ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƢỜNG

NGUYỄN VĂN BẮC

TRI THỨC BẢN ĐỊA TRONG QUẢN LÝ TÀI
NGUYÊN RỪNG GÓP PHẦN BẢO TỒN ĐA DẠNG
SINH HỌC TẠI CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC THIẾU SỐ
VÙNG ĐỆM VƯỜN QUỐC GIA PÙ MÁT, TỈNH
NGHỆ AN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC MÔI TRƢỜNG

Hà Nội – Năm 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƢỜNG

NGUYỄN VĂN BẮC

TRI THỨC BẢN ĐỊA TRONG QUẢN LÝ TÀI
NGUYÊN RỪNG GÓP PHẦN BẢO TỒN ĐA DẠNG
SINH HỌC TẠI CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC THIẾU SỐ
VÙNG ĐỆM VƯỜN QUỐC GIA PÙ MÁT, TỈNH
NGHỆ AN
Chuyên ngành: Môi trƣờng trong phát triển bền vững
(Chƣơng trình đào tạo thí điểm)

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC MÔI TRƢỜNG
NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: GS.TS. LÊ TRỌNG CÚC


Lời cam đoan
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi những
tài liệu sử dụng trong luận văn là trung thực, khách quan, đƣợc trích dẫn rõ ràng.
Nếu không đúng sự thật, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.
Hà Nội, tháng 11/2014
Tác giả:

Nguyễn Văn Bắc

ii


MỤC LỤC
Trang
Lời cảm ơn……………………………………………………………………….….i
Lời cam đoan…………………………………………………………………….….ii
Mục lục……………………………………………………………………………..iii
Danh mục các chữ viết tắt…………………………………………………….…….iv
Danh mục các bảng……………………………………………………………….....v
Danh mục các hình vẽ…………………………………………………………….…v

MỞ ĐẦU ................................................................... Error! Bookmark not defined.
1. Lý do chọn đề tài ................................................... Error! Bookmark not defined.
2. Mục tiêu, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu ......... Error! Bookmark not defined.
3. Những đóng góp của đề tài ................................... Error! Bookmark not defined.
4. Kết cấu của luận văn ............................................. Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 1. TỐNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨUError!

Bookmark


Bookmark

not defined.
2.2.3. Xử lý, tổng hợp và phân tích số liệu ........ Error! Bookmark not defined.
3.1. Điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứuError! Bookmark
not defined.
3.1.1. Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu ... Error! Bookmark not defined.
3.1.2. Điều kiện kinh tế -xã hội khu vực nghiên cứuError!

Bookmark

not

defined.
3.2. Tri thức bản địa của ngƣời Đan Lai trong quản lý tài nguyên rừng ....... Error!
Bookmark not defined.
3.2.1. Các dạng tri thức bản địa ở địa bàn nghiên cứuError!

Bookmark

not

defined.
3.2.2. Phong tục, tín ngƣỡng liên quan đến quản lý bảo vệ tài nguyên rừng
............................................................................ Error! Bookmark not defined.
3.2.3. Tri thức bản địa của ngƣời Đan Lai trong khai thác và sử dụng lâm sản
............................................................................ Error! Bookmark not defined.

iv

TÀI LIỆU THAM KHẢO ...........................................................................................1
PHỤ LỤC .................................................................. Error! Bookmark not defined.
Phụ lục 1. Danh sách cán bộ UBND xã Châu Khê tham gia thảo luận nhóm .. Error!
Bookmark not defined.
Phụ lục 2. Danh sách ngƣời dân tham gia thảo luận nhóm tại bản Bu ............. Error!
Bookmark not defined.

v


Phụ lục 3. Danh sách ngƣời dân tham gia thảo luận nhóm tại bản Nà ............. Error!
Bookmark not defined.
Phụ lục 4. Danh sách các cá nhân tham gia phóng vấnError!

Bookmark

not

defined.
Phụ lục 5. Tập quán khai thác và sử dụng một số loài LSNG của ngƣời Đan Lai
................................................................................... Error! Bookmark not defined.
Phụ lục 6. Phân loại nhóm thực vật dùng làm lƣơng thực, thực phẩm, gia vị và thức
ăn chăn nuôi .............................................................. Error! Bookmark not defined.
Phụ lục 7. Tập quán khai thác và sử dụng một số loại làm lƣơng thực thực phẩm, gia
vị và thức ăn chăn nuôi ............................................. Error! Bookmark not defined.
Phụ lục 8 . Một số loại cây dùng làm cây cảnh và cây bóng mátError!

Bookmark

not defined.

not

defined.
Phụ lục 17. Bếp là nơi sấy khô lƣơng thực của ngƣời Đan LaiError!

Bookmark

not defined.
Phụ lục 18. Một số vật dụng trong gia đình của ngƣời Đan LaiError!

