ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
NGÔ THU PHƢƠNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ QUAN HỆ HÔN NHÂN CÓ
YẾU TỐ NƢỚC NGOÀI TRONG TƢƠNG QUAN SO SÁNH
VỚI MỘT SỐ QUÔC GIA TRÊN THẾ GIỚI
Chuyên ngành: Luật Quốc tế
Mã số: 60 38 01 08 LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Cán bộ hƣớng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN LAN NGUYÊN Hà Nội - 2014 MỤC LỤC Trang
Lời cam đoan
36
2.1. Quy định về kết hôn có yếu tố nƣớc ngoài
36
2.1.1. Về điều kiện kết hôn
37
2.1.2. Về nghi thức kết hôn
48
2.1.3. Hủy việc kết hôn trái pháp luật
52
2.2. Quy định về quan hệ pháp lý giữa vợ và chồng có yếu tố
nƣớc ngoài
54
2.2.1. Quan hệ nhân thân giữa vợ và chồng……………………
56
2.2.2. Quan hệ tài sản giữa vợ và chồng………………………
2.3. Quy định về chấm dứt quan hệ hôn nhân………………
2.3.1. Trường hợp một bên chết hoặc bị tuyên bố là chết……
2.3.2. Trường hợp ly hôn……………………………………….
59
62
62
63
Kết luận Chƣơng 2
69 CHƢƠNG 3: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP
pháp luật quy định và được xác lập bằng sự kiện pháp lý: đăng ký kết hôn. Sự
kiện đó làm phát sinh quan hệ tài sản và nhân thân giữa vợ - chồng (gọi tắt là
quan hệ pháp lý giữa vợ và chồng) và chấm dứt bởi sự kiện ly hôn, một trong hai
người chết hoặc bị Tòa án tuyên bố đã chết.
Quan hệ hôn nhân (sau đây viết tắt là QHHN), xét ở nhiều góc độ, vừa là
quan hệ pháp luật vừa là quan hệ xã hội đa dạng, phức tạp và nhạy cảm. Với xu
hướng toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế mạnh mẽ như hiện nay, phạm vi
phát sinh các QHHN không chỉ bó hẹp giữa các cá nhân có cùng quốc tịch và
cùng cư trú trên lãnh thổ một quốc gia mà được mở rộng giữa các cá nhân có
quốc tịch khác nhau hoặc cư trú tại các nước khác nhau. Đồng nghĩa với các
QHHN có yếu tố nước ngoài phát sinh ngày càng nhiều.
Hôn nhân có yếu tố nước ngoài là một trong những chế định quan trọng
của pháp luật Việt Nam. Cùng với quá trình hội nhập quốc tế của đất nước, pháp
luật điều chỉnh QHHN có yếu tố nước ngoài đã có sự chuyển biến tích cực và
ngày càng phát triển. Nhà nước CHXHCN Việt Nam đã quan tâm, chú trọng và
tạo dựng khung pháp lý để ghi nhận, bảo hộ QHHN có yếu tố nước ngoài. Hiến
pháp sửa đổi năm 2013 đã khẳng định:
“1. Nam, nữ c quyn kt hôn , ly hôn. Hôn nhân theo nguyên tắc tự
nguyện, tin bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau.
