1

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài
Trong công cuộc đổi mới toàn diện đất nước theo định hướng xã hội
chủ nghĩa, dân chủ hóa đời sống xã hội đã được Đảng Cộng sản Việt Nam
xác định là một trong những vấn đề cốt lõi. Ngay từ khi khởi xướng đường
lối đổi mới này, Đảng ta đã coi việc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
không chỉ là một trong những nội dung thể hiện bản chất của chế độ ta, mà
còn là một động lực không thể thiếu của công cuộc xây dựng chế độ xã hội
tốt đẹp đó.
Là tổ chức thể hiện và thực hiện ý chí, quyền lực của nhân dân, thay
mặt nhân dân, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa - Nhà nước của dân,
do dân và vì dân mà chúng ta đang từng bước xây dựng - cần phải có đủ
quyền lực, đủ khả năng định ra luật pháp và tổ chức, quản lý mọi mặt đời
sống xã hội bằng luật pháp, theo pháp luật. Trong Nhà nước đó, mọi quyền
lực đều thuộc về nhân dân. Để bảo đảm trên thực tế mọi quyền lực nhà
nước thuộc về nhân dân, phát huy quyền làm chủ của nhân dân trên mọi
lĩnh vực, bản thân Nhà nước đó phải tự đổi mới, phải tác động với hiệu quả
ngày càng cao tới việc thực hiện quyền dân chủ của nhân dân. Song đây lại
là một vấn đề hoàn toàn không đơn giản.
Trong những năm tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện đất nước
theo định hướng xã hội chủ nghĩa, trong đó có đổi mới hệ thống chính trị,
việc đổi mới hệ thống tổ chức nhà nước, cải cách bộ máy hành chính, kiện
toàn các cơ quan nhà nước để thực hiện có hiệu quả chức năng quản lý của
Nhà nước, để nâng cao từng bước vai trò của Nhà nước trong việc thực
hiện quyền dân chủ của nhân dân đã trở thành vấn đề quan tâm hàng đầu
của các chính khách và giới nghiên cứu lý luận nước ta. Trong đó, vấn đề




3

đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước đã đưa ra những định hướng cơ bản
cho việc xây dựng và củng cố nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, từng bước xây
dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân. Trong
đó, đặc biệt nhấn mạnh vai trò của Nhà nước ta trong việc phát huy quyền
làm chủ của nhân dân.
Nói về nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, về quan điểm của các nhà
sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, về vấn
đề phát huy quyền làm chủ của nhân dân, về vai trò của nhà nước trong
việc thực hiện quyền làm chủ của nhân dân ở nước ta hiện nay, có thể kể
đến các công trình nghiên cứu, bài viết của các tác giả: Nguyễn Duy Quý,
Phạm Ngọc Quang, Hoàng Chí Bảo, Hồ Văn Thông, Nguyễn Trọng Chuẩn,
Phạm Như Cương, Nguyễn Duy Gia, Hoàng Văn Hảo, Dương Xuân Ngọc,
Đặng Hữu Toàn, Lưu Văn Sùng, Trần Ngọc Đường, Nghiêm Hưng,
Nguyễn Tiến Phồn...
Vấn đề mối quan hệ giữa đổi mới Nhà nước, cải cách nền hành
chính quốc gia với việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân đã được thể
hiện đậm nét trong các công trình và bài viết của các tác giả: Phạm Ngọc
Quang, Lưu Bích Thu, Nguyễn An Lương, Ngọc Kim, Hà Quang Ngọc, Võ
Kim Sơn, Nguyễn Văn Thảo, Lê Minh Thông...
Về ảnh hưởng của tệ quan liêu, tham nhũng trong bộ máy nhà
nước, việc phát huy quyền dân chủ của nhân dân đã được thể hiện tập trung
trong các bài viết của các tác giả Phạm Như Cương, Vũ Đương, Nguyễn
Trần Thành, Đào Trí Úc ...
Trong những công trình và bài viết của các tác giả: Phạm Ngọc
Quang, Nguyễn Văn Mạnh, Hoàng Minh, Lương Ngọc, Trần Quang Nhiếp,
Chu Thành, Hoàng Công, Bùi Ngọc Trinh... đã đề cập tới giải pháp này hay
khác, tới các khía cạnh khác nhau của một giải pháp cụ thể cho việc nâng

