BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2

TẠ THỊ HÀ

SÁNG TÁC CHO THIẾU NHI CỦA
PHẠM HỔ, XUÂN QUỲNH NHÌN TỪ
GÓC ĐỘ LOẠI HÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam

HÀ NỘI, 2015


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2

TẠ THỊ HÀ

SÁNG TÁC CHO THIẾU NHI CỦA
PHẠM HỔ, XUÂN QUỲNH NHÌN TỪ
GÓC ĐỘ LOẠI HÌNH
Chuyên ngành: Lí luận văn học
Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN VĂN NAM


Học viên

Tạ Thị Hà


MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN
LỜI CAM ĐOAN
PHẦN MỞ ĐẦU.................................................................................................. 1
1. Lí do chọn đề tài ............................................................................................ 1
2. Lịch sử vấn đề ............................................................................................... 6
3. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu ................................................................... 12
4. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu .................................................................. 12
5. Phƣơng pháp nghiên cứu ............................................................................. 13
6. Đóng góp mới của luận văn ......................................................................... 14
7. Cấu trúc luận văn. ........................................................................................ 15
PHẦN NỘI DUNG ............................................................................................. 16
CHƢƠNG I: VĂN HỌC VIẾT CHO THIẾU NHI – MỘT LOẠI HÌNH VĂN
HỌC ĐẶC BIỆT VÀ CHÂN DUNG SÁNG TẠO CỦA PHẠM HỔ, XUÂN
QUỲNH .............................................................................................................. 16
1.1. Nhu cầu văn học của thiếu nhi trên cơ sở tâm lý học trẻ em ................... 16
1.2. Đặc trƣng thẩm mỹ của văn học viết cho thiếu nhi .................................. 18
1.3. Phác họa về văn học viết cho thiếu nhi ở Việt Nam ................................. 20
1.4. Hành trình sáng tạo và phong cách nghệ thuật của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh
......................................................................................................................... 24
1.4.1. Hành trình sáng tạo và phong cách nghệ thuật của Phạm Hổ ............ 24
1.4.1.1. Phạm Hổ - Hành trình sáng tạo ................................................... 24
1.4.1.2. Phong cách nghệ thuật của Phạm Hổ .......................................... 28



3.1.2.4. Giọng điệu .................................................................................. 90
3.2. Văn xuôi viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh.......................................... 94
3.2.1. Đặc sắc nội dung văn xuôi viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh......... 94
3.2.1.1. Một thế giới thiên nhiên phong phú ............................................ 94
3.2.1.2. Một khúc ca về mái ấm gia đình.................................................. 96
3.2.1.3. Một bức tranh xã hội chân thực ................................................... 99
3.2.2. Đặc sắc nghệ thuật văn xuôi viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh .... 104
3.2.2.1. Nghệ thuật tổ chức cốt truyện và xây dựng kết cấu ................... 104
3.2.2.2. Ngôn ngữ và giọng điệu ............................................................ 105
3.3. Nét chung về cảm hứng sáng tạo và hiệu quả nghệ thuật mang tính thời
đại của văn xuôi Phạm Hổ, Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi ......................... 107
PHẦN KẾT LUẬN ........................................................................................... 110
DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................. 112


1

 PHẦN MỞ ĐẦU 

1. Lí do chọn đề tài
Văn học thiếu nhi từ lâu đã trở thành “một bộ phận có vị trí đặc biệt quan
trọng trong mỗi nền văn học dân tộc”. Nó đƣợc xem là hành trang quan trọng
cho trẻ em trên suốt đƣờng đời, bởi lẽ những gì lƣu giữ trong thời niên thiếu rất
khó phai mờ. Véra C.Barclay - một nữ trƣởng hƣớng đạo, chuyên ngành về Sói
con - trong lúc nghiên cứu phƣơng pháp hƣớng đạo để giúp hình thành tính cách
cho trẻ lứa tuổi 8-12, đã kết luận một số điều có liên quan đến văn học cho thiếu
nhi nhƣ sau:“Trong trái tim mỗi trẻ em đều có cái mà ta gọi là bản năng về sự
huyền diệu và sự kì lạ… Chính là trong khi nghe chuyện mà em nhỏ giải đƣợc
cơn khát cái huyền diệu, bởi vì, nhờ câu chuyện ấy, em có thể ngao du trong thế
giới của truyền thuyết và hút đầy bầu phổi không khí phấn khởi của nó” [80,

