt động giảng dạy của giáo
viên, mà còn để “duy trì các cuộc đối thoại của giáo viên về phát triển tri thức,
phương pháp và các nguồn thông tin.” [35, tr. 57-58] Từ đó ông nhấn mạnh cần xác
định và khen thưởng những giáo viên tốt; đánh giá cụ thể, có hệ thống và thường
xuyên những gì mà học sinh đã học được và quan tâm đến kết quả học tập của học
sinh cũng như vai trò của giáo viên trong việc giúp học sinh đạt được những kết quả
đó.
- Năm 1977, E. Beeby cho rằng việc kiểm tra đánh giá giáo dục là sự thu
thập và lý giải có hệ thống có chứng cứ, như một phần của quá trình dẫn tới sự nhận
xét về giá trị theo quan điểm hành động.
Hiện nay, các nhà khoa học giáo dục đã và đang đưa ra những công trình
nghiên cứu có nhấn mạnh vai trò, khả năng thực hiện việc tự kiểm tra của nhà
trường, GV và HS trong hoạt động dạy học. Đồng thời các nước cũng đều quan tâm
đến việc đào tạo và bồi dưỡng cán bộ trên lĩnh vực kiểm tra đánh giá giáo dục và
triệt để áp dụng các biện pháp giáo dục và xã hội để đảm bảo sự khách quan, công
bằng cùng hiệu quả của việc kiểm tra đánh giá.
1.1.2. Những nghiên cứu liên quan đến kiểm tra hoạt động dạy học trong
nước
Công tác kiểm tra trong nhà trường được xem như là một trong những vấn đề
trọng tâm của hoạt động giáo dục. Nghiên cứu và phát triển những lý thuyết về quản
lý đã và đang được nhiều nhà nghiên cứu trong lĩnh vực giáo dục của nước ta thực
hiện.


- Tác giả Đinh Sĩ Đại đã đưa ra khái niệm kiểm tra trong quản lý trường học:
“Kiểm tra là một biện pháp quan trọng trong hoạt động quản lý trường học của
hiệu trưởng và kiểm tra, đó là một chức năng của lao động trong mọi hệ thống, kể
cả hệ thống trường học”. [19, tr. 200-225] Ngoài khái niệm, tác giả còn bàn đến
đối tượng của kiểm tra, nội dung kiểm tra, lực lượng kiểm tra, phương pháp kiểm
tra... Việc phân cấp kiểm tra các hoạt động giáo dục đảm bảo quản lý trường học

hoạch phát triển giáo dục; xây dựng cơ chế chính sách và cơ chế quản lý nội dung,
chất lượng đào tạo; tổ chức thanh tra và kiểm tra. Công tác thanh tra, kiểm tra để
đảm bảo chất lượng giáo dục là vấn đề rất được xem trọng. Trong luật giáo dục (số
38/2005 QH 11 ngày 14/6/2005 ) ở mục 4 về thanh tra giáo dục từ điều 111 -113
qui định rõ về nội dung, nhiệm vụ, quyền hạn trách nhiệm, tổ chức hoạt động của
thanh tra giáo dục.
Nhìn chung, các nhà nghiên cứu giáo dục của chúng ta đã có nhiều công trình
nghiên cứu về quản lý giáo dục, nhưng đối với việc kiểm tra hoạt động dạy học thì
mới chỉ dừng lại ở các chuyên đề rời rạc, bàn bạc về các khía cạnh của vấn đề mà
chưa có một công trình nào chuyên sâu về vấn đề này.
1.2. Một số khái niệm cơ bản
1.2.1. Hoạt động dạy học và quá trình dạy học
1.2.1.1. Hoạt động dạy học
a) Hoạt động: Cuộc đời con người là một chuỗi các hoạt động. “Hoạt động
được biểu hiện là một tổ hợp các quá trình con người tác động vào đối tượng nhằm
đạt mục đích thỏa mãn một nhu cầu nhất định và chính kết quả của hoạt động là sự
cụ thể hóa nhu cầu của chủ thể.” [37, tr.78] Qua đó có thể thấy, hoạt động bao gồm
hai thành tố là chủ thể và đối tượng tác động nhau nhằm đạt được kết quả nhất định.
b) Dạy học: cũng là một dạng hoạt động luôn gắn liền với lịch sử của loài
người, được hiểu đơn giản là quá trình truyền thụ những khái niệm, hay là “một quá
trình biến năng lực của loài người thành năng lực của thế hệ trẻ.”[37, tr. 73]
c) Hoạt động dạy học: bao gồm hoạt động dạy của thầy và hoạt động học
của trò mà trong đó thầy là chủ thể tác động lên trò là đối tượng nhằm đạt được kết


quả là nhân cách của trò. Hoạt động dạy là hoạt động truyền thụ kiến thức, kinh
nghiệm lịch sử của thế hệ trước cho thế hệ sau. Đi kèm với hoạt động dạy là hoạt
động học mà thế hệ sau tiếp thu những kinh nghiệm của hoạt động dạy, truyền thụ
và biến chúng thành năng lực, phẩm chất, nhân cách của riêng mình. Hai hoạt động
này gắn bó mật thiết, biện chứng với nhau. Hoạt động dạy học có thể diễn ra ở bất