- Thứ ba, đề xuất phương hướng và một số giải pháp cơ bản nhằm


5

nâng cao hiệu lực, hiệu quả tác động của Nhà nước tới việc mở rộng quyền
dân chủ của nhân dân ta trong giai đoạn hiện nay.
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
- Cơ sở lý luận của luận án là quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và của Đảng ta về dân chủ, về việc xây dựng
và hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, về vai trò của Nhà nước trong
việc thực hiện quyền dân chủ của nhân dân và kế thừa quan niệm của các
nhà nghiên cứu có liên quan đến đề tài này.
- Để thực hiện luận án này, chúng tôi sử dụng các phương pháp
phân tích và tổng hợp, kết hợp phương pháp lôgíc và phương pháp lịch sử,
phương pháp của xã hội học.
5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
- Thứ nhất, luận án góp phần làm rõ vai trò của Nhà nước đối với
việc thực hiện dân chủ trong lịch sử.
- Thứ hai, qua phân tích thực trạng tác động của Nhà nước tới việc
thực hiện quyền dân chủ của nhân dân ta trong những năm chúng ta thực
hiện công cuộc đổi mới đất nước, luận án góp phần khẳng định rằng, từng
bước đổi mới hệ thống chính trị nói chung, đổi mới Nhà nước nói riêng,
tăng cường hiệu lực quản lý của Nhà nước là điều kiện không thể thiếu để
nâng cao vai trò của Nhà nước đối với việc thực hiện quyền dân chủ của
nhân dân ta trong giai đoạn hiên nay.
- Thứ ba, tác giả luận án đã đề xuất phương hướng và một số giải
pháp cơ bản để xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền của dân, do
dân và vì dân, dưới sự lãnh đạo của Đảng nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả
tác động của Nhà nước tới việc mở rộng và phát huy quyền dân chủ của
nhân dân ta hiện nay.


7

phát triển của toàn bộ nền văn minh nhân loại, đang trở thành một vấn đề
có ý nghĩa thực tiễn và lý luận hết sức cấp bách.
Trước khi đi sâu vào vấn đề thực hiện dân chủ ở nước ta, cần làm rõ
khái niệm "dân chủ", "quyền dân chủ" và vai trò của nhà nước đối với việc
thực hiện các quyền dân chủ của nhân dân trong lịch sử.
1.1. "DÂN CHỦ" VÀ "QUYỀN DÂN CHỦ"

1.1.1. "Dân chủ"
Cuối thời kỳ cộng sản nguyên thủy, vấn đề dân chủ đã giữ một vị trí
đặc biệt trong hàng loạt vấn đề xã hội, làm đau đầu các nhà triết học, luật
học, các nhà khoa học xã hội nói chung suốt bao thế kỷ. Khi viết về dân
chủ, các nhà khoa học đã đưa ra nhiều quan điểm, ý kiến khác nhau, thậm
chí còn đối lập nhau. Tất cả quan điểm, quan niệm ấy đều đặt ra một mục
đích duy nhất là làm sáng tỏ: Dân chủ là gì? Cái gì không phải là dân chủ?
Cái gì mang tính dân chủ ? Cho tới nay, các nhà khoa học vẫn chưa đưa ra
được một sự lý giải thống nhất cho các vấn đề ấy.
Trước khi đi sâu vào phân tích khái niệm dân chủ, chúng ta xem xét
một số cách tiếp cận cơ bản khi lý giải vấn đề dân chủ.
Cách tiếp cận với dân chủ từ giác độ từ nguyên học. Theo cách tiếp
cận này, "dân chủ" được dịch từ tiếng Hy lạp cổ như là "quyền lực của nhân
dân". Theo chúng tôi, Lincôn đã giải mã chính xác nội dung của khái niệm
này: đó là sự cầm quyền của dân, do dân và vì dân.
Từ quan niệm từ nguyên học, dân chủ còn là một hình thức xây
dựng bất kỳ tổ chức nào căn cứ trên sự tham gia bình quyền của các thành
viên tổ chức vào việc quản lý và thông qua quyết định theo nguyên tắc đa
số. Với nghĩa đó, người ta nói tới dân chủ trong đảng, trong công đoàn,
trong sản xuất và, thậm chí, trong gia đình. Được hiểu theo nghĩa rộng như

