ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN


NGUYỄN THU HIỀN

VAI TRÒ CỦA DÒNG HỌ ĐỐI VỚI VIỆC THỰC HIỆN NHÓM
TIÊU CHÍ “VĂN HÓA – XÃ HỘI – MÔI TRƢỜNG” TRONG XÂY
DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở XÃ THIÊN LỘC, HUYỆN CAN LỘC,
TỈNH HÀ TĨNH HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC

Hà Nội – 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN


NGUYỄN THU HIỀN

VAI TRÒ CỦA DÒNG HỌ ĐỐI VỚI VIỆC THỰC HIỆN NHÓM
TIÊU CHÍ “VĂN HÓA – XÃ HỘI – MÔI TRƢỜNG” TRONG XÂY
DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở XÃ THIÊN LỘC, HUYỆN CAN LỘC,
TỈNH HÀ TĨNH HIỆN NAY

Chuyên ngành: Xã hội học
Mã số: 60 31 03 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn khoa
học của PGS.TS. Trần Xuân Bình.
Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực, đảm bảo tính
khách quan, khoa học, dựa vào kết quả khảo sát thực tế. Các tài liệu tham khảo đều
có xuất xứ rõ ràng.

Học viên thực hiện

Nguyễn Thu Hiền


MỤC LỤC
Trang
PHẦN MỞ ĐẦU .........................................................................................................01
1. Lý do chọn đề tài ...................................................................................................01
2. Tổng quan nghiên cứu liên quan đến đề tài.........................................................03
2.1. Nghiên cứu ngoài nước về vai trò của dòng họ ...............................................03
2.2. Nghiên cứu trong nước về vai trò của dòng họ ..............................................04
2.3. Nghiên cứu về vai trò của dòng họ xây dựng nông thôn mới ở xã Thiên Lộc
– Can Lộc – Hà Tĩnh ....................................................................................................07
3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn ..............................................................................08
4. Đối tƣợng, khách thể, phạm vi nghiên cứu ..........................................................08
5. Mục tiêu nghiên cứu...............................................................................................09
6. Nhiệm vụ nghiên cứu .............................................................................................09
7. Câu hỏi nghiên cứu ................................................................................................09
8. Giả thuyết nghiên cứu ............................................................................................09
9. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu ................................................10
9.1. Phương pháp luận ...........................................................................................10

2.5. Thuận lợi và khó khăn của dòng họ trong thực hiện các tiêu chí xây dựng
nông thôn mới tại xã Thiên Lộc ................................................................................71
2.5.1. Thuận lợi .......................................................................................................71
2.5.2. Khó khăn .......................................................................................................73
2.6. Tiểu kết chƣơng 2 ................................................................................................75
CHƢƠNG 3. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƢỞNG VÀ HỆ GIẢI PHÁP NÂNG CAO
VAI TRÒ CỦA DÒNG HỌ TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI TẠI
XÃ THIÊN LỘC HIỆN NAY....................................................................................77
3.1. Các yếu tố ảnh hƣởng đến vai trò của dòng họ trong xây dựng nông thôn
mới tại xã Thiên Lộc ..................................................................................................77
3.1.1. Sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, chính quyền các cấp và các bên liên
quan tại địa bàn nông thôn mới Thiên Lộc ..................................................................77
3.1.2. Tác động của môi trường văn hóa địa phương ............................................81
3.1.3. Nội lực của dòng họ......................................................................................82
3.2. Hệ giải pháp nâng cao vai trò của dòng họ trong xây dựng nông thôn mới
tại xã Thiên Lộc ..........................................................................................................93
3.2.1. Cơ sở đưa ra hệ giải pháp .............................................................................93
3.2.2. Các giải pháp cụ thể......................................................................................94
3.3. Tiểu kết chƣơng 3 ................................................................................................96
PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .......................................................................98
1. Kết luận ....................................................................................................................98
2. Kiến nghị .................................................................................................................100
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
DH:

Dòng họ


Văn hóa

XH:

Xã hội

YT:

