MỤC LỤC
Trang
Lời mở đầu........................................................................................................................................................1
Chương 1: Một số vấn đề lý luận về pháp luật điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu
tố nước nước ngoài........................................................................................................................................4
1.1 Khái niệm, tính chất, vị trí và ý nghĩa của quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài.....4
1.1.1 Khái niệm quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài..........................................................4
1.1.2 Vị trí, tính chất và ý nghĩa của quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài...............5
1.1.2.1 Vị trí.........................................................................................................................................5
1.1.2.2 Tính chất.................................................................................................................................5
1.1.2.3 Ý nghĩa....................................................................................................................................6
1.2 Sự cần thiết của pháp luật điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài..............7
1.2.1 Pháp luật điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài là yêu cầu khách
quan phù hợp với thực tiễn phát triển của xã hội..............................................................................7
1.2.2 Điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài là góp phần làm ổn định các
quan hệ xã hội....................................................................................................................................................8
1.2.3 Điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài là tạo cơ sở pháp lý quan
trọng cho các cơ quan nhà nước giải quyết các vấn đề phát sinh..............................................9
1.2.4 Điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài là biểu hiện của chủ quyền
quốc gia, phù hợp với đòi hỏi tất yếu trong điều kiện mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế .
9
1.2.5 Điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài là góp phần thúc đẩy sự hội
nhập kinh tế quốc tế.....................................................................................................................................10
1.3 Phương pháp điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài......................................10


1.3.1 Phương pháp điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài trong pháp luật
của các nước....................................................................................................................................................10
1.3.1.1 Cộng hòa Pháp..................................................................................................................13
1.3.1.2 Cộng hòa Liên bang Đức.............................................................................................15
1.3.1.3 Liên bang Thụy sĩ............................................................................................................16


1

LỜI MỞ ĐẦU
Chiến tranh thế giới thứ II (1939 – 1945) kết thúc đã hơn 60 năm, cũng là từng ấy
thời gian kể từ ngày Bác Hồ đọc Bản Tuyên Ngôn Độc Lập (02/9/1945) khai sinh nước
Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa, đánh dấu thời kỳ khôi phục, xây dựng và phát triển đất
nước. Trong quá trình đổi mới, Việt Nam đã có những bước phát triển quan trọng cả về
tốc độ và quy mô tăng trưởng cùng nền kinh tế thế giới.
Kinh tế thế giới, qua nhiều giai đoạn lịch sử đang phát triển vô cùng mạnh mẽ, kéo
theo hàng loạt sự biến đổi về chính trị, văn hóa, giáo dục, pháp luật,… đặc biệt là trong
giai đoạn hiện nay.
Quá trình hợp tác quốc tế đã làm phát sinh nhiều mối quan hệ khác nhau giữa các
quốc gia, các tổ chức quốc tế, giữa công dân, tổ chức của các nước. Cùng với sự phát
triển mạnh mẽ của quá trình toàn cầu hóa, các mối quan hệ dân sự, kinh tế - thương
mại, hôn nhân - gia đình,… giữa công dân, pháp nhân các nước ngày càng tăng và
chiếm một vị trí quan trọng trong việc điều chỉnh pháp luật.
Các quan hệ phát sinh trong quá trình hợp tác quốc tế giữa các quốc gia, các tổ chức
liên minh chính phủ như quan hệ về chính trị, kinh tế, văn hóa, quân sự, khoa học kỹ
thuật,… trong đó chủ yếu là quan hệ chính trị thuộc đối tượng điều chỉnh của Công
pháp quốc tế. Các quan hệ phát sinh giữa công dân, cơ quan, tổ chức của các nước khác
nhau và trong một số quan hệ nhất định giữa quốc gia với công dân, cơ quan, tổ chức
của một nước nhưng có liên quan đến yếu tố nước ngoài do một số ngành luật như Tư
pháp quốc tế, Luật Thương mại quốc tế điều chỉnh… Các quan hệ Tư pháp quốc tế
điều chỉnh là:
-

Xác định năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự của người nước
ngoài,