dân chủ đến mức lừa bịp đại đa số nhân dân về rất nhiều mặt trong đời sống
xã hội với các chiêu bài "Dân chủ phi giai cấp, siêu giai cấp", "đánh lận con
đen" bằng những "giá trị chung", "giá trị nhân loại", kể cả những cái phản


9

giá trị đối với nhân dân. Trước khi có chủ nghĩa xã hội, nền dân chủ chưa ở
đâu và chưa bao giờ thực sự là quyền lực của nhân dân. Từ thời điểm xuất
hiện khái niệm này, dân chủ, về cơ bản, luôn gắn liền với Nhà nước, tức là
với sự cưỡng bức; trong trường hợp tốt nhất, nó cũng chỉ là hình thức cầm
quyền của thiểu số có đặc quyền được tổ chức tốt, ít nhiều chịu sự giám sát
của nhân dân. Dân chủ thực tại vẫn còn rất xa với các giá trị dân chủ (tự do,
bình đẳng, v.v.).
Cách tiếp cận thứ ba với dân chủ là cách tiếp cận kinh nghiệm.
Việc vạch rõ yếu tố không tưởng, sự không phù hợp giữa khái niệm chuẩn
mực về dân chủ và hiện thực, lý tưởng và cuộc sống sẽ dẫn đến cách tiếp
cận kinh nghiệm chủ nghĩa trong quan niệm về dân chủ. Cách tiếp cận này
được hình thành trên cơ sở trừu tượng hóa lý tưởng và đưa ra các phán
đoán mang tính tiên nghiệm. Với cách tiếp cận này, yêu cầu nghiên cứu dân
chủ với tư cách là dân chủ tự nó đã được coi là đòi hỏi bức thiết. Trong
cách tiếp cận này, khái niệm dân chủ và lý luận dân chủ được đã xem xét
lại theo những tiêu chí được coi là chuẩn mực trong các công trình nghiên
cứu mang tính kinh nghiệm. Do vậy, trong cách tiếp cận này, khái niệm
"dân chủ" được xây dựng trên cơ sở hiện thực nhưng lại không quan tâm
đến các giá trị dân chủ được nhà nước tuyên bố. Ở đây, dân chủ được lý
giải là một hình thức cầm quyền trong cuộc đấu tranh quyền lực giữa các
nhà lãnh đạo, các chính khách, là cái được hình thành bởi sự tin tưởng của
cử tri qua các cuộc bầu cử.
Khi tính đến sự bất đồng lớn giữa cách tiếp cận giá trị và cách tiếp

nhằm sử dụng nó một cách hợp lý, hữu hiệu hơn, phải hình thành một quan
niệm chung về nó. Theo chúng tôi, một quan niệm như vậy chỉ có thể được
hình thành từ những đặc trưng bản chất của dân chủ đã được tích lũy qua
hàng thế kỷ và đã được bản thân cuộc sống khẳng định. Trong số đó, trước
hết cần phải nhấn mạnh những đặc trưng bản chất sau đây:
1. Dân chủ bao giờ cũng liên hệ với nhân dân, nguyện vọng và lợi
ích của họ, với quyền lực của nhân dân. Do vậy, các khái niệm "nhân dân",
"quyền lực" và "dân chủ" đều có tính chất lịch sử. Cùng với sự phát triển
của xã hội, của Nhà nước và pháp luật thì không những quan niệm về nhân