Văn học viết cho thiếu nhi ở Việt Nam đã đạt đƣợc những thành tựu đáng kể,
nó đƣợc các em đón nhận một cách nồng nhiệt bởi nó phù hợp với những đặc
điểm tâm sinh lý của các em. Quá trình phát triển và những đặc điểm thể loại cho
thấy văn học thiếu nhi Việt Nam thực sự là một bộ phận văn học quan trọng cần
đƣợc nghiên cứu một cách toàn diện và nghiêm túc. Tuy khó để chỉ ra một công
thức chung nhất trong việc sáng tác văn học thiếu nhi nhƣng những công trình
nghiên cứu về mảng văn học này sẽ là cú “hích” cần thiết để thúc đẩy sự phát
triển của văn học thiếu nhi nói chung và văn học thiếu nhi Việt Nam nói riêng.
Rõ ràng, văn học dành cho thiếu nhi là một bộ phận quan trọng, không thể
thiếu đối với hành trình đầu đời của bất cứ một ngƣời nào. Bởi vậy, còn trẻ em
thì vẫn còn cần văn học dành cho thiếu nhi, và còn rất cần những công trình
nghiên cứu về bộ phận văn học ấy.
Văn học dành cho thiếu nhi cũng đã trải qua khá nhiều những thăng trầm, thử
thách, nhất là trong thời kì hiện đại, nó dễ bị lãng quên bởi trẻ em đang bị hút
vào những thú vui văn hóa mới. Tuy nhiên, những sáng tác của các nhà văn nhƣ:


3

Tô Hoài, Nguyễn Huy Tƣởng, Võ Quảng và Phạm Hổ, Xuân Quỳnh vẫn để lại
không ít ấn tƣợng sâu sắc trong tâm trí của bạn đọc thiếu nhi. Chúng tôi cho rằng
việc đánh giá, ghi nhận lại vị trí của những cây bút tâm huyết dành cho nền văn
học thiếu nhi nƣớc nhà là việc làm cần thiết, trong đó không thể không kể đến
những gƣơng mặt quen thuộc mà thiếu nhi Việt Nam rất mến yêu: Phạm Hổ,
Xuân Quỳnh.
Những ai quan tâm tới nền văn học Việt Nam hiện đại hẳn đều biết tên tuổi
nhà văn Phạm Hổ. Sinh thời, Phạm Hổ thƣờng hay nói đến một khát vọng giản
dị nhƣng mãnh liệt của mình là đƣợc làm bạn với trẻ con. Ông đã sáng tác trên
cả ba địa hạt: thơ, văn xuôi, kịch và để lại một sự nghiệp văn học dành cho trẻ
em khá dày dặn. Ông là một nhà văn chuyên viết cho thiếu nhi. Hơn nửa thế kỷ

