ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
==============

LÊ THỊ DIỆP

SÁNG TÁC CHO THIẾU NHI CỦA NGUYỄN NGỌC THUẦN
DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Hà Nội - 2014
1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
==============

LÊ THỊ DIỆP

SÁNG TÁC CHO THIẾU NHI CỦA NGUYỄN NGỌC THUẦN
DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60.22.01.21.

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Lê Dục Tú

Hà Nội - 2014

1.4.3. Quan niệm của Nguyễn Ngọc Thuần về văn chương. Error! Bookmark not
defined.
Tiểu kết .......................................................................... Error! Bookmark not defined.
3


Chương 2 : CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRONG SÁNG TÁC CHO . Error! Bookmark
not defined.
THIẾU NHI CỦA NGUYỄN NGỌC THUẦN ............ Error! Bookmark not defined.
2.1. Con người – đối tượng thẩm mỹ mang dấu ấn văn hóa. ... Error! Bookmark not
defined.
2.1.1. Ứng xử tình nghĩa như một phương thức sống của con người. ........... Error!
Bookmark not defined.
2.1.1.1. Ứng xử với thiên nhiên........................... Error! Bookmark not defined.
2.1.1.2. Ứng xử trong các mối quan hệ xã hội. ... Error! Bookmark not defined.
2.1.2. Văn hóa gia đình - nền tảng nuôi dưỡng nhân cách con người. ........... Error!
Bookmark not defined.
2.1.2.1. Quan hệ giữa cha mẹ và con cái. ............ Error! Bookmark not defined.
2.1.2.2. Quan hệ giữa anh (chị ) và em. .............. Error! Bookmark not defined.
2.1.2.3. Quan hệ giữa vợ và chồng. ..................... Error! Bookmark not defined.
2.1.3. Thế giới tâm linh – cội nguồn những ý niệm văn hóa của con người. Error!
Bookmark not defined.
2.1.3.1. Ý niệm về “hồn” và “ma”. .................... Error! Bookmark not defined.
2.1.3.2. Ý niệm về niềm tin cổ tích. ................... Error! Bookmark not defined.
2.2. Không gian văn hóa – nơi lưu giữ những bản sắc văn hóa dân tộc. ........... Error!
Bookmark not defined.
2.2.1. Không gian làng quê. .................................... Error! Bookmark not defined.
2.2.2. Không gian miền biển. .................................. Error! Bookmark not defined.
Tiểu kết. ......................................................................... Error! Bookmark not defined.
Chương 3 : NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRONG

truyền thống với xã hội đồng tiền tầm thường, dẫn đến sự băng hoại những giá trị
đạo đức nguồn cội. Hơn lúc nào hết, trong mối quan hệ với văn hóa, văn học Việt
Nam nói chung và văn học thiếu nhi Việt Nam nói riêng cần được nhìn nhận sâu sắc
và đa diện hơn. Nó cần lên tiếng để bảo vệ gìn giữ những giá trị truyền thống trong
“thế hệ vàng” của đất nước.
1.2 Văn học viết cho thiếu nhi ở nước ta ra đời tương đối muộn nhưng đã đạt
được những thành tựu nổi bật gắn liền với những tên tuổi như Tô Hoài, Phạm Hổ,
Võ Quảng, Trần Đăng Khoa, Cẩm Thơ, Nguyễn Hồng Kiên, Hoàng Hiếu Nhân,
Chu Hồng Quý, Khánh Chi... Tiếp bước những thế hệ đàn anh là sự nở rộ của thế hệ
nhà văn trẻ đầy nhiệt huyết như Nguyễn Nhật Ánh, Trần Thiên Hương, Lê Cảnh
Nhạc, Nguyễn Ngọc Thuần,… Trong đó, Nguyễn Ngọc Thuần là cây bút gây ấn
tượng mạnh với khả năng xây dựng một thế giới trẻ thơ tuyệt diệu. Xuất hiện trên
văn đàn với “bộ mặt” của một họa sĩ làm văn chương, bằng lao động chăm chỉ, vốn
sống dồi dào và đặc biệt là tình yêu trẻ thơ sâu đậm, Nguyễn Ngọc Thuần đã cho ra
đời nhiều tác phẩm hay, để lại ấn tượng đẹp không chỉ trong lòng trẻ thơ mà còn cả
thế hệ “dạy trẻ thơ”. Dễ dàng nhận thấy, trong những sáng tác của Nguyễn Ngọc
Thuần là hệ thống những mạch ngầm giá trị văn hóa tinh thần độc đáo. Nhà văn đã
phục nguyên lại không gian văn hóa của những tập tục truyền thống, những lối ứng
xử đậm đà hương vị Việt. Tuy nhiên, những vấn đề này chưa được tập trung nghiên
cứu một cách nghiêm túc và hệ thống với một góc nhìn riêng, một phương pháp
riêng. Nghiên cứu văn học bằng góc nhìn văn hóa có khả năng mở ra nhiều triển
6