Quyền thừa kế là một trong những chế định pháp lý quan trọng trong pháp luật dân
sự, và như một điều tất yếu, quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài cũng có vai trò quan
trọng tương tự trong hệ thống pháp luật nước ta, đặc biệt là với tình hình phát triển của
nước ta như hiện nay. Trên thực tế, quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài là một quan
hệ rất phức tạp, liên quan đến nhiều hệ thống pháp luật khác nhau. Khi phát sinh quan
hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài thường sẽ kéo theo nhiều vấn đề khác cùng phát sinh
như hiện tượng xung đột pháp luật, vấn đề xác định thẩm quyền của Tòa án, vấn đề về
công nhận và thi hành bản án của Tòa án nước ngoài giải quyết các vụ án về thừa kế.
Trong khuôn khổ của đề tài này, tác giả chỉ xin tập trung nghiên cứu một vấn đề phát
sinh thôi, đó là vấn đề xác định hệ thống pháp luật áp dụng điều chỉnh quan hệ thừa kế
có yếu tố nước ngoài (hiện tượng xung đột pháp luật và giải quyết xung đột pháp luật).
Là một sinh viên khoa Quản trị kinh tế quốc tế trường đại học Lạc Hồng, qua thời
gian học tập và rèn luyện tại trường tác giả đã được trang bị những kiến thức về Luật
học thông qua chuyên ngành học là Luật Kinh tế nhưng đó chỉ là những kiến thức về
mặt lý thuyết trong sách vở, trên thực tế vẫn còn nhiều điều mà bản thân tác giả chưa
nắm bắt và hiểu kịp. Chính vì vậy rất mong được cùng giáo viên cố vấn là Thạc sĩ
Nguyễn Thị Yên và các bạn đọc cùng nghiên cứu, tìm hiểu và giải quyết các vấn đề
phát sinh từ mối quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài nêu trên thông qua chủ đề:
“Quan hệ thừa kế có yếu tố nƣớc ngoài trong Tƣ pháp quốc tế Việt Nam hiện nay,

thực trạng và hƣớng giải quyết”.
Đề tài được nghiên cứu với mục đích nhằm làm rõ một số vấn đề lý luận liên quan
đến khái niệm, tính chất, vị trí, vai trò của quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài; phân


3

tích, đánh giá về pháp luật Việt Nam điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài.
Qua đó rút ra những ưu điểm, những tồn tại, bất cập của pháp luật để tiếp tục nghiên

dân sự nói chung, các quy định về thừa kế không phải là nguyên nhân, mà là kết cục,
là hậu quả pháp lý của sự tồn tại hình thái kinh tế xã hội dựa trên chế độ sở hữu tư
nhân về tư liệu sản xuất, tức là về đất đai, tài nguyên, máy móc v.v…” (C. Mác và Ph.
Ăng-ghen toàn tập).
Còn trong khoa học pháp lý ngày nay, “Quan hệ thừa kế là một quan hệ pháp luật,
xuất hiện đồng thời với quan hệ sở hữu và phát triển cùng với sự phát triển của xã hội
1

loài người” .
Vậy theo tác giả thì thừa kế là một chế định pháp luật dân sự, là tổng hợp các quy
phạm pháp luật điều chỉnh việc chuyển dịch tài sản của người chết cho người sống theo
di chúc hoặc theo pháp luật.
Vấn đề thứ hai là về yếu tố nước ngoài, như ta đã biết: “Quan hệ dân sự có yếu tố
nước ngoài là quan hệ dân sự có ít nhất một trong các bên tham gia là cơ quan, tổ
chức, cá nhân nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài hoặc là các quan hệ
dân sự giữa các bên tham gia là công dân, tổ chức Việt Nam nhưng căn cứ để xác lập,


1

Giáo trình Luật Dân sự Việt Nam – trường Đại học Luật Hà Nội


5

thay đổi, chấm dứt quan hệ đó theo pháp luật nước ngoài, phát sinh tại nước ngoài
2

hoặc tài sản liên quan đến quan hệ đó ở nước ngoài” , từ đó xác định yếu tố nước
ngoài sẽ được dựa theo các căn cứ cụ thể như:

-

Do có sự dịch chuyển tài sản của người để lại thừa kế cho người còn sống, vậy
nó là một quan hệ tài sản và có liên quan với pháp luật nơi có tài sản;

2

Điều 758 Bộ luật Dân sự 2005


6

-

Do sự dịch chuyển quyền sở hữu tài sản của người để lại thừa kế cho người còn
sống trên cơ sở huyết thống nên đây cũng là quan hệ nhân thân và có liên quan
với pháp luật nhân thân của người để lại thừa kế;