trong dòng văn học thiếu nhi Việt Nam hiện đại. Sự nghiệp sáng tác của Xuân
Quỳnh là hành trình của những vần thơ “thấm đƣợm tình mẫu tử”, là lời văn
“gan ruột” chắt chiu từ trái tim ấm nóng luôn đập những nhịp yêu thƣơng, trìu
mến dành cho các em. Sáng tác của Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi đọng lại
trong trẻ em những bài học giản dị mà sâu sắc, thấm thía, điều ấy càng chứng tỏ
tài năng của một ngƣời nghệ sĩ đã hòa quyện với tình cảm thiêng liêng của một
ngƣời mẹ, ngƣời chị dành cho con, em mình.
Những sáng tác Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi không phải là những bài học
khô khan, những lời giáo dục gƣợng ép mà thực sự là những tác phẩm viết vì trẻ
em. Có những câu chuyện mang hơi hƣớng của truyện đồng thoại, cũng có
những sáng tác là cổ tích thời hiện đại, lại có những bài thơ nhƣ lời hát… tất cả
đều phản ánh một thế giới trẻ thơ rất ngộ nghĩnh, dễ thƣơng và cũng vô cùng
chững chạc, ngƣời lớn. Trẻ em tƣ duy bằng trực giác, cảm xúc nhƣng hết sức
tinh tế, thông minh và chính xác. Xuân Quỳnh rất khéo léo “mƣợn” cách nhìn
thế giới, cách đối diện và giải quyết mọi vấn đề trong cuộc sống của trẻ em. Với
thái độ hết sức nghiêm túc và chuyên chú, Xuân Quỳnh thƣờng xuyên “quan sát”
kĩ mọi cảm xúc, rung động và suy nghĩ của các em, “kịp thời” đồng hành cùng
trẻ nhỏ trên từng chặng đƣờng khám phá thế giới muôn màu. Có lẽ vì vậy mà
những sáng tác của Xuân Quỳnh nhƣ: Vì sao?, Chuyện cổ tích về loài người,


5

Bầu trời trong quả trứng, Con yêu mẹ… hay truyện Ông ngoại và ông nội, Mùa
xuân trên cánh đồng, Bến tàu trong thành phố… đã trở thành “ngƣời bạn” thân
thiết với trẻ em Việt Nam.
Ngoài ra, ngƣời viết cũng ghi nhận một yêu cầu xuất phát từ thực tiễn: nền
văn học hiện đại Việt Nam dành cho thiếu nhi không chỉ đứng trƣớc cuộc thử
thách cạnh tranh với những “thú vui” đa dạng khác của thời buổi công nghệ nhƣ
internet, điện thoại di động mà còn “bất lực” trƣớc sự xâm chiếm của những tác

ngôn… Trải qua những bƣớc thăng trầm của lịch sử, đặc biệt là cuộc cách mạng
biến thiên vĩ đại năm 1945 của dân tộc, diện mạo văn học thiếu nhi Việt Nam sau
đổi mới có nhiều khởi sắc và đã đạt đƣợc những thành tựu đáng kể. Bƣớc sang
thế kỉ 21 - thế kỉ của “thế giới phẳng” và sự bùng nổ của khoa học công nghệ
thông tin, văn học thiếu nhi Việt Nam lại càng chứng tỏ đƣợc vai trò quan trọng
của mình trong việc định hƣớng, giáo dục tri thức và đạo đức cho các thế hệ
“mầm non” của đất nƣớc .
Trƣớc nhu cầu đó của lịch sử, văn học thiếu nhi cũng tự phân hóa thành các
bộ phận, khuynh hƣớng, dòng văn học khác nhau. Có sáng tác đi tìm thế giới
siêu thực, giả tƣởng, hoang đƣờng, thần tiên hoặc những câu chuyện kì bí … Có
tác phẩm lại hƣớng về quá khứ để sáng tạo, “làm mới” các câu chuyện cổ tích,
chuyện lịch sử. Và cũng không ít những tác phẩm “trung thành” với đề tài “tình
cảm trong sáng” - một vấn đề vốn rất quen thuộc trong các sáng tác dành cho
thiếu nhi. Văn học thiếu nhi vì thế luôn biến đổi không ngừng và ngày một phát
triển phong phú, đa dạng hơn.
Nhìn trên bình diện sâu, các công trình nghiên cứu về văn học thiếu nhi nƣớc
ta không phải ít và cũng không ít các nhà nghiên cứu dành phần lớn tâm huyết,
thời gian của đời mình cho công việc phê bình những sáng tác dành cho thiếu nhi
Việt Nam. Tuy nhiên, chúng ta buộc phải so sánh và thừa nhận rằng độ chênh
lệch giữa đầu tƣ nghiên cứu bộ phận văn học thiếu nhi so với việc nghiên cứu
những tác giả, tác phẩm viết cho ngƣời lớn là quá lớn. Năm 2002, Hội đồng văn


7

học thiếu nhi kết hợp với nhà xuất bản Từ điển bách khoa Hà Nội nuôi ý định
làm một bộ Bách Khoa thƣ văn học thiếu nhi Việt Nam gồm 4 tập:
Tập hai: Thơ ca văn học thiếu nhi Việt Nam (tuyển).
Tập một: Tổng quan về văn học thiếu nhi Việt Nam.
Tập ba: Văn xuôi văn học thiếu nhi Việt Nam (tuyển).