vọng mới cho việc cắt nghĩa, lý giải những hệ tư tưởng trong sáng tác thiếu nhi của
Nguyễn Ngọc Thuần.
1.3 Trong hệ mạch những hướng nghiên cứu và tiếp cận văn học thì góc nhìn
văn hóa đang cho thấy là một hướng tiếp cận đem lại hiệu quả cao. Nó có khả năng
khai thác sâu giá trị nội tại của tác phẩm giúp chúng ta có thể thâu tóm một cách
toàn diện đời sống văn hóa con người của cả cộng đồng dân tộc. Với đề tài Sáng tác

hiện đại, phù hợp với xu thế tiến bộ chung của khoa học văn học.
Về mảng văn học thiếu nhi Việt Nam, từ khi manh nha hình thành cũng luôn
nhận được sự quan tâm của các nhà phê bình nghiên cứu. Một số sách và giáo trình
tiêu biểu như: Bách khoa thư Văn học thiếu nhi Việt Nam của Vân Thanh và
Nguyên An; Giáo trình văn học thiếu nhi (Tủ sách Đại học Vinh) do Chu Thị Hà
Thanh, Lê Thị Thanh Bình biên soạn; Giáo trình Văn học trẻ em (NXB Đại học Sư
phạm, 2010) của Lã Thị Bắc Lý; … Ngoài một số giáo trình và sách kể trên còn có
rất nhiều bài báo, bài viết, các cuộc phỏng vấn,...bàn về văn học thiếu nhi trên tạp
chí nghiên cứu, hoặc các trang web văn học như: Cảm nhận về văn học thiếu nhi thế
kỉ XXI của Lã Thị Bắc Lý trên Vannghequandoi.com.vn ; Văn học thiếu nhi Việt
Nam – Những chặng đường phát triển và những thành tựu của Thu Hương trên tạp
chí NCVH (số 1-2005) ; Mấy suy nghĩ về văn học thiếu nhi thời kì đổi mới của Lê
Phương Liên ( TC Phê bình VHNT, số 2- 2012),…
Những sáng tác thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần xuất hiện và ngay lập tức
nó đã thu hút mạnh mẽ sự chú ý từ giới phê bình và nghiên cứu văn học. Hàng loạt
các bài viết xuất hiện trên các tạp chí như minh chứng cho vị trí của tác giả trên địa
đàng văn học thiếu nhi Việt Nam. Có thể kể đến một số bài viết tiêu biểu sau:
Trước tiên, phải kể đến bài viết Nguyễn Ngọc Thuần – Người kể chuyện cổ
tích hiện đại của Nguyễn Thị Minh Thái trên báo điện tử Nxbtre.vn (ngày
11/04/2004). Trong bài viết, người nghiên cứu đã có cái nhìn khái quát về nội dung
và nghệ thuật trong sáng tác thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần: “Mỗi truyện ngắn
nho nhỏ trong đó đã là một truyện tặng cho bạn đọc trẻ thơ, lại vừa là một truyện
dành cho người lớn. Bởi chúng nhiều tầng nghĩa, giàu chất thơ, và có lẽ, bởi cả tác
phẩm chính là kết quả cái nhìn độc đáo của một chủ thể thi sĩ viết văn xuôi, với
động thái đắm đuối nhị nguyên rất mới lạ” [46, tr.2]. Sau đó, tác giả bài viết đã giải
thích căn nguyên của những mảng hồn trong trẻo, tinh khôi đó chính là từ “nguồn
cội”, là tuổi thơ bên những gì thân thương nhất của gia đình, làng xóm, bè bạn, thầy
8