KT-XH
M

Môi
trường
KT-XH

Chú thích:

Tr

Th

Môi
trường
KT-XH

KT ĐG

N

PP

PT

M: Mục đích dạy học
N: Nội dung dạy học
PP: Phương pháp dạy học
PT: Phương tiện dạy học
KT ĐG: Kiểm tra - đánh

a) Hoạt động dạy học trên lớp là hình thức tổ chức chủ yếu của quá trình
dạy học trong nhà trường và là hoạt động đặc thù của nhà trường phổ thông, được
qui định bởi đặc thù lao động sư phạm của người giáo viên. Đây là hoạt động chủ
yếu của thầy và trò trong một năm học, làm nền tảng quan trọng để đạt được mục
tiêu giáo dục toàn diện của nhà trường, đồng thời quyết định kết quả đào tạo của
nhà trường.
b) Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp là những hoạt động được tổ chức
ngoài giờ học của các môn học ở trên lớp. “Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp là
sự tiếp nối hoạt động dạy – học trên lớp, là con đường gắn lí thuyết với thực tiễn,
tạo nên sự thống nhất giữa nhận thức với hành động của học sinh” [3, tr.99] Đây là
sự phối hợp giữa nhà trường với các lực lượng giáo dục ngoài nhà trường trong việc
tổ chức các hoạt động ngoại khóa nhằm phát triển năng lực toàn diện của học sinh
và bồi dưỡng học sinh có năng khiếu; các hoạt động giáo dục môi trường; các hoạt
động lao động công ích; các hoạt động xã hội; các hoạt động từ thiện phù hợp với
đặc điểm sinh lí lứa tuổi học sinh.” [4]
c) Hoạt động giáo dục lao động, hướng nghiệp và dạy nghề trong trường
phổ thông chính là hoạt động nhằm giúp cho học sinh có những hiểu biết ban đầu
về kỹ thuật và hướng nghiệp, giúp học sinh củng cố, mở rộng kiến thức và thực
hành những điều đã học được theo nguyên lý giáo dục “Học đi đôi với hành”, đồng
thời tăng cường thể lực, có ý thức và tinh thần sẵn sàng lao động, có óc thẩm mỹ về
lao động. Giáo dục hướng nghiệp trong nhà trường phổ có mục đích giáo dục học
sinh trong việc chọn nghề, giúp các em tự quyết định nghề nghiệp tương lai trên cơ
sở phân tích có khoa học về năng lực, hứng thú của bản thân và nhu cầu nhân lực
của các ngành sản xuất trong xã hội.


Trong ba hình thức hoạt động trên thì hoạt động dạy học trên lớp là hoạt
động đặc thù và giữ vị trí trung tâm trong các hoạt động giáo dục của nhà trường
phổ thông. Do đó, nhà quản lý trường học phải nhận thức đúng vị trí quan trọng và
tính đặc thù của hoạt động này để có những biện pháp quản lý khoa học và sáng tạo

+ Con người: cán bộ giáo dục, giáo viên, học sinh, nhân viên...;
+ Quá trình dạy học diễn ra trong không gian và thời gian xác định;
+ Vật chất: cơ sở, trang thiết bị kỹ thuật phục vụ cho việc dạy và học...
Quản lý giáo dục là tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý
giáo dục đến khách thể quản lý giáo dục nhằm thực hiện các mục tiêu dự kiến. Quản
lý giáo dục (nói riêng là quản lý trường học là quản lý tập thể giáo viên và học sinh
để chính họ lại quản lý (đối với giáo viên) và tự quản lý (đối với học sinh) quá trình
dạy học.
c) Chức năng quản lý
Đây là một dạng hoạt động quản lý, sinh ra một cách khách quan từ hoạt động
của khách thể quản lý. Chính thông qua chức năng quản lý, chủ thể quản lý tác động
vào khách thể quản lý nhằm thực hiện một mục tiêu nhất định. Quản lý bao gồm
bốn chức năng cơ bản là hoạch định, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra.
Hoạch định

Kiểm tra

Thông tin

Tổ chức

Chỉ đạo
Sơ đồ1.2. Bốn chức năng quản lý
Theo sơ đồ 1.2 ta thấy đây là một chu trình tuần hoàn khép kín. Chức năng
hoạch định giữ vai trò chủ đạo vì nó xác định mục tiêu và định hướng cho nhiệm vụ
quản lý. Từ đó nó sẽ quyết định việc tổ chức như: soạn thảo ra quyết định, lựa chọn,
sắp xếp, sử dụng, bồi dưỡng nhân sự, chuẩn bị ngân sách kinh phí để chỉ đạo thực


hiện quyết định; cuối cùng là kiểm tra đánh giá. Kết quả có thể tương ứng hoặc