Phạm Hổ thơ viết cho lứa tuổi nhi đồng của Lê Nhật Ký (Thông báo khoa học,
Đại học Quy Nhơn, số 31)…
Đến năm 2003, Giáo trình văn học trẻ em của Lã Thị Bắc Lý đã đƣợc nhà
xuất bản Đại học Sƣ Phạm Hà Nội ấn hành để phục vụ cho sinh viên các khoa
Giáo dục mầm non, Giáo dục đặc biệt. Đây đƣợc xem là một công trình nghiên
cứu khá chuẩn, cung cấp những kiến thức cơ bản về nền văn học thiếu nhi Việt
Nam và giới thiệu thêm những tinh hoa văn học trẻ em của nƣớc ngoài. Đọc
chƣơng giới thiệu một số tác giả Việt Nam tiêu biểu, chúng tôi nhận thấy ngƣời
nghiên cứu đã thể hiện rõ công phu để nắm bắt đƣợc đặc điểm, giá trị nổi bật
trong những sáng tác của Võ Quảng, Tô Hoài từ mảng thơ ca đến văn xuôi, từ
nội dung đến nghệ thuật… Riêng với Phạm Hổ, nhà nghiên cứu cũng quan tâm
nhiều hơn đến mảng thơ ca, từ khảo sát Nội dung chủ đạo trong thơ viết cho
thiếu nhi của Phạm Hổ đến tìm hiểu Đặc sắc về nghệ thuật thơ Phạm Hổ viết cho
trẻ em. Nhƣng đến mảng văn xuôi, Lã Thị Bắc Lý chỉ đánh giá khái quát về tập
Chuyện hoa, chuyện quả của Phạm Hổ. Điều đáng ghi nhận nhất ở đây là: ngƣời
nghiên cứu đã xác định thể loại nổi bật trong truyện viết cho thiếu nhi của Phạm
Hổ: cổ tích hiện đại (còn gọi là cổ tích mới). Khi bàn đến thể loại này, ngƣời
nghiên cứu đánh giá: “vấn đề sáng tác cổ tích mới đƣợc nhiều nhà văn quan
tâm hơn, trong đó, Phạm Hổ là ngƣời đầu tiên đã mạnh dạn thể nghiệm sáng tác
truyện cổ tích cho các em”[48, tr.118]. Sau đó, khi đi sâu tìm hiểu các đặc điểm
nổi bật của thể loại cổ tích mới ấy trên các bình diện: không gian - thời gian,
nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ…, ngƣời nghiên cứu thƣờng xuyên lấy truyện
viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ làm dẫn chứng và phân tích khá kĩ. Ngoài ra,
Nguyên Ngọc còn tìm thấy những điểm rất thú vị trong truyện viết cho thiếu nhi
của Phạm Hổ: “Hình nhƣ văn học ta ít lâu nay, cả văn học viết cho các em, bận