2. Nhà nước bảo hộ hôn nhân và gia đình, bảo hộ quyn lợi của người mẹ
và trẻ em”. [29]
Luật HN&GĐ năm 2000 và Luật HN&GĐ năm 2014 (được thông qua
ngày 19/6/2014, có hiệu lực từ ngày 01/01/2015) cùng khẳng định nguyên tắc:
2
“Hôn nhân giữa công dân Việt Nam thuộc các dân tộc, tôn giáo, giữa người
theo tôn giáo với người không theo tôn giáo, giữa người có tín ngưỡng với
người không có tín ngưỡng, giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài
được tôn trọng và được pháp luật bảo vệ” và: “Trong quan hệ hôn nhân và gia
đình với công dân Việt Nam, người nước ngoài tại Việt Nam được hưởng các
nhân đạo; bổ sung quy định chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận đồng
thời quy định cụ thể việc áp dụng tập quán trong hôn nhân gia đình…
Mặc dù đã thể hiện những bước đột phá mang tính tiến bộ, Luật HN&GĐ
năm 2014 nói riêng và hệ thống pháp luật Việt Nam nói chung còn tồn tại một số
vấn đề trong thực tiễn chưa được quy định như chế định ly thân, hoặc đã quy định
nhưng chưa cụ thể như QHHN giữa những người cùng giới tính; vấn đề thiếu vắng
các quy phạm xung đột lựa chọn pháp luật điều chỉnh một số QHHN có yếu tố nước
ngoài như quan hệ pháp lý giữa vợ và chồng, tính hợp pháp của nghi thức kết hôn,
hủy việc kết hôn trái pháp luật. Ngoài ra, một số quy định về thủ tục tố tụng giải
quyết QHHN có yếu tố nươc ngoài chưa thực sự phù hợp với thực tiễn, gây khó
khăn, làm ảnh hưởng tới việc thực hiện quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự
…
Trong lộ trình thực hiện những mục tiêu của công cuộc cải cách tư pháp đã
được Bộ Chính trị nhấn mạnh tại Nghị quyết số 49 - NQ/TW ngày 02/6/2005 về
“Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020”, một trong những mục tiêu, quan
điểm được xác định là: “Cải cách tư pháp phải kế thừa truyền thống pháp lý dân
tộc, những thành tựu đã đạt được của nền tư pháp xã hội chủ nghĩa Việt Nam:
tiếp thu có chọn lọc những kinh nghiệm của nước ngoài phù hợp với hoàn cảnh
nước ta và yêu cầu chủ động hội nhập quốc tế; đáp ứng được xu thế phát triển
của xã hội trong tương lai” [2, tr.2 ]. Chính vì lẽ đó, việc nghiên cứu pháp luật
Việt Nam điều chỉnh QHHN có yếu tố nước ngoài, đồng thời đặt trong mối
tương quan so sánh với pháp luật một số quốc gia có trình độ, kỹ thuật lập pháp
cao (như Nhật Bản, Pháp, Đức) và một số quốc gia có những nét gần gũi, tương
đồng về văn hóa, quan điểm với Việt Nam (như Trung Quốc, Campuchia, Hàn
Quốc, Thái Lan, Nga) là một yêu cầu quan trọng và cấp bách. Thông qua đó,
góp phần thực hiện mục tiêu tiếp tục phát huy những ưu điểm đã đạt được và
4
nghiên cứu, tham khảo kinh nghiệm quốc tế nhằm đề xuất những giải pháp khắc
phục tồn tại của pháp luật quốc gia.
trị cho tác giả tham khảo trong quá trình thực hiện luận văn.
Đối với luận văn này, trên cơ sở tham khảo một số tài liệu có liên quan,
học viên đã tiếp cận vấn đề một cách nghiêm túc. Từ việc nghiên cứu pháp luật
quốc tế, pháp luật của một số quốc gia trên thế giới và pháp luật Việt Nam về
QHHN, tác giả đã đưa ra một số giải pháp, kiến nghị góp phần hoàn thiện pháp
luật trong nước về vấn đề này.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn
3.1. Mục đích nghiên cứu:
Thông qua phương pháp so sánh với pháp luật một số quốc gia trên thế
giới, trên cơ sở nghiên cứu những quy định của pháp luật quốc tế, nghiên cứu lý
luận, đánh giá thực trạng về QHHN ở Việt Nam nhằm giúp nhận thức rõ những
ưu điểm, thành công và một số tồn tại, bất cập. Học viên đề xuất, kiến nghị các
giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật Việt Nam điều chỉnh QHHN có yếu tố nước
ngoài phù hợp với các quy định của luật pháp quốc tế, có tính đến việc học tập
kinh nghiệm quốc tế về QHHN.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Nghiên cứu tổng quan pháp luật Việt Nam điều chỉnh về QHHN có yếu
tố nước ngoài, bao gồm các nội dung: kết hôn (điều kiện và nghi thức kết hôn),
các quan hệ pháp lý giữa vợ và chồng (quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản) và
ly hôn;
- So sánh các quy định hiện hành của pháp luật Việt Nam với một số quốc
gia trên thế giới;
- Phân tích, đánh giá kết quả đã đạt được, những hạn chế, bất cập của pháp
luật Việt Nam điều chỉnh QHHN có yếu tố nước ngoài;
- Đề xuất và luận chứng những kiến nghị và giải pháp nhằm hoàn thiện
pháp luật Việt Nam điều chỉnh QHHN có yếu tố nước ngoài.