-

Khi chết, người để lại thừa kế có thể chưa chấm dứt các quan hệ dân sự thiết lập
với các đối tác khác (người thứ ba), nhất là quan hệ dân sự trong hợp đồng và
quan hệ dân sự ngoài hợp đồng, nên cũng là quan hệ tài sản đối với người thứ
3

ba .
Chính vì vậy, khi một quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài phát sinh thường làm
phát sinh hiện tượng xung đột pháp luật, các vấn đề về xác định thẩm quyền của Tòa
án quốc gia đối với các vụ việc thừa kế có yếu tố nước ngoài, vấn đề về công nhận và
thi hành bản án của Tòa án nước ngoài giải quyết các vụ án về thừa kế (mà ở đây vấn

đã thiết lập quan hệ ngoại giao với hơn 170 quốc gia trên thế giới, mở rộng quan hệ
thương mại, xuất khẩu hàng hóa tới trên 230 thị trường của các nước và vùng lãnh thổ
(theo các Báo cáo của các Bộ/ngành của Uỷ ban quốc gia về Hợp tác kinh tế quốc tế),
ký kết trên 90 Hiệp định thương mại song phương, gần 60 Hiệp định khuyến khích và
bảo hộ đầu tư, 54 Hiệp định chống đánh thuế hai lần và nhiều Hiệp định hợp tác về
văn hóa song phương với các nước và các tổ chức quốc tế (theo các Báo cáo của các
Bộ/ngành của Uỷ ban quốc gia về Hợp tác kinh tế quốc tế). Việt Nam đã thiết lập quan
hệ tốt với tất cả các nước lớn, trong đó có 5 nước thường trực Hội đồng Bảo an Liên
hợp quốc (P5), các nước trong nhóm G8; nâng quan hệ đối tác chiến lược với Trung
Quốc trở thành đối tác chiến lược toàn diện, gia tăng nội hàm của quan hệ đối tác
chiến lược với Nga, thiết lập quan hệ đối tác chiến lược với Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn
Quốc, Anh, Tây Ban Nha. Số lượng các cơ quan đại diện của ta ở nước ngoài cũng
tăng lên (91 cơ quan) với 65 đại sứ quán, 20 tổng lãnh sự quán, 4 phái đoàn thường
trực bên cạnh các tổ chức quốc tế, 1 văn phòng kinh tế văn hóa. Về hợp tác đa phương
và khu vực: Việt Nam đã có mối quan hệ tích cực với các tổ chức tài chính tiền tệ quốc
tế như Ngân hàng phát triển Á Châu, Quỹ tiền tệ thế giới, Ngân hàng thế giới…tham
gia các tổ chức kinh tế, thương mại khu vực và thế giới, ký kết các Hiệp định hợp tác


8

4

kinh tế đa phương” . Chính sự hội nhập và phát triển tốc độ đó đã làm gia tăng hết sức
mạnh mẽ các giao lưu về dân sự có yếu tố nước ngoài đòi hỏi phải được pháp luật điều
chỉnh.
Nhu cầu hội nhập kinh tế quốc tế ngày nay đã trở thành một đòi hỏi có tính tất yếu
khách quan đối với mọi quốc gia trong tiến trình phát triển. Quá trình hội nhập quốc tế
đòi hỏi Việt Nam phải có một hệ thống pháp luật hoàn thiện. Điều đó cũng có nghĩa là,
cùng với việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật phục vụ cho phát triển nền