9

bịu chính đáng vì những vấn đề xã hội lớn, mà chừng có hơi xao lãng về thiên


bao giờ là cuối (Nhã Nam, 2011), Xuân Quỳnh – Sóng mãi còn nổi sóng (NXB
VH – TT, 2013), Xuân Quỳnh – thơ và đời (NXB Văn hóa Thông tin)…
Lê Nhật Ký với Nhớ Xuân Quỳnh - người viết cho thiếu nhi là một trong
những bài viết tiêu biểu tuy ngắn gọn nhƣng sâu sắc với nhiều nhận định xác
đáng. Lý giải về mối duyên của Xuân Quỳnh với văn học thiếu nhi, Lê Nhật Ký
cho rằng: “Tôi không nghĩ, chị (Xuân Quỳnh) đến với văn học thiếu nhi nhƣ một
du khách ghé qua vƣờn trẻ tìm kiếm chút thanh âm trong trẻo, rồi lại trở về, tiếp
tục dấn mình vào cuộc sống với đầy rẫy những va đập, những buồn vui đƣợc
mất. Chị đến với các em bằng một tình yêu thực sự, một tâm nguyện đƣợc trở
thành nhà thơ của các em”. Thật vậy, chiếc cầu nối Xuân Quỳnh với trẻ em
không gì khác hơn chính là các con của chị: Tuấn Anh, Minh Vũ, Quỳnh Thơ.
“Những đứa con chính là nguồn cảm hứng không bao giờ vơi cạn của Quỳnh” nhà giáo Đông Mai, ngƣời chị ruột của nhà thơ đã có lần nhận xét nhƣ vậy. Cũng
theo Lê Nhật Ký, chính một tuổi thơ “thiếu thốn tình cảm” - mẹ mất sớm, bố
công tác xa nhà, đã “làm nảy sinh những khát khao, về sau sẽ trở thành nguồn
cảm hứng mở ra những sáng tạo vô bờ bến”. Trên phƣơng diện thơ ca, Lê Nhật
Ký khẳng định những vần thơ của Xuân Quỳnh luôn lấy cảm hứng từ “tình mẫu
tử”, trong các sáng tác của chị, thế giới trong thơ chị “đƣợc ngắm nhìn qua lăng
kính của tình mẹ con”. Bài viết cũng cho rằng, trên phƣơng diện văn xuôi, ngoài
việc vẫn tiếp tục chủ đề tình mẹ con, Xuân Quỳnh “đã có sự mở rộng đề tài, đề
tập tới nhiều mối quan hệ khác nhau”. Chị có biệt tài “viết về cái đời thƣờng…
từ những chuyện không đâu, nhỏ nhặt nhƣng đã nhào nặn nên một câu chuyện có
khả năng lôi cuốn ngƣời đọc”. Cuối cùng, tác giả đi đến khẳng định: “Với những
đóng góp về thơ và truyện, Xuân Quỳnh xứng đáng là một tên tuổi trong lĩnh
vực văn học thiếu nhi. Thơ văn chị mang vẻ đẹp của sự trong trẻo vốn đƣợc
chƣng cất qua một tâm hồn đầy trải nghiệm với nhiều cung bậc cảm xúc. Vì vậy,
nó hấp dẫn và xúc động biết bao...”. Nhớ Xuân Quỳnh - người viết cho thiếu nhi
của Lê Nhật Ký đã nêu đƣợc những nét độc đáo chính trong sự nghiệp cầm bút



12

3. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu
- Đối tƣợng : Luận văn đi sâu nghiên cứu tìm hiểu đặc sắc các sáng tác
thơ và văn xuôi viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh.
- Phạm vi nghiên cứu:
Toàn bộ các sáng tác thơ và văn xuôi dành cho thiếu nhi của Phạm Hổ với
khoảng 20 tập thơ và viết khoảng 54 truyện cho thiếu nhi.
Thơ: Em tre (1948), Chú bò tìm bạn (1957), Em thích em yêu (1958), Những
ngƣời bạn nhỏ (1960), Bạn trong vƣờn (1967), Từ không đến mƣời (1973), Mẹ,
mẹ ơi, cô bảo (1980), Những ngƣời bạn im lặng (1984), Đỗ trắng đỗ đen (1991),
Cháu chọn hạt nào (1992), Câu chuyện về Miu trắng (1993)
Truyện: 47 truyện thuộc 6 tập truyện mà Phạm Hổ đặt tên chung là Chuyện
hoa chuyện quả
Toàn bộ các sáng tác thơ và văn xuôi dành cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh:
+ Cây trong phố - Chờ trăng (thơ thiếu nhi, in chung, 1981)
+ Bầu trời trong quả trứng (thơ thiếu nhi, 1982)
+ Mùa xuân trên cánh đồng (truyện thiếu nhi - 1981)
+ Bến tàu trong thành phố (truyện thiếu nhi, 1984)
+ Vẫn có ông trăng khác (truyện thiếu nhi, 1986)
+ Tuyển tập truyện thiếu nhi (1995)
+ Chú gấu trong vòng đu quay (tập truyện)
+ Một số tác phẩm thơ in rải rác trong các tập thơ khác
+ Hơn 45 truyện ngắn chủ yếu đƣợc tổng hợp trong: Tuyển tập truyện
thiếu nhi (NXB Phụ nữ 1995); Tuyển tập truyện viết cho thiếu nhi từ sau CMT8
(NXB Giáo dục 1999); Xuân Quỳnh - Truyện hay viết cho thiếu nhi (NXB Kim
Đồng 2014).
4. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
- Mục đích nghiên cứu:


