đại học quốc gia hà nội
tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

lê hoàng nam

vai trò CủA ý thức pháp luật
trong việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp
ở VIệT NAM HIệN NAY

luận án tiến sĩ triết học

Hà nội - 2014



đại học quốc gia hà nội
tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

lê hoàng nam

vai trò CủA ý thức pháp luật
trong việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp
ở VIệT NAM HIệN NAY
Chuyên ngành : Chủ nghĩa duy vật biện chứng
và chủ nghĩa duy vật lịch sử
Mã số

: 62 22 80 05

luận án tiến sĩ triết học


1.1. Tình hình nghiên cứu về ý thức pháp luật và một số đánh giá chung

5

1.1.1. Tình hình nghiên cứu về ý thức pháp luật

5

1.1.2. Một số đánh giá chung

8

1.2. Tình hình nghiên cứu về văn hóa doanh nghiệp và một số đánh giá

10

chung
1.2.1. Tình hình nghiên cứu về văn hóa doanh nghiệp

10

1.2.2. Một số đánh giá chung

16

1.3. Tình hình nghiên cứu về mối quan hệ giữa ý thức pháp luật với đời

19

sống văn hóa và với văn hoá doanh nghiệp - một số đánh giá chung


2.2.1. Khái niệm, cấu trúc ý thức pháp luật

36

2.2.2. Những đặc trưng cơ bản của ý thức pháp luật trong hoạt động

39

của doanh nghiệp hiện nay
2.3. Vai trò của ý thức pháp luật trong việc xây dựng văn hóa doanh
nghiệp - một số biểu hiện chủ yếu

41


2.3.1. Ý thức pháp luật xây dựng văn hóa pháp luật cho các chủ thể

42

doanh nghiệp
2.3.2. Ý thức pháp luật xây dựng môi trường kinh doanh và điều chỉnh

46

các mối quan hệ cơ bản của doanh nghiệp nhằm hướng tới
những giá trị văn hóa doanh nghiệp
2.3.3. Ý thức pháp luật thúc đẩy các chủ thể doanh nghiệp sáng tạo sản

51


84

của doanh nghiệp
3.1.4. Vai trò của ý thức pháp luật trong việc sáng tạo các giá trị văn

87

hóa, triết lý kinh doanh và hệ thống giá trị của doanh nghiệp
3.2. Những vấn đề đặt ra từ thực trạng vai trò của ý thức pháp luật

95

trong việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay
3.2.1. Một bộ phận chủ thể doanh nghiệp chưa nhận thức đầy đủ về

95

tầm quan trọng của ý thức pháp luật trong xây dựng văn hóa
doanh nghiệp
3.2.2. Ý thức pháp luật chưa phát huy đầy đủ vai trò tích cực trong quá
trình tạo lập các giá trị văn hóa doanh nghiệp

98


3.2.3. Thể chế thiếu và yếu, vai trò của Nhà nước trong xây dựng văn

100



109

doanh nghiệp và toàn xã hội về tầm quan trọng của ý thức pháp
luật trong việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp hiện nay
4.2.2. Nhóm giải pháp thứ hai: Đổi mới, hoàn thiện hệ thống pháp luật

120

để tạo khuôn khổ pháp lý cho các doanh nghiệp tiếp tục xây
dựng và phát triển văn hóa doanh nghiệp
4.2.3. Nhóm giải pháp thứ ba: Xử lý nghiêm minh những hành vi vi

130

phạm pháp luật của doanh nghiệp, khuyến khích những doanh
nghiệp tuân thủ pháp luật và biết theo đuổi các giá trị văn hóa
doanh nghiệp
KẾT LUẬN