chỉnh quan hệ đó. Ở đây, quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài cũng vậy, các vấn đề
phát sinh trong quan hệ này sẽ không thể giải quyết được nếu không có đủ cơ sở pháp
lý cần thiết cho các cơ quan nhà nước có thẩm quyền khi xem xét giải quyết vụ việc.
Trên cơ sở đưa ra các quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nước
ngoài, định ra các quy tắc lựa chọn pháp luật áp dụng hoặc xác định thẩm quyền giải
quyết đối với mỗi vụ việc cụ thể. (Về vấn đề xác định thẩm quyền của Tòa án quốc gia
đối với các vụ việc về thừa kế trong Tư pháp quốc tế Việt Nam hiện nay, theo khoản 1
Điều 410 Bộ luật Tố tụng dân sự đưa ra nguyên tắc xác định như sau: trước tiên là dựa
vào khoản 2 Điều 410 và Điều 411 xác định Tòa án Việt Nam có hay không có thẩm
quyền, nếu có thì sẽ tiếp tục căn cứ vào Chương 3 Bộ luật Tố tụng dân sự xác định Tòa
án Việt Nam cụ thể nào có thẩm quyền).
Vì vậy có thể khẳng định điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài là tạo cơ
sở pháp lý vững chắc cho các cơ quan nhà nước giải quyết các vấn đề phát sinh.
1.2.4 Điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nƣớc ngoài là biểu hiện của chủ
quyền quốc gia, phù hợp với đòi hỏi tất yếu trong điều kiện mở rộng quan hệ hợp
tác quốc tế
Hệ thống pháp luật điều chỉnh các vấn đề phát sinh trong quá trình xây dựng và
phát triển đất nước là sự thể hiện cao nhất ý chí và nguyện vọng đối với chủ quyền của
một quốc gia. Chính vì lẽ đó mà nhà nước phải không ngừng bổ sung, hoàn thiện hơn
pháp luật để ngày càng phù hợp và theo kịp với tình hình thế giới trong điều kiện mở
rộng quan hệ hợp tác quốc tế mà vẫn giữ vững được chủ quyền quốc gia mình.


10

1.2.5 Điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nƣớc ngoài là góp phần thúc đẩy sự
hội nhập kinh tế quốc tế
Với xu thế hội nhập của Việt Nam trong bối cảnh mở rộng quan hệ quốc tế hiện
nay, điều cần thiết là nên mở rộng quan hệ hợp tác tư pháp để tạo hành lang pháp lý
cho quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài phát triển đúng hướng trong khuôn khổ pháp

một giải pháp phù hợp và thỏa đáng nữa. Hay nói cách khác, trong trường hợp mà
chúng ta đang cùng nghiên cứu này, thì khi xuất hiện yếu tố nước ngoài trong mối quan
hệ thừa kế, nếu chỉ áp dụng các quy phạm pháp luật của một quốc gia liên quan nào đó
để điều chỉnh đối với quan hệ này sẽ không thể là giải pháp tối ưu được. Ví dụ, khi
công dân Việt Nam ra nước ngoài và lập di chúc ở nước ngoài, thì rõ ràng không thể
bắt buộc chỉ được sử dụng pháp luật Việt Nam để xem xét việc di chúc đó có hiệu lực
về mặt hình thức hay không vì ở đây đã thấy sự xuất hiện của yếu tố nước ngoài. Vậy
vấn đề đưa ra là phải giải quyết bằng một phương pháp khác, đó là chọn hệ thống pháp
luật nào trong số các hệ thống pháp luật có liên quan để áp dụng cho thật phù hợp.
Qua phân tích trên còn cho thấy yếu tố nước ngoài trong quan hệ dân sự nói chung
và quan hệ thừa kế nói riêng chính là cơ sở ra đời của phương pháp xung đột.
Xét về bản chất, phương pháp xung đột không phải là nhằm mục đích trực tiếp giải
quyết những khác nhau giữa các hệ thống pháp luật liên quan, tức là nó không trực tiếp
quy định các quyền và nghĩa vụ của chủ thể khi tham gia vào quan hệ thừa kế có yếu tố
nước ngoài, mà nó chỉ dẫn chiếu đến việc áp dụng pháp luật của một trong các quốc gia
liên quan để điều chỉnh quan hệ đó. Theo phương pháp này thì hiện tượng xung đột
pháp luật sẽ được giải quyết bằng chính các quy phạm xung đột (quy phạm dẫn chiếu
đến việc áp dụng hệ thống pháp luật có thẩm quyền). Đây là điểm đặc biệt nhất cũng là
điểm phức tạp nhất của phương pháp xung đột. Đối với nhiều nước, đặc biệt các nước


12

5

6

theo hệ thống pháp luật Common Law thì bên cạnh phương pháp xung đột, án lệ còn
giữ vai trò hết sức quan trọng trong hệ thống nguồn điều chỉnh.
Chúng ta chỉ có thể kết luận được phương pháp xung đột có phát huy hiệu quả hay