13

dân và quyền lực, mà cả khái niệm về dân chủ và chủ thể dân chủ cũng
biến đổi.
2. Dân chủ trong đời sống hiện thực là một hiện tượng phức tạp và
đa diện, được biểu hiện khác nhau trong các lĩnh vực khác nhau của cuộc
sống và thực sự có vô số con đường, phương thức thực hiện. Nó hoàn toàn
không chỉ được quy về lĩnh vực sinh hoạt chính trị của xã hội hay của Nhà
nước, mà còn được phổ biến sang các lĩnh vực khác - kinh tế, xã hội, văn
hóa, khoa học, hệ tư tưởng... Tùy thuộc vào việc dân chủ thể hiện trong các
lĩnh vực nào của đời sống xã hội và hoạt động nhà nước, người ta nói tới
các loại dân chủ tương ứng. Thí dụ, nếu các nguyên tắc, các chuẩn mực và
các tư tưởng dân chủ được thực hiện trong lĩnh vực chính trị của đời sống
xã hội (trong đó có Nhà nước), thì nó được gọi là dân chủ trên lĩnh vực
chính trị. Khi chúng thể hiện trong lĩnh vực kinh tế, lĩnh vực xã hội hay
lĩnh vực hệ tư tưởng, thì tương ứng sẽ là dân chủ trên lĩnh vực kinh tế, dân
chủ trên lĩnh vực xã hội và dân chủ trên lĩnh vực tư tưởng (đôi khi chúng
ta gọi tắt là "dân chủ chính trị", "dân chủ kinh tế"...).
Dân chủ không thể chỉ quy về một trong các lĩnh vực của đời sống

"dân chủ" như vậy tùy thuộc vào phương diện nghiên cứu, vào cấp độ (bình
diện) của dân chủ được xem xét. Từ đó, chúng ta nói tới các biến thể riêng
biệt của dân chủ (dân chủ trong đảng, dân chủ trong Nhà nước, dân chủ
trong công đoàn, v.v.). Các biến thể đó là các thành tố phát sinh (xét về
dung lượng, nội dung, vị trí trong hệ thống và vai trò xã hội của chúng),
chúng trực tiếp cấu thành một hệ thống dân chủ chung và, đến lượt mình,
thể hiện là các tiểu hệ thống đối với hệ thống đó.
Ngoài việc tách biệt các thành tố phát sinh của hệ thống dân chủ
chung, cũng còn có thể tách biệt các thành tố phái sinh của nó, các thành tố
trực tiếp tạo thành các tiểu hệ thống dân chủ nhờ có sự liên hệ qua lại và
tác động lẫn nhau giữa chúng. Thí dụ, xem xét ở cấp độ các hình thức tổ
chức nội tại với tư cách các thành tố phái sinh như vậy của hệ thống dân
chủ chung, có thể kể ra các thiết chế dân chủ (của đảng, Nhà nước, tổ chức


15

xã hội); còn ở cấp nội dung của dân chủ - đó là các nguyên tắc khác nhau
của nó (chế độ bầu cử, chế độ báo cáo, nguyên tắc công khai, nguyên tắc
bãi miễn, nguyên tắc lãnh đạo tập thể, v.v.), các truyền thống dân chủ, các
chuẩn mực xã hội khác nhau kiến tạo nên các thiết chế dân chủ, bao hàm
các quyền dân chủ và các quyền tự do của công dân.
Ngoài việc tách biệt các thành tố cấu trúc, sự nghiên cứu có hệ
thống về dân chủ cũng đòi hỏi phải xác lập tất cả những mối liên hệ đa
dạng cấu thành hệ thống; phải xác định cấp độ toàn vẹn về cấu trúc và chức
năng của hệ thống dân chủ ở giai đoạn phát triển này hay giai đoạn phát
triển khác của nó; phải phân biệt các mục đích hoạt động trung gian và cuối
cùng của nó; phải xác định môi trường bao quanh của hệ thống dân chủ và
tính chất tác động qua lại của nó với các điều kiện sinh hoạt kinh tế, chính
trị, hệ tư tưởng v.v. trực tiếp bao quanh nó.