138

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN

141

LUẬN ÁN
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

142


MỞ ĐẦU
1. Lý do lựa chọn đề tài
Doanh nghiệp là nhân tố cấu thành quan trọng trong hệ thống hữu cơ nhà nước doanh nghiệp - thị trường của nền kinh tế thị trường (KTTT). Trong dòng luân chuyển
kinh tế vĩ mô, doanh nghiệp với tính cách là chủ thể của hoạt động sản xuất kinh doanh,
tạo ra giá trị vật chất và tinh thần cho xã hội. Trong nền KTTT định hướng xã hội chủ
nghĩa (XHCN) ở nước ta, doanh nghiệp là lực lượng vật chất đặc biệt, thúc đẩy quá trình
hiện thực hóa các mục tiêu kinh tế - xã hội của Đảng và Nhà nước. Vì vậy, chăm lo xây
dựng, phát triển hệ thống doanh nghiệp là trách nhiệm của toàn xã hội mà trước hết là
trách nhiệm của Đảng, Nhà nước và các chủ thể doanh nghiệp. Tuy nhiên, để doanh
nghiệp phát triển bền vững, vấn đề cần đặc biệt quan tâm là xây dựng, phát huy các yếu
tố văn hóa của doanh nghiệp, hình thành văn hóa doanh nghiệp (VHDN). Đối với sự vận
động phát triển của các doanh nghiệp, VHDN có vai trò nền tảng, củng cố sự bền vững,
trở thành động lực thúc đẩy sự phát triển và khẳng định vị thế doanh nghiệp trong đời
sống kinh tế - xã hội. Có nhiều nhân tố dẫn đến sự hình thành và phát triển VHDN, trong
đó nhân tố ý thức pháp luật (YTPL) giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Việc nâng cao, phát
huy vai trò của YTPL ở các chủ thể doanh nghiệp có thể giải quyết những vấn đề nảy
sinh từ thực tiễn hoạt động kinh doanh, thúc đẩy sự ra đời và hoàn thiện môi trường
VHDN - tạo nên "tính cách", " bản sắc" độc đáo, hiện đại gắn với "trách nhiệm xã
hội" của các doanh nghiệp.
Quá trình xây dựng VHDN ở Việt Nam phải phù hợp quy luật khách quan,
trên nền tảng KTTT định hướng XHCN. Tuy nhiên, thực tiễn tái cấu trúc các doanh
nghiệp ở nước ta hiện nay cho thấy tính văn hóa trong các hoạt động kinh doanh của
doanh nghiệp chưa cao, xuất phát từ nguyên nhân chủ yếu là ý thức tuân thủ pháp luật
trong kinh doanh còn thấp. Biểu hiện như tư tưởng "phép vua thua lệ làng", tâm lý kinh
doanh, buôn bán kiểu tự phát, "chụp giật", "lách luật", "hư vô pháp luật" cùng các vi
phạm về môi trường, trốn thuế, mua bán hạn ngạch, chạy dự án, vi phạm luật lao động,
làm hàng giả, hàng kém chất lượng, không giữ chữ tín trong kinh doanh, cạnh tranh
không lành mạnh, tung tin nói xấu đối thủ, xâm phạm bí mật kinh doanh, bán thông tin
cá nhân của khách hàng, bán hàng đa cấp bất chính, "duy lợi ích"... Những vi phạm

Nghiên cứu lý luận và thực tiễn về vai trò của YTPL trong việc xây dựng
VHDN để đề xuất các giải pháp nhằm phát huy vai trò của YTPL đối với việc xây
dựng VHDN ở Việt Nam hiện nay.


2.2. Nhiệm vụ của luận án
- Làm rõ khái niệm VHDN, xây dựng VHDN, YTPL và vai trò của YTPL
trong việc xây dựng VHDN.
- Khảo sát và đánh giá thực trạng vai trò của YTPL trong việc xây dựng
VHDN ở Việt Nam hiện nay.
- Đề xuất quan điểm và giải pháp cơ bản nhằm phát huy vai trò của YTPL
trong việc xây dựng VHDN ở nước ta hiện nay.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu của luận án là vai trò của YTPL trong việc xây
dựng VHDN Việt Nam hiện nay.
3.2. Phạm vi nghiên cứu của luận án là thực trạng các doanh nghiệp Việt
Nam hiện nay (thông qua khảo sát trực tiếp cũng như kế thừa các kết quả nghiên
cứu, đánh giá của những công trình trước đó về thực trạng hoạt động, xây dựng
VHDN ở một số doanh nghiệp nhà nước (DNNN), doanh nghiệp có vốn đầu tư
nước ngoài và doanh nghiệp tư nhân).
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
4.1. Cơ sở lý luận
Luận án dựa trên lý luận của chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí
Minh; quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt
Nam về pháp luật, YTPL, văn hóa và xây dựng văn hóa.
4.2. Phương pháp nghiên cứu
- Luận án sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử với
các phương pháp cụ thể như: trừu tượng hóa, logic - lịch sử, phân tích, tổng hợp…
- Luận án sử dụng phương pháp điều tra xã hội học (dùng "Phiếu trưng cầu
ý kiến" và phỏng vấn sâu đối với chủ doanh nghiệp, người lao động, khách hàng) để


4.

Đồng Ngọc Ba (2005), Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc hoàn thiện pháp
luật về doanh nghiệp ở Việt Nam, Luận án tiến sĩ Luật học, Thư viện Quốc gia,
Hà Nội.

5.

Lê Thị Tuyết Ba (2006), "Vai trò của pháp luật đối với việc hình thành và phát
triển của ý thức đạo đức ở nước ta hiện nay", http://luatminhkhue.vn.

6.