thiết phục vụ cho việc nghiên cứu. Việc đối chiếu, so sánh không nhằm hạ thấp


14

hay đề cao mảng sáng tác nào của tác giả nào mà quan trọng hơn là chúng tôi
muốn thông qua sự so sánh, đối chiếu để thấy đƣợc phong cách của mỗi ngƣời.
5.3 Phương pháp hệ thống, thống kê :
Sử dụng phƣơng pháp hệ thống để hệ thống hóa các vấn đề lý luận, các
nội dung cần nghiên cứu thành những luận điểm có tính khoa học. Phƣơng pháp
thống kê, lập bảng hỏi đƣợc sử dụng để tăng tính ứng dụng của đề tài, sự tƣơng
tác của quá trình nghiên cứu với hiện trạng xã hội thực tế. Thông qua các số liệu
thu thập đƣợc trong quá trình nghiên cứu, những kết luận trong luận văn sẽ trở
nên chính xác và rõ ràng hơn.
6. Đóng góp mới của luận văn
Trên cơ sở kế thừa những thành tựu trƣớc đây, luận văn sẽ tiếp cận một cách
chuyên sâu các sáng tác cho thiếu nhi của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh để thấy đƣợc
những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của các sáng tác đó.
Qua luận văn chúng tôi cố gắng cung cấp cái nhìn hệ thống và toàn diện về
sáng tác cho thiếu nhi của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh. Qua đó, luận văn góp
phần khẳng định đóng góp không nhỏ của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh vào bộ phận
văn xuôi Việt Nam hiện đại dành cho trẻ em.
Ngoài ra, trong hoàn cảnh văn hóa nghe nhìn tràn ngập đang làm mất đi thú
đọc sách nơi thiếu nhi, nhất là các tác phẩm văn học trong nƣớc dành cho thiếu
nhi hiện nay chƣa thật sự đáp ứng đƣợc nhu cầu thƣởng thức của trẻ em, thì việc
nhìn nhận, tìm hiểu, đánh giá sáng tác của hai tác giả từng có ảnh hƣởng không
nhỏ đến đời sống tâm hồn nhiều thế hệ tuổi thơ nhƣ Phạm Hổ, Xuân Quỳnh theo
chúng tôi, cũng là một trong những cách gợi mở hƣớng sáng tác cho các nhà văn
viết truyện thiếu nhi hiện nay.
Mặt khác, chúng tôi hi vọng luận văn sẽ là một đóng góp cho ngành lí luận,

Mặc dù văn học viết cho thiếu nhi ở Việt Nam mới đƣợc hình thành
nhƣng nó đã đạt đƣợc những thành tựu đáng kể, đƣợc các em đón nhận một cách
nồng nhiệt bởi nó phù hợp với những đặc điểm tâm sinh lý của các em. Vậy đặc
điểm tâm sinh lý của các em giai đoạn này có gì đặc biệt?
Theo các nhà tâm lý học, ở trẻ em nhận thức còn nặng về cảm tính, trí
tƣởng tƣợng gắn liền với hình ảnh trực quan nên tất cả những gì mới lạ, bất ngờ,
ngộ nghĩnh, hóm hỉnh đều thu hút sự chú ý, tạo hứng thú gơi dậy trí tò mò, lòng
ham hiểu biết của các em. Thiếu nhi tiếp nhận văn học theo cách riêng của mình.
Các em luôn khao khát khám phá, giao hòa với thế giới xung quanh bằng câu hỏi
“đây là cái gì?” “tại sao…” Các em sẽ đi tìm câu trả lời cho những câu hỏi ấy
trong những truyện cổ tích, những thể loại văn học viết cho các em, những
truyện thần thoại, truyền thuyết… hay những lời giải thích của ngƣời lớn. Các
câu trả lời ko đòi hỏi phải chính xác, chi tiết, cụ thể, lột tả bản chất của sự vật
hiện tƣợng mà chỉ cần dừng lại ở mức độ “có lý” đối với các em. Mặc dù sự “có