4. Tính mới và những đóng góp của Đề tài
Nội dung về QHHN có yếu tố nước ngoài là một đề tài nhận được sự quan
tâm của nhiều độc giả, nhiều nhà nghiên cứu, nên những công trình liên quan
6
7
điểm và hạn chế của quy định điều chỉnh QHHN có yếu tố nước ngoài tại Việt
Nam.
7. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung
của luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Tổng quan pháp luật điều chỉnh QHHN có yếu tố nước ngoài.
Chương 2: Pháp luật Việt Nam và một số quốc gia trên thế giới điều chỉnh
QHHN có yếu tố nước ngoài.
Chương 3: Thực trạng và giải pháp hoàn thiện pháp luật điều chỉnh QHHN
có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam.
8
Chƣơng 1: TỔNG QUAN PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH QUAN HỆ HÔN
NHÂN CÓ YẾU TỐ NƢỚC NGOÀI
1. 1. KHÁI QUÁT CHUNG
1.1.1. Hôn nhân
Nhu cầu sinh tồn và phát triển đã buộc con người tham gia rất nhiều
mối quan hệ xã hội khác nhau để đáp ứng những nhu cầu về vật chất, văn hóa
hoặc tinh thần… Trong các mối quan hệ xã hội thì quan hệ dân sự (theo nghĩa
rộng) bao gồm quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh
thương mại và lao động luôn diễn ra sôi động, đa dạng và gắn liền với bất cứ
chủ thể nào.
Hôn nhân là hiện tượng xã hội, phát sinh và phát triển cùng với sự phát
triển của xã hội loài người. Đây cũng là vấn đề luôn được các nhà triết học, xã
hội học, luật học nghiên cứu bởi bản chất là “sự liên kết giữa người nam và
người nữ dựa trên nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng theo điều kiện và trình tự
luật định, nhằm chung sống với nhau suốt đời và xây dựng gia đình hạnh phúc
và hòa thuận” [40] và bởi “qua hôn nhân còn thể hiện sắc thái văn hóa của
nhận là vợ - chồng). Mặc dù khác biệt với các quan hệ dân sự bình thường bởi
mục đích xác lập mối quan hệ lâu dài, điều đó không có nghĩa hôn nhân tồn tại
vĩnh viễn mà sẽ bị chấm dứt trong những trường hợp nhất định. “Tính ràng buộc
vĩnh viễn của hôn nhân cũng bị sứt mẻ trong hàng nghìn trường hợp” [21, tr.
127], khi đó sự kiện ly hôn hoặc sự kiện chết của một trong hai bên sẽ chấm dứt
QHHN.
Như vậy, nội hàm của quan hệ pháp luật hôn nhân bao gồm: sự kiện kết
hôn (khi các chủ thể thỏa mãn điều kiện và nghi thức kết hôn) - giai đoạn bắt
đầu hôn nhân; tổng thể các quyền lợi, nghĩa vụ pháp lý về tài sản và nhân thân
giữa vợ và chồng - giai đoạn tồn tại hôn nhân và ly hôn - sự kiện kết thúc hôn
nhân.
1.1.2. Hôn nhân có yếu tố nƣớc ngoài
Sự hợp tác về mọi mặt giữa các quốc gia ngày càng phát triển đã tạo điều
kiện hình thành các QHHN khác với QHHN truyền thống - QHHN có yếu tố
10
nước ngoài. Không giống QHHN thông thường, QHHN có yếu tố nước ngoài
thường liên quan tới ít nhất hai hệ thống pháp luật trở lên. Một thực tế là mặc dù
cùng điều chỉnh một quan hệ pháp luật, giữa các quốc gia luôn tồn tại những
quan điểm khác biệt nhau. Điều đó dẫn đến sự “phức tạp hóa” của đối tượng điều
chỉnh của pháp luật điều chỉnh QHHN có yếu tố nước ngoài. Việc làm sáng tỏ
khái niệm và nhận diện đúng “yếu tố nước ngoài” trong QHHN do đó có vai trò
hết sức quan trọng, bởi bên cạnh ý nghĩa giúp các chủ thể thực hiện đầy đủ các
quyền lợi, nghĩa vụ của bản thân và xác định đúng cơ quan có thẩm quyền giải
quyết, thì một mục đích quan trọng khác, đó là lựa chọn hệ thống pháp luật điều
chỉnh để áp dụng giải quyết, nhằm “hài hòa hóa” các xung đột pháp luật.