biện pháp cưỡng bức sự "thống nhất" của Nhà nước và xã hội, đòi hỏi phải
có ảo tưởng về sự bình quyền của mọi tầng lớp và giai cấp xã hội, ảo tưởng
về sự được phép sử dụng như nhau của mọi giai cấp và tầng lớp xã hội đối
với của cải do toàn thể xã hội tạo ra cũng như đối với các cơ quan quản lý
nhà nước.
Trên thực tế, các tầng lớp và giai cấp giàu có, chiếm độc quyền
quyền lực trong xã hội đã và đang đóng vai trò quyết định trong mọi xã hội
có giai cấp, trong mọi nền dân chủ đã từng tồn tại trong lịch sử trước chủ
nghĩa xã hội. Những kẻ giàu có luôn tự coi mình là xứng đáng được cai trị;
vì, theo họ, chỉ họ mới có khả năng làm cho mọi người trở nên xứng đáng
với quyền lực.
Khi được phép trực tiếp sử dụng quyền lực và có các đòn bẩy giám
sát đáng tin cậy đối với sự thực hiện nó, các nhóm thống trị trong bất kỳ xã
hội có giai cấp hiện đại nào cũng đều cố gắng sử dụng rộng rãi đại biểu của
các tầng lớp dân cư khác trong quá trình hình thành và hoạt động của quyền
lực. Nhờ đó, chúng tạo ra được ảo tưởng vững chắc, ăn sâu vào ý thức và


17

tiềm thức của quần chúng hàng thế kỷ - ảo tưởng về sự được phép sử dụng
phổ biến đối với quyền lực trong xã hội, về "tính nhân dân" của Nhà nước,
về sự công bằng phổ biến, v.v..
Trên thực tế, trong các xã hội trước chủ nghĩa xã hội chưa bao giờ
có một chế độ "thuần túy" nhân dân, mang tính mẫu mực như vậy trong xã
hội có giai cấp. Sẽ chính xác hơn và trung thực hơn, nếu gọi "dân chủ"
trong một xã hội được cấu thành từ các giai cấp và các tầng lớp với những
giá trị và lợi ích trực tiếp đối lập với nhau, như Platôn đã làm, là chính thể
đầu sỏ (Oligarchie).
Cho đến nay, nền dân chủ "thuần túy", "hoàn hảo nhất", "chân

vô hạn trong cái quan niệm tư sản thông thường cho rằng chủ nghĩa xã hội
là một cái gì chết, cứng đờ, vĩnh viễn không thay đổi, thật ra, chỉ có ở dưới
chủ nghĩa xã hội, thì trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và cá nhân,
mới bắt đầu có một sự tiến lên mau chóng, thật sự, thực sự có tính chất
quần chúng, lúc đầu được đa số dân cư tham gia, rồi về sau được toàn thể
dân cư tham gia" [43, tr.122-123].
2. Giá trị của dân chủ cũng thể hiện ở chỗ, khi được phổ biến vào
mọi lĩnh vực của đời sống chính trị - xã hội và đem lại nội dung dân chủ
cho hoạt động của các thiết chế nhà nước và xã hội; dân chủ tạo điều kiện
để liên tục phát triển nhân cách, phát triển ý thức xã hội; để nâng cao tính
tích cực chính trị - xã hội của quần chúng; để làm bộc lộ và huy động các
năng lực tổ chức, trí tuệ, v.v. của họ vì lợi ích của sự phát triển xã hội; để
các tầng lớp xã hội rộng rãi tham gia tích cực vào việc quản lý nhà nước,
vào việc giải quyết các công việc nhà nước và xã hội quan trọng nhất. Trật
tự dân chủ trong việc tổ chức đời sống xã hội và nhà nước cũng góp phần
trực tiếp nâng cao hiệu quả xã hội của toàn bộ hệ thống chính trị - xã hội;
cũng cho phép xã hội tích lũy nhanh chóng các giá trị vật chất, văn hóa,
v.v.; góp phần kiện toàn luật pháp và Hiến pháp.
3. Cuối cùng, giá trị của dân chủ còn thể hiện ở chỗ, nó là yếu tố
duy nhất có thể làm sáng tỏ ý chí của quần chúng; là cơ chế hình thành,