Lê Xuân Bá, Trần Kim Hảo, Nguyễn Hữu Thắng (2006), Doanh nghiệp vừa và
nhỏ của Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế, Nxb Chính trị quốc
gia, Hà Nội.

7.

Nguyễn Đức Bách (2000), Chủ nghĩa tư bản nhà nước ở nước ta hiện nay và
xu hướng phát triển, Thư viện Quốc gia, Hà Nội.

8.

Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương (2006), Chuyên đề nghiên cứu Nghị
quyết Đại hội X của Đảng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.

9.


cáo thống kê về tai nạn lao động, Hà Nội.
23. Đỗ Minh Cương (2001), Văn hóa kinh doanh và triết lý kinh doanh, Nxb
Chính trị quốc gia, Hà Nội.
24. Đỗ Minh Cương (2010), Nhân cách doanh nhân và văn hóa doanh nhân Việt
Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
25. Ngô Huy Cương (2006), Dân chủ và pháp luật dân chủ, Nxb Tư pháp, Hà Nội.
26. Bùi Ngọc Cường (2004), Sự phát triển ý thức pháp luật của nhân dân đồng
bằng sông Cửu Long trong điều kiện đổi mới ở Việt Nam, Luận án Tiến sĩ Luật
học, Thư viện Quốc gia, Hà Nội.
27. Trần Quốc Dân (2003), Tinh thần doanh nghiệp giá trị định hướng của văn
hóa kinh doanh Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
28. Trần Quốc Dân (2005), Sức hấp dẫn - một giá trị văn hóa doanh nghiệp, Nxb
Chính trị quốc gia, Hà Nội.


29. Trần Quốc Dân (2008), Doanh nghiệp doanh nhân và văn hóa, Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội.
30. Nguyễn Đăng Dung (2004), Thế chế tư pháp trong nhà nước pháp quyền, Nxb
Tư pháp, Hà Nội.
31. Đảng Cộng sản Việt Nam (1994), Văn kiện Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa
nhiệm kỳ khóa VII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
32. Đảng Cộng sản Việt Nam (1998), Văn kiện Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành
Trung ương khóa VIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
33. Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX,
Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
34. Đảng Cộng sản Việt Nam (2005), Nghị quyết số 48-NQ/TW về chiến lược xây
dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng
đến năm 2020, Hà Nội.
35. Đảng Cộng sản Việt Nam (2005), Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị
về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, Hà Nội.

49. Đỗ Hữu Hải (2010), "Luật văn hóa doanh nghiệp", Tạp chí Kinh tế và Dự báo
(13).
50. Hoàng Văn Hải, Nguyễn Đăng Minh, Nhâm Phong Tuân (2012), Tinh thần
doanh nghiệp Việt Nam trong hội nhập, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà
Nội.
51. Hoàng Thị Hạnh (2011), "Về đặc thù văn hóa trong xây dựng nhà nước pháp
quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam", Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội (12).
52. Nguyễn Thị Minh Hiền (2008), Tìm hiểu quyền và nghĩa vụ của người lao
động trong các loại hình doanh nghiệp, Nxb Tư pháp, Hà Nội.
53. Hồ Việt Hiệp (2001), "Vai trò của nhân tố chủ quan trong quá trình nâng cao ý
thức pháp luật ở nước ta hiện nay", Tạp chí Khoa học chính trị (2).
54. Trần Thị Vân Hoa (2009), Văn hóa doanh nghiệp, Nxb Đại học Kinh tế quốc
dân, Hà Nội.
55. Đỗ Thị Phi Hoài (2009), Văn hóa doanh nghiệp, Nxb Tài chính, Hà Nội.
56. Nguyễn Huy Hoàng (2001), Một vài cách tiếp cận với văn hóa trong triết học
mác-xít, Luận án tiến sĩ Mỹ học Mác-Lênin, Thư viện Quốc gia, Hà Nội.
57. Nguyễn Huy Hoàng (2002), Mấy vấn đề triết học văn hóa, Viện Văn hóa và
Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
58. Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn Giáo trình Quốc gia các bộ môn khoa
học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh (2006), Giáo trình Triết học Mác Lênin, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
59. Dương Thị Hưởng (1996), Nâng cao ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ quản
lý hành chính nhà nước ở nước ta hiện nay, Luận án tiến sĩ Luật học, Thư viện


Quốc gia, Hà Nội.
60. Đỗ Huy (2005), Văn hóa và phát triển, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
61. Lê Xuân Huy (2010), Ý thức pháp luật với việc thực hiện dân chủ ở nông thôn
Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ Triết học, Thư viện Quốc gia, Hà Nội.
62. Trần Văn Khánh (2002), Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội và việc vận
dụng nó ở Việt Nam, Luận án tiến sĩ Triết học, Thư viện Quốc gia, Hà Nội.