Căn cứ vào thực tiễn của các nước và ở Việt Nam thì mặc dù có nhiều
quan điểm khác nhau, song “yếu tố nước ngoài” của quan hệ dân sự (trong đó có
QHHN) được nhận diện dựa vào một trong ba dấu hiệu: Thứ nhất, QHHN giữa
các cá nhân có quốc tịch khác nhau hoặc có cùng quốc tịch nhưng cư trú ở các
tham gia là người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài; Quan hệ
hôn nhân và gia đình giữa các bên tham gia là công dân Việt Nam nhưng căn cứ
để xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ đó theo pháp luật nước ngoài, phát sinh
tại nước ngoài hoặc tài sản liên quan đến quan hệ đó ở nước ngoài [31]. Như
vậy, các tiêu chí để nhận diện yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam là:
Thứ nhất, sự khác nhau về quốc tịch của chủ thể tham gia QHHN. Theo
đó, một bên trong QHHN là công dân Việt Nam, còn bên kia là người nước
ngoài hoặc người Việt Nam định cư tại nước ngoài. Ví dụ: sự kiện kết hôn giữa
nam công dân Singapore với nữ công dân Việt Nam; hoặc sự kiện nam công dân
Việt Nam đề nghị Tòa án giải quyết yêu cầu ly hôn với vợ là người Việt Nam
định cư ở nước ngoài.
Với tiêu chí này, cơ sở pháp lý để xác định yếu tố nước ngoài là sự khác
nhau giữa quốc tịch của vợ và chồng (ngoại trừ trường hợp các chủ thể có cùng
quốc tịch Việt Nam thì phải có ít nhất một trong bên là người Việt Nam định cư
tại nước ngoài). Còn cơ sở pháp lý để xác định chủ thể có phải là người nước
ngoài hay không là yếu tố quốc tịch. Khái niệm người nước ngoài đã được tiếp
nhận khá sớm trong khoa học pháp lý ở nước ta, từ Tuyên bố về chính sách của
Chính phủ liên hiệp lâm thời ngày 01/01/1946, Quyết định số 122/CP ngày
12
25/4/1977 của Hội đồng Chính phủ về chính sách đối với người nước ngoài cư
trú, làm ăn sinh sống ở Việt Nam đến Luật Quốc tịch năm 1998 và Luật Quốc
tịch năm 2008 (sửa đổi, bổ sung năm 2014). Theo đó, người nước ngoài là người
không có quốc tịch Việt Nam; người không quốc tịch là người không có quốc
tịch Việt Nam và cũng không có quốc tịch nước ngoài [32]. Như vậy, “người
nước ngoài” theo quy định của pháp luật Việt Nam bao gồm người có một hoặc
nhiều quốc tịch nước ngoài và người không quốc tịch. Còn người Việt Nam định
cư ở nước ngoài là công dân Việt Nam và người gốc Việt Nam cư trú, sinh sống
lâu dài ở nước ngoài.
Các định nghĩa trên của pháp luật Việt Nam cũng phù hợp với pháp
giải quyết các vấn đề pháp lý liên quan tới điều kiện kết hôn, trong trường hợp
này, pháp luật được áp dụng để xác định điều kiện kết hôn về nội dung và nghi
thức sẽ là pháp luật Việt Nam hoặc pháp luật Anh. Cụ thể, pháp luật Việt Nam
điều chỉnh điều kiện kết hôn đối với công dân Việt Nam (dựa trên nguyên tắc
luật quốc tịch) còn pháp luật của Anh điều chỉnh về nghi thức kết hôn (trên cơ sở
nguyên tắc luật nơi tiến hành kết hôn). Khi các bên đáp ứng điều kiện kết hôn
theo pháp luật Việt Nam và việc thực hiện nghi thức đảm bảo phù hợp với pháp
luật của Anh thì sự kiện pháp lý kết hôn chính thức làm phát sinh QHHN có yếu
tố nước ngoài. Như vậy, trong trường hợp này sự kiện xảy ra ở nước ngoài nên
đòi hỏi phải áp dụng pháp luật nước ngoài để giải quyết.