19

tích tụ và thực hiện dân chủ một cách thích hợp; là phương thức tốt nhất để
đặt các đại biểu của nhân dân có phẩm chất chính trị - đạo đức, chuyên
môn xứng đáng nhất vào địa vị lãnh đạo Nhà nước, vào cơ quan lãnh đạo
của các tổ chức chính trị - xã hội.
Ngoài các điều đã nói ở trên, cũng còn có các con đường và các
hình thức khác biểu hiện giá trị của dân chủ. Tuy nhiên, sự hiện thực hóa

tính chất hiện thực của dân chủ thể hiện trước hết ở chỗ, nó đặt lên vai các
nhà hoạt động nhà nước và xã hội các nghĩa vụ pháp lý và đạo đức nhiệm
vụ thực hiện, duy trì và bảo vệ các tư tưởng, các nguyên tắc và các truyền
thống dân chủ hiện tồn (hay đang ra đời) thông qua hoạt động hàng ngày
của mình. Do vậy, một thực tế không phải ngẫu nhiên là Hiến pháp của các
nước dân chủ ghi nhận nghĩa vụ của các nhà chức trách là phải tuân thủ
những nguyên tắc dân chủ trong hoạt động của mình và phải bảo vệ chế độ
dân chủ.
Các nhân tố chủ quan bảo đảm dân chủ còn là:
- Trình độ văn hóa, trình độ học vấn của chủ thể thực hiện dân chủ.
- Năng lực nhận thức và vận dụng các chuẩn mực pháp lý.
- Khả năng và năng lực hoàn thiện các quy định pháp luật...
Những nhân tố bảo đảm khách quan của dân chủ, theo
V.M.Côrenxki, là các yếu tố như vật chất, xã hội, pháp lý, chính trị, hệ tư
tưởng, v.v. [Xem: 135, tr.60].
Khi hiểu các bảo đảm khách quan cho dân chủ được hiện thực hóa
trong cuộc sống, một số tác giả khác trước hết tập trung vào các đảm bảo
vật chất.
"Các đảm bảo vật chất", theo họ, cần được hiểu theo nghĩa rộng
nhất của từ này và đó chính là các điều kiện kinh tế của đời sống xã hội và
của các tầng lớp xã hội khác nhau mà các nguyên tắc dân chủ được thiết lập
trong quan hệ giữa chúng; mức sống của nhân dân là cái cho phép hay,


21

ngược lại, không cho phép họ tham gia vào việc quản lý các công việc của
Nhà nước và xã hội; các khả năng kinh tế và tài chính là cái cho phép hay,
ngược lại, không cho phép nó bảo đảm sự hoạt động bình thường của các
thiết chế chính trị dân chủ, thực hiện các quyền tự do của công dân, hình