7

Cộng hòa Pháp được xem là đại diện điển hình cho hệ thống pháp luật Civil Law .
Xét về mặt lập pháp trong tổng thể pháp luật điều chỉnh quan hệ dân sự nói chung thì
Pháp không có đạo luật riêng điều chỉnh tất cả các quan hệ dân sự có yếu tố nước
ngoài. Việc điều chỉnh các quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài của Pháp được đưa
vào Bộ luật Dân sự và các văn bản pháp luật khác. Các quan hệ dân sự có yếu tố nước
ngoài thuộc đối tượng điều chỉnh của pháp luật Pháp được quy định rải rác trong Bộ
luật Dân sự Napoleon 1804. Một trong những đặc trưng cơ bản về nguồn của pháp luật
nước Pháp điều chỉnh quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài, cũng giống như ở nhiều
nước khác, coi án lệ là nguồn quan trọng. Nhờ điều đó mà rất nhiều nguyên tắc và quy
phạm xung đột đã được cụ thể hóa bằng các án lệ (jurisprudences), tạo thuận lợi trong
việc áp dụng pháp luật cũng như trong công tác nghiên cứu và tìm hiểu khoa học pháp
lý.
Pháp luật Pháp đã đưa ra các trường hợp không thừa nhận hiện tượng xung đột
pháp luật, tạo thuận lợi cơ bản cho Tòa án khi giải quyết vụ việc phát sinh. Trong các
8

trường hợp này, Tòa án áp dụng pháp luật của Pháp trên nguyên tắc lex fori . Kinh
nghiệm này cũng được nhiều nước vận dụng.
Pháp luật điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài trước đây của Pháp có
liên quan nhiều đến các thuộc địa (bao gồm ở Đông Dương), về thừa kế đối với bất
động sản thì do pháp luật của nước nơi có tài sản điều chỉnh, còn thừa kế đối với động

7Còn có các tên: luật La Mã (chỉ nguồn gốc), luật châu Âu lục địa (chỉ ra khu vực hình thành và phát triển giai
đoạn đầu), Dân luật, hệ thống luật thành văn. Là hệ thống luật lớn nhất thế giới, trải khắp từ châu Âu lục địa
(Pháp, Đức, Ý…) tới châu Mỹ (tỉnh Québec của Canada, bang Lousiana của Mỹ) châu Phi và nhiều nước châu
Á. Nó được coi là biểu thị sự phát triển văn minh của hệ thống pháp luật. (theo trang www.wattpad.com)
8Trong xung đột pháp luật của tư pháp quốc tế, thuật ngữ Latinh lex fori về mặt văn chương có nghĩa là “luật
của Tòa án” và nó được phân biệt với lex cause (luật nguyên nhân) ở chỗ lex cause là luật mà Tòa án viện dẫn

có nhiều thuộc địa trước chiến tranh thế giới thứ hai, theo án lệ Pháp, lãnh thổ quốc gia
thuộc địa chỉ được coi là nơi cư trú pháp lý vì ở trên đó đang thực thi hệ thống pháp
luật do Pháp ban hành. Vì vậy, luật bản quốc của người quá cố là thuộc dân Pháp hay
luật nơi cư trú nói tóm lại cũng vẫn là luật của Pháp. Nhưng nếu chọn luật nơi cư trú thì
dễ tránh được tâm lý đụng chạm tới vấn đề dân tộc của các thuộc dân hơn. Đây là cách
giải thích để dẫn tới việc áp dụng pháp luật của Pháp đối với vấn đề thừa kế được coi là
có yếu tố nước ngoài giữa các thuộc dân với nhau. Từ năm 1927, khi ngoại kiều có
quyền cư trú trên lãnh thổ Pháp, thì án lệ lại áp dụng luật nơi cư trú thay cho luật
9

Một thuật ngữ của pháp luật La Mã giải quyết vấn đề: một người cư trú hợp pháp tại một quốc gia nhưng khi
chết lại để tài sản tại một quốc gia khác thì tài sản đó sẽ được xử lý theo pháp luật nước mà người đó cư trú hợp
pháp, chứ không phải là theo pháp luật nơi có tài sản. (theo trang en.wiktionary.org)
10

“Cơ sở lý luận và thực tiễn của pháp luật điều chỉnh một số quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài ở nước ta hiện nay”
– Nguyễn Công Khanh
11
Thuật ngữ La Mã trong tư pháp quốc tế, là nguyên tắc mà theo đó quan hệ pháp luật về tài sản có nhân tố nước ngoài
được điều chỉnh theo pháp luật của nước nơi có tài sản đó. (theo trang luathoc.cafeluat.com)


15

12

bản quốc của họ” . Giải pháp này cũng được thừa nhận ở Anh, Mỹ, theo pháp luật của
các nước này, thừa kế đối với bất động sản được điều chỉnh bởi pháp luật nơi có bất
động sản, thừa kế động sản được điều chỉnh bởi pháp luật nơi cư trú cuối cùng của
người chết.