Về sự kiện pháp lý làm thay đổi QHHN: Ví dụ, nam – nữ công dân Việt
Nam đang sinh sống tại Cộng hòa Pháp đề nghị Tòa án nước này giải quyết yêu
cầu xin ly thân. Trong trường hợp này, sự kiện Tòa án ban hành một bản án hoặc
quyết định cho phép các bên ly thân được coi là sự kiện pháp lý làm thay đổi
QHHN. Theo quyết định này, hôn nhân chưa bị chấm dứt nhưng quan hệ vợ
chồng đã thay đổi, dẫn tới sự thay đổi trong quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân
của vợ chồng. Cụ thể, chế độ tài sản chung giữa vợ và chồng chấm dứt kể từ thời
điểm ly thân tuy nhiên, có thể hai bên vẫn có trách nhiệm cưu mang lẫn nhau khi
ly thân hoặc một bên vẫn chịu một phần trách nhiệm nợ nếu trong thời gian ly
thân, bên kia mắc nợ vì nhu cầu sinh sống [57].Trong trường hợp này, pháp luật
được áp dụng điều chỉnh có thể là pháp luật của Pháp (nguyên tắc luật nơi cư
trú).
14
Về sự kiện pháp lý làm chấm dứt QHHN thông thường là sự kiện ly hôn.
Ngoài ra QHHN cũng chấm dứt khi một trong hai bên chết hoặc bị Tòa
án tuyên bố là chết hoặc mất tích và bên kia có yêu cầu ly hôn. Trong những
trường hợp trên (trừ sự kiện chết) thì thời điểm bản án, quyết định của Tòa
án có hiệu lực chính là sự kiện làm chấm dứt QHHN.
Ví dụ, nam nữ công dân Việt Nam ly hôn với nhau ở Trung Quốc, trước
sở hữu đối với tài sản.
Tóm lại, từ những cơ sở lý luận và phân tích trên, có thể rút ra nhận định:
QHHN đáp ứng một trong ba tiêu chí sau thì được coi là có yếu tố nước ngoài:
có ít nhất một bên chủ thể là người nước ngoài; căn cứ để xác lập, thay đổi, chấm
dứt QHHN ở nước ngoài; tài sản liên quan đến quan hệ đó ở nước ngoài. Yếu tố
nước ngoài trong QHHN được quy định tại Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam
năm 2014 khá tương đồng với pháp luật các quốc gia trên thế giới.
1.2. NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH QUAN HỆ
HÔN NHÂN CÓ YẾU TỐ NƢỚC NGOÀI
Để tổ chức và quản lý xã hội, Nhà nước sử dụng nhiều phương tiện, biện
pháp khác nhau, nhưng pháp luật luôn là một trong những phương tiện quan
trọng nhất. Với tư cách là phương tiện thể chế hóa đường lối chính sách của
Đảng, là công cụ đắc lực giúp Nhà nước điều chỉnh các quan hệ xã hội, pháp luật
thể hiện ý chí của giai cấp thống trị.
Pháp luật điều chỉnh QHHN có yếu tố nước ngoài là tổng hợp các nguyên
tắc, quy phạm pháp luật nhằm điều chỉnh QHHN phát sinh giữa các chủ thể khác
quốc tịch; hoặc giữa các chủ thể cùng quốc tịch nhưng sự kiện pháp lý làm phát
sinh, thay đổi, chấm dứt quan hệ ở nước ngoài hoặc tài sản liên quan tới quan hệ
ở nước ngoài. Pháp luật điều chỉnh QHHN có yếu tố nước ngoài mang đặc điểm
chung là tính giai cấp và tính xã hội. Tuy nhiên, do xuất phát từ đặc trưng của
đối tượng điều chỉnh là các QHHN có liên quan tới hai quốc gia trở lên, nên
pháp luật điều chỉnh QHHN có yếu tố nước ngoài
chứa đựng những đặc điểm riêng, cụ thể:
- Nguồn luật điều chỉnh QHHN có yếu tố nước ngoài không chỉ là các quy
định được ghi nhận trong pháp luật quốc gia mà còn gồm các quy định được ghi
nhận trong điều ước quốc tế, tập quán quốc tế và án lệ.