đảm khác.
Điều đó cũng đúng, khi nói về các bảo đảm khác.
Nói tới dân chủ, chúng ta không thể không nói tới các hình thức của
dân chủ. Chúng tôi hiểu các hình thức của dân chủ là phương thức hay các
phương tiện đã hình thành trong lịch sử nhằm vạch ra và biểu thị ra bên
ngoài ý chí, lợi ích của các tầng lớp xã hội khác nhau.
Tùy thuộc vào việc ý chí, lợi ích ấy của xã hội và nhân dân được
biểu thị bằng con đường nào - trực tiếp hay gián tiếp - các phương thức
thực hiện dân chủ được phân ra thành: dân chủ đại diện và dân chủ trực
tiếp. Chúng tôi sẽ đề cập cụ thể hơn vấn đề này ở chương sau.
Để thực hiện dân chủ, cần có những tiền đề kinh tế, xã hội, văn hóa
và chính trị cùng hệ thống thông tin đại chúng tương ứng.
Các tiền đề kinh tế
Một trong các tiền đề kinh tế quan trọng nhất cho việc thực hiện
dân chủ là trình độ phát triển tương đối cao của kinh tế và công nghiệp. Xét
theo các chỉ tiêu kinh tế, các nhà nước dân chủ vượt đáng kể các nhà nước
quyền uy và cực quyền. Tuy nhiên, theo chúng tôi, không có sự phụ thuộc
nhân quả trực tiếp giữa trình độ phát triển kinh tế và dân chủ. Chứng tỏ
cho điều đó là hàng loạt sự kiện lịch sử, thí dụ, nước Mỹ chuyển lên chế độ
dân chủ ở giai đoạn phát triển chủ yếu là tiền công nghiệp; trong khi đó,
tuy đang trong chế độ cực quyền, Hàn Quốc đã bước vào giai đoạn phát
triển với trình độ công nghiệp tương đối cao.
Sự phát triển của công nghiệp cũng tạo ra một tiền đề khác - mức


23

độ đô thị hóa cao. Cư dân ở các thành thị lớn thường được chuẩn bị cho
việc thực hiện dân chủ tốt hơn là dân cư nông thôn - những người còn
mang nặng tính bảo thủ, trung thành với các hình thức cầm quyền truyền

chế chính trị để có thể thực hiện hệ thống chính sách cho phép hạn chế, đi
đến xóa bỏ bất bình đẳng xã hội sẽ tạo ra những thuận lợi lớn cho việc thực
hiện dân chủ.
Cùng với sự giảm bớt bất bình đẳng xã hội, quá trình đa dạng hóa
xã hội, đa dạng hóa thành phần dân cư xã hội, hình thành các khu vực dân
cư, các nhóm nghề nghiệp, tôn giáo, văn hóa, dân tộc, v.v. cùng với tự ý
thức tập thể của họ cũng góp phần hạn chế xu hướng tập trung quyền lực
nhà nước, chống lại những thế lực có ý định độc chiếm quyền lực nhà
nước, tạo ra khả năng thiết lập một sự giám sát hữu hiệu của nhân dân đối
với việc thực thi quyền lực nhà nước.
Để thực hiện dân chủ, một tiền đề xã hội khác là trình độ thông
thạo của dân cư, trình độ học vấn nói chung của họ. Đây là yếu tố có ảnh
hưởng trực tiếp đến sự am hiểu trong phán đoán chính trị của cá nhân, đến
sự phát triển trí tuệ, năng lực tư duy và khả năng nhận thức, khả năng đánh
giá vị thế của bản thân họ. Một con người không có học vấn, như V.I.Lênin
đã nói, là người đứng ngoài chính trị, đứng ngoài nền dân chủ.
Sự hiện diện của các tiền đề kinh tế và xã hội đa dạng không phải
lúc nào và ở bất cứ đâu cũng dẫn đến sự ra đời hình thức cầm quyền dân
chủ. Song, bước chuyển sang nền dân chủ, theo ý kiến của một số học giả
phương Tây, thường xuất hiện trước ở các nước công nghiệp phát triển, nơi
mà trình độ dân trí cao.
Văn hóa chính trị
Sự tác động của các yếu tố kinh tế và xã hội đến chế độ nhà nước
chủ yếu được trung gian hóa bởi nền văn hóa chính trị đang chiếm địa vị
thống trị trong xã hội. Chế độ dân chủ, như nhận định của một số nhà triết


25

học - chính trị phương Tây, chỉ dung hợp được với một kiểu văn hóa chính