17

lý” ấy đôi khi là sự “phi lý” đối với ngƣời lớn nhƣng nó vẫn đáp ứng đƣợc nhu
cấu của trẻ thơ và đƣợc trẻ thơ đón nhận một cách thích thu.
Ngày nay, do những tác động của xã hội hiện đại, tâm lý trẻ đã ít nhiều
thay đổi và nhu cầu đọc sách của các em cũng thay đổi, không giống các độc giả
nhí trƣớc đây nữa. Trƣớc sự biến chuyển mang tính khách quan ấy, các nhà văn,
nhà thơ cần tìm tòi đổi mới cách viết cho phù hợp với thế hệ trẻ thời đại mới,
nhƣng nhất quyết phải giữ đƣợc tinh thần nhân văn truyền thống, bản sắc văn
hóa Việt Nam và giá trị văn chƣơng đích thực, không thể chiều lòng trẻ theo
những thị hiếu và nhu cầu giải trí tầm thƣờng.
Văn học thiếu nhi luôn là mảnh đất đầy tiềm năng nhƣng cũng nhiều thách
thức. Sở dĩ nhƣ vậy là vì văn học thiếu nhi tuy có đề tài phong phú, hấp dẫn
nhƣng lại khó viết, khó hay và khó tìm độc giả. Vì cuộc sống là một dòng chảy

xã hội với các mối quan hệ gần gũi giữa trẻ em và cha mẹ, bạn bè, thầy cô…
Song điểm đặc biệt ở đây là dù chọn những đề tài hết sức gần gũi nhƣng văn học
thiếu nhi lại chứa đựng nhiều yếu tố liên tƣởng, tƣởng tƣợng. Với tƣ duy “vật
ngã đồng nhất”, trẻ em nhìn cuộc sống trong sự sinh động và biến chuyển không
ngừng. Sự tƣởng tƣợng khiến cho nhân vật trong các sáng tác thiếu nhi có thể là
hết thảy mọi sự vật, loài vật xung quanh ta. Nhân vật trung tâm trong văn học
thiếu nhi thƣờng là trẻ em hoặc các loài vật, sự vật mang dáng dấp của lứa tuổi
này với những điểm tƣơng đồng về tâm lý, tính cách. Nhân vật trung tâm thƣờng
trải qua nhiều cuộc phiêu lƣu hay gặp phải những biến cố lớn trong cuộc đời,
làm thay đổi nhận thức và từ đó rút ra đƣợc bài học trong cuộc sống. Nhân vật
chức năng trong văn học thiếu nhi là những ông bụt, bà tiên, cô tiên có quyền
năng, sức mạnh, mang vẻ đẹp phúc hậu, xuất hiện với vai trò tạo phép, hiện thực
hóa những giấc mơ hay giúp đỡ những ngƣời nghèo khổ. Văn học thiếu nhi chứa
đựng nhiều yếu tố hoang đƣờng, kì thú, khó tin với những sự kiện bất ngờ,
không thể lƣờng trƣớc làm thúc đẩy mạch truyện.Văn học thiếu nhi vừa mô
phỏng thế giới hiện thực, vừa hƣớng đến xây dựng một thế giới lý tƣởng. Sự
tƣởng tƣợng mở rộng biên giới cho những sáng tạo không ngờ của trẻ em.
Những liên tƣởng đó hết sức dễ thƣơng, ngộ nghĩnh, thậm chí khôi hài, đòi hỏi