16
- Phương pháp điều chỉnh quan hệ có yếu tố nước ngoài là việc chọn hệ
thống pháp luật để giải quyết hiện tượng xung đột pháp luật, gồm hai phương pháp
sinh chưa được điều ước quốc tế hoặc pháp luật quốc gia hoặc điều chỉnh; với điều
kiện việc áp dụng hoặc hậu quả của việc áp dụng tập quán quốc tế đó không trái với
các nguyên tắc cơ bản của pháp luật quốc gia. [26]
1.2.2.1. Pháp luật quốc gia
Pháp luật quốc gia bao gồm các văn bản do cơ quan có thẩm quyền của
Nhà nước ban hành là hình thức chứa đựng các nguyên tắc, quy phạm pháp luật
điều chỉnh QHHN có yếu tố nước ngoài. Đây được coi là nguồn cơ bản, phổ biến
và quan trọng của Tư pháp quốc tế. Tùy theo đặc điểm của từng nước, pháp luật
điều chỉnh các quan hệ có yếu tố nước ngoài có thể được tập trung trong một đạo
luật riêng biệt (Luật tư pháp quốc tế Tiệp Khắc (cũ) năm 1963, Luật tư pháp
quốc tế Ba Lan năm 1965…) hoặc được quy định rải rác trong các văn bản pháp
luật riêng rẽ (như Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, Pháp, Thái Lan…).
Trước hết, các nguyên tắc và quy phạm điều chỉnh quan hệ hôn nhân
được ghi nhận trong Hiến pháp của các quốc gia. Hiến pháp là văn bản pháp luật
có giá trị pháp lý cao nhất, là đạo luật gốc ghi nhận những quy định mang tính cơ
bản về mặt pháp lý đối với tất cả các vấn đề quan trọng nhất của một quốc gia,
trong đó có QHHN. Trên cơ sở các nguyên tắc của Hiến pháp, các quy định điều
chỉnh QHHN được các quốc gia cụ thể hóa trong các văn bản pháp luật như:
Luật Dân sự, Luật Hôn nhân và gia đình, Luật Tố tụng Dân sự…
Hầu hết các quốc gia cho rằng, QHHN là một loại quan hệ pháp luật dân
sự đặc biệt nên nguồn luật chung điều chỉnh là Bộ luật dân sự. Ví dụ: Bộ luật
Dân sự Pháp năm 1804 (Điều 144 – 309), Bộ luật Dân sự Nhật Bản năm 1896
(Điều 731 – 771), Bộ luật dân sự và thương mại Thái Lan năm 1925 (Điều 1435
– 1535), Bộ luật Dân sự Campuchia năm 2011 (Điều 938 – 984)… Như đã trình
bày nêu trên, do QHHN với tính chất là cơ sở tạo nên gia đình - tế bào của xã hội
nên còn chịu sự điều chỉnh trực tiếp của luật chuyên ngành - Luật hôn nhân và
gia đình. Ví dụ: Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam, Luật Hôn nhân của
CHND Trung Hoa, Luật Gia đình của Philipines, Luật Gia đình Australia, Luật
Gia đình Liên bang Nga, Luật hôn nhân Thụy Điển Trong Bộ luật dân sự hoặc
Luật Hôn nhân và gia đình của nhiều nước trên thế giới như Canada, Thuỵ Điển,
XI ngày 14/6/2005 và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2006. Bộ luật quy định
quyền, nghĩa vụ của các chủ thể về nhân thân và tài sản trong các quan hệ dân
19
sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động. Các quyền liên quan
tới hôn nhân được ghi nhận trong Điều 39 về quyền kết hôn, Điều 40 về quyền
bình đẳng giữa vợ và chồng, Điều 41 về quyền ly hôn Đặc biệt là đối với quan
hệ dân sự nói chung và QHHN có yếu tố nước ngoài nói riêng được quy định
trong Phần thứ bảy (Quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài) với 20 Điều luật. Những
nguyên tắc được quy định trong Phần thứ bảy
này được kết hợp với những quy định về hôn nhân nói chung trong BLDS đã
tạo thành các nguyên tắc cơ bản trong việc điều chỉnh QHHN có yếu tố nước
ngoài tại Việt Nam.