– Nguyễn Công Khanh
13
Luật được chọn dựa trên quốc tịch của người để lại di sản thừa kế. (theo trang vi.wikipedia.org)


16

o Luật của nước nơi mà người để lại di sản đưa ra định đoạt cuối cùng (lập
di chúc).
o Luật của nước nơi bất động sản tồn tại nếu di chúc liên quan đến bất động
sản đó.
Các quy định trên đây cũng được áp dụng tương tự để xác định về tính hợp pháp
14

của việc hủy bỏ sự định đoạt” .
Như vậy chúng ta có thể tóm lược một cách ngắn gọn và dễ hiểu là, trong pháp luật
Cộng hòa Liên bang Đức, đối với vấn đề thừa kế có yếu tố nước ngoài: Nếu tài sản
thừa kế là bất động sản nằm trên lãnh thổ Đức thì sẽ áp dụng pháp luật Đức; nếu tài sản
thừa kế là động sản, bất động sản không nằm trên lãnh thổ Đức thì sẽ áp dụng luật của
nước mà người để lại di sản có quốc tịch trước khi chết; hình thức của di chúc, hiệu lực
của di chúc và tính hợp pháp của việc hủy bỏ di chúc được quy định dựa trên tinh thần
của Công ước Lahay năm 1961 mà Đức là thành viên. Đó là những điểm đặc biệt của
pháp luật Cộng hòa Liên bang Đức trong việc điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố
nước ngoài.
1.3.1.3 Liên bang Thụy Sĩ
“Liên bang Thụy Sĩ có đạo luật riêng là Luật ngày 18 tháng 12 năm 1987 có hiệu
lực từ ngày 01 tháng 01 năm 1989 điều chỉnh một cách tổng thể các quan hệ dân sự có
yếu tố nước ngoài, trong đó có quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài.
Đối với vấn đề thừa kế, theo những quy định được thể hiện từ Điều 90 đến Điều 95
Luật năm 1987, đối với bất động sản thì áp dụng pháp luật nơi có bất động sản đó, còn

dân sự có yếu tố nước ngoài nói chung và quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài nói
riêng trong pháp luật Trung Quốc được coi là một bộ phận cấu thành quan trọng của
Tư pháp quốc tế nước này. Về nguyên tắc áp dụng pháp luật, trong trường hợp điều
ước quốc tế mà Trung Quốc ký kết hoặc gia nhập có quy định khác với pháp luật Trung
Quốc thì quy định của điều ước quốc tế đó sẽ được áp dụng, trừ những điều khoản
trong điều ước mà Trung Quốc bảo lưu, còn nếu cả pháp luật Trung Quốc lẫn điều ước
quốc tế không điều chỉnh thì tập quán quốc tế sẽ được áp dụng. Về nguyên tắc bảo lưu
trật tự công cộng thì việc áp dụng pháp luật nước ngoài hoặc tập quán quốc tế không
được xâm hại đến lợi ích công cộng của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa.

15

Thông tin được lấy từ “Cở sở lý luận và thực tiễn của pháp luật điều chỉnh một số quan hệ dân sự có yếu
tố nước ngoài ở nước ta hiện nay” – Nguyễn Công Khanh


18

Trong vấn đề về xác định năng lực hành vi dân sự của công dân Trung Quốc định cư ở
nước ngoài thì luật của nước nơi mà người đó cư trú sẽ được áp dụng. Theo lý luận và
thực tiễn của Trung Quốc thì việc áp dụng hệ thuộc lex domocilii