Y tế


DANH MỤC BẢNG
Trang

Bảng 1. Dung lượng mẫu nghiên cứu từng thôn ở xã Thiên Lộc .................................12
Bảng 1.1: Các nhóm tiêu chí văn hóa – xã hội – môi trường . .....................................18
Bảng 2.1: Hiệu quả hoạt động khen thưởng cá nhân và dòng họ xét theo nhóm tuổi ..43
Bảng 2.2: Đối tượng hợp tác khi có cơ hội nâng cao cuộc sống của người dân xét
theo độ tuổi. ...................................................................................................................58
Bảng 2.3: Mong muốn của người dân về đối tượng giúp đỡ khi có các công việc
quan trọng. .....................................................................................................................62
DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 2.1: Thứ tự ưu tiên các hoạt động của dòng họ trong nông thôn mới .............25
Biểu đồ 2.2: Đánh giá các hoạt động khuyến học theo giới tính người được hỏi ........29
Biểu đồ 2.3. Đánh giá hiệu quả hoạt động viết lịch sử dòng họ ...................................34
Biểu đồ 2.4: Hoạt động dòng họ khuyến khích người dân tham gia bảo hiểm y tế. .....46
Biểu đồ 2.5: Các đối tượng người dân mong muốn nhận giúp đỡ khi đau ốm .............47
Biểu đồ 2.6: Các gia đình đăng ký phấn đấu “gia đình hiếu học” ................................51
Biểu đồ 2.7: Các hoạt động xây dựng văn hóa nông thôn mới của dòng họ.. ..............54

Hộp 2.13: Lợi thế của tộc trưởng khi nắm giữ các chức vụ xã hội khác ......................90


PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Xây dựng nông thôn mới (NTM) là sự nghiệp cách mạng của toàn Đảng, toàn
dân, của cả hệ thống chính trị. Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 của Ban
chấp hành Trung ương Đảng khóa X về nông nghiệp, nông dân, nông thôn (NT) đã
khẳng định:“Hiện nay và trong nhiều năm tới, vấn đề nông nghiệp, nông dân và NT
vẫn có tầm chiến lược đặc biệt quan trọng. Phải luôn luôn coi trọng đẩy mạnh công
nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, NT.... Xây dựng NTM kết cấu hạ tầng kinh
tế- xã hội (XH) hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý,
gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch;
XH NT ổn định, giàu bản sắc văn hóa (VH) dân tộc; dân trí được nâng cao, môi
trường (MT) sinh thái được bảo vệ; hệ thống chính trị ở NT dưới sự lãnh đạo của
Đảng được tăng cường”. Để cụ thể hóa mục tiêu này, ngày 16/4/2009 Thủ tướng
Chính phủ đã có Quyết định số 491/QĐ-TTg về việc Ban hành Bộ tiêu chí quốc gia
về NTM.
Trong những năm đầu thực hiện, bức tranh NT đã có nhiều sự thay đổi từ cơ
sở hạ tầng đến điều kiện dân trí, VH, MT... nhưng vẫn còn gặp rất nhiều bất cập
như: về cơ chế, chính sách phát triển nông nghiệp, nông dân, NT; vấn đề ứng dụng
khoa học kỹ thuật trong quá trình sản xuất; vai trò của cấp ủy Đảng trong lãnh đạo,
chỉ đạo; sự tham gia của nông dân... Đặc biệt, xây dựng NTM đã phần nào phá vỡ
các quan hệ làng xã NT truyền thống, trong đó có vai trò của các dòng họ (DH) NT.
Trong bộ tiêu chí Quốc gia xây dựng NTM không hề có tiêu chí nào liên quan đến
DH, vai trò của DH đã bị lu mờ và đây chính là một “lỗ hổng” cần được quan tâm.
Nước ta có 54 dân tộc anh em với 209 DH. Mỗi dòng họ lại có hàng trăm chi,
phái, sống xen kẽ rải rác trên khắp miền đất nước, một số ở nước ngoài [1, tr.30].
Hơn nữa, DH là một hiện tượng lịch sử XH mang tính phổ quát toàn nhân loại và liên
thời đại. Đối với đời sống cộng đồng NT, vai trò của gia đình (GĐ) không lớn bằng

cho nhân dân và cán bộ xã Thiên Lộc – Huyện Can Lộc – Tỉnh Hà Tĩnh về xã
đạt chuẩn Nông thôn mới.
9. Carolin O.N. Moser (1993 - 1996), Kế hoạch hóa về giới và phát triển, Nxb Phụ
nữ, Hà Nội.
10. Nguyễn Văn Chính (1991), Vấn đề nông dân và làng xã Việt Nam qua một vài
nghiên cứu gần đây của tác giả nước ngoài, Tạp chí Dân tộc học số 2, tr.72 –
75.
11. Do Hyun Han (2008), Cơ cấu tổ chức và ý thức cộng đồng của làng DH Việt
Nam, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
12. Phan Đại Doãn (1981), Mấy vấn đề về làng xã cổ truyền, Tạp chí Dân tộc học
số 2, tr.1-6.