9


tác của nước mình. Cái lấn cấn của tôi, có lẽ một phần ganh tị, là vì sao lại có người
Việt Nam viết được theo lối này, viết được như thế này?” [1, tr.5].
Ngoài những bài viết tiêu biểu trên, còn rất nhiều những lời nhận xét, lời bình
về văn chương Nguyễn Ngọc Thuần, đặc biệt là sự ngợi khen về tác phẩm Vừa
nhắm mắt vừa mở cửa sổ của anh. Nhà văn Nguyễn Thị Minh Thái nhận xét về
truyện Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ: “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ đã thật sự là
một cú đúp ngoạn mục về văn chương” [46, tr.5]. Nhà văn Hồ Anh Thái với những
cảm xúc chủ quan: “Nghĩ ngợi loay hoay, nhân đọc cuốn Vừa nhắm mắt vừa mở
cửa sổ. Ðọc xong ngẩn ngơ lâu lâu. Văn phong đẹp, trong vắt. Người đọc soi vào
đấy, thấy cả những ao ước tuổi thơ mình” và đặt tên cho cuốn sách là “Hoàng tử Bé
của văn học thiếu nhi Việt Nam”[dẫn theo 56, tr.5]. Lã Thị Bắc Lý trong Giáo trình
văn học trẻ em cũng có những nhận xét về nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần như sau:
“Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của Nguyễn Ngọc Thuần có lối viết không mới mà
vẫn lạ. Anh thu hút người đọc ở giọng văn trong trẻo, với cái nhìn hồn nhiên, đầy sự
ngạc nhiên thơ trẻ” [26, tr.60].
Ngoài ra, còn một số công trình luận văn nghiên cứu về sáng tác thiếu nhi của
Nguyễn Ngọc Thuần trên các phương diện khác nhau như : Đặc điểm truyện thiếu
nhi của Nguyễn Ngọc Thuần (2013) của Tạ Thị Liên (chuyên ngành LLVH - ĐH
KHXH&NV); Đặc sắc nghệ thuật trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc
Thuần (2012) của Lê Thị Hằng (chuyên ngành VHVN – ĐH Vinh),…
Nhìn một cách tổng quan, gần như chưa có một công trình chuyên biệt nào
nghiên cứu về văn học thiếu nhi từ góc nhìn văn hóa. Riêng về hiện tượng Nguyễn
Ngọc Thuần những nhận xét của các nhà nghiên cứu về yếu tố văn hóa trong các tác
phẩm thiếu nhi của anh còn mang tính sơ khai, khái quát, chung chung. Hiểu được
tầm quan trọng của thực tiễn trong việc bảo tồn những giá trị văn hóa trong thế hệ
tương lai của đất nước, chúng tôi mong muốn nghiên cứu sâu về sáng tác thiếu nhi của
Nguyễn Ngọc Thuần để góp phần làm sáng tỏ những tư tưởng, triết lý về giá trị văn hóa

những sáng tác đó sẽ rất dễ gây sự “ôm đồm”, “loãng mạch” đối tượng.
Ngoài ra, chúng tôi còn so sánh tác phẩm thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần
với Nguyễn Nhật Ánh, Đoàn Giỏi… Các so sánh đó không được tách ra thành các
chuyên mục độc lập, riêng biệt mà đặt chúng trong sự soi chiếu với các tác phẩm
thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần.
Thêm nữa, dưới quy phạm của những đặc điểm sáng tác cho thiếu nhi, chúng
tôi nghiên cứu những tác phẩm của Nguyễn Ngọc Thuần từ góc nhìn văn hóa ở
điểm nhìn của tác giả và điểm nhìn trẻ thơ.
5. Phương pháp nghiên cứu
Với đề tài “Sáng tác cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần dưới góc nhìn văn
hóa”, chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cơ bản sau:
5.1. Phương pháp liên ngành
Chúng tôi xác định đây là phương pháp trọng yếu của luận văn này. Thực
chất, phương pháp liên ngành giúp chúng tôi vận dụng, phối hợp một số tri thức liên
11