16

để xác định năng

lực hành vi dân sự của công dân Trung Quốc định cư ở nước ngoài cũng chính là yêu
cầu xuất phát từ chính sách đối ngoại của nước này, chủ yếu là làm yên lòng các quốc
gia mà ở đó có nhiều người Hoa đang sinh sống. Điều này cũng là phù hợp với chính
sách quốc tịch của Trung Quốc (công dân Trung Quốc mặc nhiên mất quốc tịch Trung

tố nước ngoài bao gồm quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài. Đạo luật này được ban
hành từ năm 1898 và được sửa đổi nhiều lần, có nhiều nét đặc thù vì vừa chịu ảnh
hưởng bởi Civil Law và Common Law vừa phản ánh được những nét đặc sắc riêng của
Nhật Bản, một đất nước châu Á. Trong việc lựa chọn pháp luật áp dụng đối với quan hệ
nhân thân như thừa kế, Nhật Bản thiên về nguyên tắc lex nationalis. Về việc áp dụng
tập quán quốc tế, các tập quán quốc tế không trái với trật tự công cộng của Nhật Bản
thì có hiệu lực áp dụng như quy định của pháp luật. Trong trường hợp cần thiết phải áp
dụng tập quán quốc tế khi tranh chấp phát sinh mà không được pháp luật điều chỉnh thì
tập quán quốc tế cũng được áp dụng. Thẩm phán có quyền giải thích về sự cần thiết áp
dụng tập quán quốc tế. Về vấn đề bảo lưu trật tự công cộng, trong trường hợp vụ việc
được điều chỉnh bởi pháp luật nước ngoài mà việc áp dụng các quy định của pháp luật
nước ngoài đó trái với trật tự công cộng của Nhật Bản thì các quy định của pháp luật
nước ngoài đó sẽ không được áp dụng.
Về quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài, được quy định như sau:
-

Nguyên tắc chung trong pháp luật Nhật Bản là áp dụng luật quốc tịch – pháp
luật của nước nơi mà người để lại di sản mang quốc tịch – đối với quan hệ thừa
kế theo pháp luật.

-

Đối với việc thừa nhận tính hợp pháp về hình thức của di chúc, Nhật Bản áp
dụng các quy định của Công ước Lahay 1961 về hình thức của di chúc, tức là
khi hình thức của di chúc thỏa mãn yêu cầu của một trong các hệ thống pháp
luật nhất định thì được công nhận (nơi lập di chúc, nơi người lập di chúc có
quốc tịch, nơi người lập di chúc thường trú, nơi có tài sản).

-


hợp pháp nếu di chúc được lập theo pháp luật nơi mà hình thức được áp dụng cho nội
dung của di chúc hoặc nơi để lại di sản hoặc nơi cư trú của người lập di chúc. Ngoài ra,
di chúc được coi là hợp pháp nếu nó được lập theo pháp luật nơi cư trú hoặc nơi có

18

Thông tin được lấy từ “Cơ sở lý luận và thực tiễn của pháp luật điều chỉnh một số quan hệ dân sự có yếu
tố nước ngoài ở nước ta hiện nay” – Nguyễn Công Khanh


21

quốc tịch của người lập di chúc. Nếu di chúc lập ngoài lãnh thổ Québec thì cũng được
19

coi là hợp pháp nếu đối tượng của di chúc là tài sản đang có tại Québec” .
Trên đây là những đặc điểm trong việc xây dựng quy phạm xung đột điều chỉnh
quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài ở các nước điển hình của châu Âu, châu Á và
châu Mỹ. Giữa chúng có những điểm tương đồng và cũng có những sự khác biệt dựa
trên điều kiện phù hợp của mỗi quốc gia. Các kết quả tìm hiểu đó sẽ giúp chúng ta
nghiên cứu tốt hơn về phương pháp điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài
theo pháp luật nước ta.
1.3.2 Phƣơng pháp điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nƣớc ngoài theo pháp

luật Việt Nam
Cũng giống với các nước đã nêu ở trên, pháp luật Việt Nam điều chỉnh quan hệ
thừa kế có yếu tố nước ngoài chủ yếu bằng các phương pháp đã được thừa nhận chung,
ngoài phương pháp thực chất đã tồn tại từ lâu thì còn có phương pháp xung đột. Xét về
mặt lý luận, điều chỉnh quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài nói riêng và các quan hệ
dân sự nói chung bằng phương pháp thực chất hay bằng phương pháp xung đột đều có