Bookmark

not defined.
Phụ lục 19. Một số hình ảnh hoạt động liên quan việc khai thác và sử dụng TNR của
cộng đồng ngƣời Đan Lai.......................................... Error! Bookmark not defined.

Danh mục các chữ viết tắt

vii


Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ
DTTS

Dân tộc thiếu số

ĐDSH

Đa dạng sinh học


Tài nguyên thiên nhiên

TNR

Tài nguyên rừng

TTBĐ

Tri thức bản địa

UBND

Ủy ban nhân dân

VGQ

Vƣờn quốc gia

Danh mục các bảng

viii


Bảng 3.1. Một số thông tin cơ bản của bản Bu và bản Nà, xã Châu Khê năm
2013………………………………………………………………………………...20
Bảng 3.2. Diện tích gieo trồng các nông sản chính của xã Châu Khê năm 2013…21
Bảng 3.3. Thu nhập từ một số loại lâm sản ……………………………...............22
Bảng 3.4. Thống kê thành phần thực vật LSNG dùng làm vật liệu xây dựng và làm
vật dụng sinh hoạt………………………………………………………………....35
Bảng 3.5. Hiểu biết về đặc điểm của một số LSNG của ngƣời Đan Lai………….39

Hội nghị khoa học toàn quốc về sinh thái và tài nguyên sinh vật lần thứ 5.
3. Võ Trí Chung (2003), Tri thức bản địa trong sử dụng tài nguyên thiên nhiên và
bảo vệ môi trường ở nông thôn Việt Nam. Viện Môi trƣờng và Phát triển bền vững.
4. Lê Trọng Cúc (1998), Mối quan hệ giữ kiến thức bản địa, văn hóa và môi trường
ở vùng núi Việt Nam, trong Kiến thức bản địa của đồng bào vùng cao trong nông
nghiệp và quản lý tài nguyên thiên nhiên, Hoàng Xuân Tý và Lê Trọng Cúc (chủ
biên), Nhà Xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội:211-220.
5. Lê Trọng Cúc và các cộng sự (2002), Phát triển bền vững miền núi Việt Nammười năm nhìn lại và những vấn đề đặt ra, Nhà xuất bản nông nghiệp, Hà Nội.
6. Lê Trọng Cúc (2002), Một số vấn đề phát triển bền vững miền núi Việt Nam, Tạp
chí dân tộc và miền núi (23).
7. Lê Trọng Cúc (2013), Bài giảng Sinh thái nhân văn, Trung tâm Nghiên cứu Tài
nguyên và Môi trƣờng, Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, tài liệu chƣa xuất bản.
8. Lê Trọng Cúc và các cộng sự (2000), Giám sát xu hướng phát triển ở miền núi
phía Bắc Việt Nam, Trung tâm nghiên cứu tài nguyên và môi trƣờng, Đại học Quốc
gia Hà Nội.
9. Lê Trọng Cúc (2001), Đa dạng sinh học và bảo tồn thiên nhiên. Nhà xuất bản
Đại học quốc gia Hà Nội.

1


10. Nguyễn Thị Thu Hà (2012), Nghiên cứu tri thức bản địa của người Bahnar
trong khai thác và sử dụng tài nguyên rừng ở vùng đệm VQG Kon Ka Kinh, tỉnh
Gia Lai. Hội nghi khoa học toàn quốc về sinh thái và tài nguyên sinh vật lần thứ 5.
11. Khuất Thu Hồng và các cộng sự (2002), Các vấn đề giới và văn hóa xã hội
trong khu vực dự án. Dự án lâm nghiệp xã hội và bảo tồn thiên nhiên tại tỉnh Nghệ
An.
12. Bảo Huy và Võ Hùng (2002), Kiến thức sinh thái địa phương trong quản lý và
sử dụng tài nguyên rừng của cộng đồng dân tộc thiếu số Tây Nguyên. Mạng lƣới
đào tạo nông lâm kết hợp Việt Nam.

năm 2013, Châu Khê.
23. Nguyễn Thị Hồng Viên (2009), “Kiến thức bản địa của ngƣời Thái trong canh
tác nƣơng rây ở vùng ven thành phố Sơn La”, Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Khoa
học Tự nhiên và Công nghệ, (25), tr. 132-137.
Tài liệu tiếng nước ngoài
24. A. Terry Rambo, Robert R. Reed, Le Trong Cuc, and Michael R. DiGregorio
(1995), The challenges of highland development in Viet Nam. East-West center,
USA, 209 p.
25. Luise, G (1999). Methods of indigenous knowledge research. Project
“Assessment of Indigenous Technical Knowledge of ethnic minorities in
Agriculture and natural resource management”, IDRC, RCFEE, Hanoi.
26. Warren D.M., 1995. The cultural dimensions of development, indigenous
development system. Leiden.
3