13. Phan Đại Doãn (1984), Làng Việt Nam đa nguyên và chặt, Tạp chí Dân tộc học
số 3, tr.6-22.
14. Phan Đại Doãn (2008), Làng xã Việt Nam, một số vấn đề kinh tế - văn hóa – xã
hội. Nhà xuất bản chính trị Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
15. Francois Houtart, Geneviève Lemercinier (2001), Xã hội học về một xã ở Việt
Nam, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội.
16. G. Endruweit và G. Trommsdorff (2002), Từ điển xã hội học, Nhà xuất bản Thế
giới, Hà Nội.
17. Mai Văn Hai, Phan Đại Doãn (2000), Quan hệ DH ở châu thổ Sông Hồng, Nhà
xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội.
18. Hội đồng gia tộc đại tôn Nguyễn Duy (2013), Nguyễn Duy tộc gia phả, Can
Lộc, Hà Tĩnh.
19. Hội đồng gia tộc đại tôn Nguyễn Đình (2013), Cương quốc công Nguyễn Xí:
Tộc phả - Di huấn – Phụ lục (Tái bản và nâng cấp), Nxb Nghệ An, Nghệ An.
20. Hội khuyến học Xã Thiên Lộc (2014), Báo cáo hoạt động khuyến học năm
2013 – 2014.
21. Hội văn nghệ dân gian Nghệ An, Sở Khoa học Công nghệ môi trường Nghệ An,

toàn quốc lần thứ II.
33. Phan Ngọc (1998), Bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
34. Hoàng Phê (1988), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng và trung tâm Từ điển học,
Đà Nẵng.
35. Trịnh Thị Quang (1984), Mấy vấn đề về quan hệ thân tộc ở nông thôn, Tạp chí
Xã hội học số 2, tr47-52.
36. Phạm Văn Quyết, Nguyễn Quý Thanh (2001), Phương pháp nghiên cứu Xã hội
học, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
37. Trương Đình Tín (1999), Phong tục Việt Nam (Quan – Hôn – Tang – Tế), Nxb
Đà Nẵng, Đà Nẵng.
38. Thủ tướng Chính phủ (2009), Quyết định 491/QĐ-TTg về việc Ban hành bộ tiêu
chí quốc gia về NTM.
39. Nguyễn Đức Truyến (2003), Kinh tế hộ gia đình và các quan hệ xã hội ở NT
đồng bằng sông Hồng trong thời kỳ Đổi mới. Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà
Nội.


40. Trần Từ (1984), Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở Bắc Bộ. Nhà xuất bản
Khoa học xã hội, Hà Nội.
41. Uỷ ban Nhân dân huyện Can Lộc, Báo cáo sơ kết 02 năm thực hiện Chương
trình mục tiêu quốc gia xây dựng Nông thôn mới (năm 2011 - 2012).
42. Ủy ban Mặt trận Tổ quốc xã Thiên Lộc (tháng 1/2014), Báo cáo sơ kết hoạt
động các dòng họ an toàn, dòng họ khuyến học năm 2012 – 2013.
43. Ủy ban Mặt trận Tổ quốc xã Thiên Lộc (tháng 8/2014), Báo cáo sơ kết hoạt
động các dòng họ an toàn, dòng họ khuyến học năm 2013 – 2014.
44. Văn phòng điều phối của Ban chỉ đạo xây dựng Nông thôn mới, Công văn số
255/VPDP v/v hướng dẫn xây dựng Khu dân cư kiểu mẫu.
* Website
45. Văn Dũng – Phượng Vũ, “Phát hiện nguồn tư liệu quý về vai trò của dòng họ
đối với làng xã”, http://dantri.com.vn/van-hoa/phat-hien-nguon-tu-lieu-quy-vevai-tro-cua-dong-ho-doi-voi-lang-xa-618132.htm, cập nhật ngày 12/7/2012.