phát triển khu vực tư nhân", Tạp chí Nghiên cứu kinh tế (5), tr.68.
78. C.Mác và Ph.Ăngghen (1994), Toàn tập, tập 20, Nxb Chính trị quốc gia, Hà
Nội.
79. C.Mác và Ph.Ăngghen (1993), Toàn tập, tập 23, Nxb Chính trị quốc gia, Hà
Nội.
80. C.Mác và Ph.Ăngghen (1999), Toàn tập, tập 39, Nxb Chính trị quốc gia, Hà
Nội.
81. Hồ Chí Minh (2009), Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
82. Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 4, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
83. Phạm Xuân Nam (1996), Văn hóa và kinh doanh, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
84. Phan Ngọc (1994), Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới, Nxb Văn hóa
thông tin, Hà Nội.
85. Phan Ngọc (1999), Một cách tiếp cận văn hóa, Nxb Thanh niên, Hà Nội.
86. Trần Thị Nguyệt (2005), "Vai trò của ý thức pháp luật đối với hoạt động xây
dựng và thực hiện pháp luật", Tạp chí Nhà nước và pháp luật (8), tr.42-tr.49.
87. Phùng Xuân Nhạ (2011), Nhân cách doanh nhân và văn hóa kinh doanh ở Việt
Nam trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội,
Hà Nội.
88. Ngọ Văn Nhân (2006), "Tác động của dư luận xã hội đối với ý thức pháp luật",
Tạp chí Triết học (8), tr.11-tr.16.
89. Ngọ Văn Nhân (2008), Dư luận xã hội và sự tác động của nó đối với ý thức
pháp luật của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở ở nước ta hiện nay, Luận án Tiến sĩ
Triết học, Viện Triết học, Hà Nội.
90. Ngọ Văn Nhân (2010), "Về cấu trúc, vai trò và chức năng của văn hóa pháp
luật", Tạp chí triết học (7), tr.24-tr.31.
91. Mai Hải Oanh (2009), "Phát triển văn hóa trong điều kiện kinh tế thị trường
định hướng xã hội chủ nghĩa", Tạp chí Cộng sản điện tử (21).
92. Hồ Phan (2005), "Mạn đàm về văn hóa doanh nghiệp", Tạp chí Thương mại (40).
93. Bùi Xuân Phong (2009), Đạo đức kinh doanh và văn hóa doanh nghiệp, Nxb
Thông tin và Truyền thông, Hà Nội.

Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
142. Vũ Anh Tuấn (2001), Vai trò của pháp luật trong việc đảm bảo công bằng xã
hội ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ Luật học, Học viện Chính trị Quốc
gia Hồ Chí Minh, Hà Nội.
143. Hoàng Anh Tuyên (2006), Pháp luật dành cho mọi nhà, Nxb Tư pháp, Hà
Nội.
144. Đào Trí Úc (1993), "Thị trường và pháp luật", Tạp chí Nhà nước và pháp luật (1).
145. Đào Trí Úc (2006), Xây dựng ý thức và lối sống theo pháp luật (Chương trình
khoa học công nghệ cấp nhà nước KX 07-17).
146. Nguyễn Thị Thúy Vân (2000), "Một số đặc điểm của ý thức pháp luật Việt
Nam", Tạp chí Triết học (5).
147. Nguyễn Thị Thúy Vân (2001), Logic khách quan của quá trình hình thành và
phát triển ý thức pháp luật ở Việt Nam, Luận án tiến sĩ Triết học, Thư viện
Quốc gia, Hà Nội.


148. Văn phòng Chính phủ (2012), Báo cáo số 2246/BC-VPCP về tình hình thực
hiện công tác cải cách hành chính tại các Bộ, ngành, địa phương quý I năm
2012, Hà Nội.
149. Viện nghiên cứu Nhà nước và pháp luật (1994), Xã hội và pháp luật, Nxb Chính
trị quốc gia, Hà Nội.
150. Trần Khắc Việt (1992), Đời sống tinh thần của xã hội và xây dựng đời sống
tinh thần của xã hội Việt Nam trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội, Luận
án phó Tiến sĩ Triết học, Thư viện Quốc gia, Hà Nội.
151. Nguyễn Tấn Việt (2005), "Thực trạng và một số giải pháp xây dựng văn hóa
doanh nghiệp ở Việt Nam", Tạp chí Thương mại (11), tr. 5-6.
152. Hoàng Vinh (1996), Một số vấn đề lý luận về văn hóa thời kỳ đổi mới, Nxb Chính
trị quốc gia, Hà Nội.
153. Trần Quốc Vượng (1997), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
154. Trần Quốc Vượng (2003), Văn hóa Việt Nam: tìm tòi và suy ngẫm, Nxb Văn