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Phan Thị Vàng Anh (2005), Sự độc đáo trong Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của
Nguyễn Ngọc Thuần, Website: Http://Nxbtre.vn.
2. Đào Duy Anh (2000), Việt Nam văn hóa sử cương, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội.
3. Trần Lê Bảo (2009), Giải mã văn hóa trong tác phẩm văn học, nguồn Tạp chí
nghiên cứu Trung Quốc, Website: Http://vns.hnue.vn
4. Nguyễn Duy Bắc (1999), Mấy suy nghĩ về hướng nghiên cứu văn học nghệ thuật
trong mối quan hệ với văn hóa, TC Văn hóa nghệ thuật số 1, tr 20 – 35.
5. Đỗ Thị Ngọc Chi (2013), Văn chương Vũ Bằng dưới góc nhìn văn hóa, Luận án
tiến sĩ Ngữ Văn, Viện KHXH Việt Nam, Hà Nội.
6. Phan Chính (2008), Nguyễn Ngọc Thuần với khoảng trời đong đầy hoài niệm,
Tạp chí Văn học, số 2, tr 45 – 53.
7. Lương Minh Chung (2012), Thơ Hoàng Cầm dưới góc nhìn văn hóa, Luận án

22. Trần Đình Hượu (1995), Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại, NXB
Văn hóa thông tin, Hà Nội.
23. M.B. Khchrapchenco (1978), Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn
học, NXB Giáo dục, Hà Nội.
24. Nguyễn Văn Lê (2001), Văn hóa ứng xử trong giáo dục gia đình, NXB
TPHCM, HCM.
25. Lã Thị Bắc Lý (2000), Truyện viết cho thiếu nhi sau năm 1975, Nxb Đại học
Quốc gia Hà Nội.
26. Lã Thị Bắc Lý (2011), Giáo trình văn học trẻ em, Nxb Đại học Sư phạm, HN.
27. Phương Lựu (chủ biên) (1999), Lý luận văn học, NXB Giáo dục, Hà Nội.
28. Phan Ngọc (1999), Một cách tiếp cận văn hóa, NXB Thanh niên, Hà Nội.
29. Phan Ngọc (2002), Bản sắc văn hóa Việt Nam, NXB Văn học, Hà Nội.
30. Phùng Tri Nguyên (2000), Văn hóa tiếp cận từ vấn để và biểu tượng, NXB Văn
hóa dân tộc, Hà Nội.
31. Toàn Nguyễn (2009), “Nguyễn Ngọc Thuần -Hoàng tử bé biến mất”, Website:
.
32. Phùng Quý Nhâm (2003), Văn học và văn hóa từ một góc nhìn, NXB Văn học,
Trung tâm nghiên cứu Quốc học.

13


33. Trần Viết Nhi (2011), Nguyễn Ngọc Thuần nhà văn thân quý của trẻ em,
Website:
34. Trần Viết Nhi (2011), Triết lý về giá trị con người trong truyện thiếu nhi của
Nguyễn Ngọc Thuần, Website: http: //www.vanhoc.net
35. Nhiều tác giả (1992), Từ điển tiếng Việt, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội.
36. Nhiều tác giả (1983), Bàn về văn học thiếu nhi, NXB Kim Đồng, Hà Nội.
37. Nhiều tác giả (2007), Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
38. Nhiều tác giả (1993), Nghĩ và viết cho các em, Tạp chí Văn học, số 5, tr. 37 – tr.42.

56. Nguyễn Ngọc Thuần (2013), Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, NXB Trẻ, Tp
HCM.
57. Đỗ Thị Minh Thúy (1997), Mối quan hệ giữa văn hóa – văn học, NXB Văn hóa
thông tin, Hà Nội.
58. Đỗ Lai Thúy (2005), Văn hóa Việt Nam nhìn từ mẫu người văn hóa, NXB Văn
hóa thông tin, Hà Nội.
59. Huỳnh Công Tín (2009), Từ điển từ ngữ Nam Bộ, NXB Chính trị Quốc gia.
60. Lê Ngọc Trà (2007), Văn chương, thẩm mỹ và văn hóa, NXB Giáo dục.
61. Hoàng Trinh (1996), Vấn đề văn hóa và phát triển, NXB Chính trị Quốc
gia, Hà Nội.
62. Hoàng Trinh (2000), Bản sắc dân tộc và hiện đại hóa trong văn hóa, NXB
Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
63. Đinh Gia Trinh (1932), Phi Lộ, Tạp chí Văn học số 1, tr.45-52.
64. Trần Quốc Vượng (chủ biên), (2000), Cơ sở văn hóa Việt Nam, NXB Giáo dục,
Hà Nội.
65. Trần Quốc Vượng (2000), Văn hóa Việt Nam tìm tòi và suy ngẫm, NXB Văn
hóa dân tộc, Hà Nội.
66. Trần Ngọc Vương (2003), Văn học Việt Nam dòng riêng giữa nguồn chung,
NXB Đại học Quốc gia.

15