* Luật Hôn nhân và gia đình
Luật HN&GĐ Việt Nam năm 2000 được thông qua ngày 09/6/2000, chính
thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2001. Trải qua 12 năm áp dụng, triển
khai thực hiện, bên cạnh những ưu điểm như đã góp phần xây dựng và bảo vệ
chế độ hôn nhân và gia đình tiến bộ; bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các
thành viên trong gia đình; kế thừa và phát huy truyền thống đạo đức tốt đẹp của
gia đình Việt Nam nhằm xây dựng gia đình no ấm, bình đẳng, tiến bộ, hạnh
phúc, bền vững. Luật HN&GĐ vẫn tồn tại tồn tại một số hạn chế, bất cập, chưa
phù hợp với thực tiễn hiện nay, cần được sửa đổi bổ sung, đó là: quy định về tuổi
kết hôn chưa đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất với quy định về người đã thành
niên trong BLDS; chưa quy định về vấn đề kết hôn giữa những người cùng giới
tính; vấn đề cho phép mang thai hộ, quy định chưa rõ ràng về chế độ sở hữu tài
sản của vợ chồng, thiếu cơ chế công khai minh bạch về tài sản chung, tài sản
riêng; chưa mở rộng quy định người đại diện và được yêu cầu giải quyết ly hôn
cho người vợ hoặc chồng bị mất năng lực hành vi dân sự dẫn đến việc giải quyết
các vụ án ly hôn còn vướng mắc… [6].
Với mục tiêu xây dựng Luật HN&GĐ đáp ứng được các yêu cầu khách
dân sự, HN&GĐ;
- Chỉ thị số 05/2003/CT-UB ngày 20/02/2003 của Thủ tướng Chính phủ về
việc thực hiện Nghị định số 68/2002/CP của Chính phủ qui định chi tiết thi hành
một số điều của LHNGĐ về quan hệ HN&GĐ có yếu tố nước ngoài;
- Chỉ thị số 03/2005/CT-TTg ngày 25/02/2005 của Thủ tướng Chính phủ
21
về tăng cường quản lý nhà nước đối với quan hệ HN&GĐ có yếu tố nước ngoài;
- Nghị định số 69/2006/NĐ-CP ngày 21/07/2006 của Chính phủ sửa đổi,
bổ sung một số điều của Nghị định số 68/2002/NĐ-CP ngày 10/07/2002 của
Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của LHNGĐ về quan hệ
HN&GĐ có yếu tố nước ngoài;
- Nghị định số 24/2013/NĐ-CP ngày 28/3/2013 của Chính phủ quy định
chi tiết thi hành một số điều của Luật Hôn nhân và gia đình về quan hệ HN&GĐ
có yếu tố nước ngoài và Thông tư số 22/2013 ngày 31/12/2013 hướng dẫn Nghị
định trên.
- Nghị định số 110/2013/NĐ-CP ngày 24/9/2013 của Chính phủ quy định
xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực HN&GĐ (và một số lĩnh vực khác).
- Dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật HN&GĐ năm
2014 do Bộ Tư pháp xây dựng, sau khi lấy ý kiến đóng góp đã trình Chính phủ.
Dự thảo gồm 24 điều, được kết cấu thành 5 chương (Chương I. Quy định chung
từ Điều 1 – 2; Chương II. Áp dụng tập quán về hôn nhân và gia đình từ Điều 3 –
6; Chương III. Chế độ tài sản của vợ chồng từ Điều 7 – 15; Chương IV. Quan hệ
HN &GĐ có yếu tố nước ngoài từ Điều 16 – 22 và Chương V. Điều khoản thi
hành từ Điều 23 – 24). Nội dung Dự thảo quy định chi tiết một số điều của Luật
HN& GĐ năm 2014 về áp dụng tập quán về HN&GĐ; chế độ tài sản của vợ
chồng; giải quyết các việc về HN&GĐ có yếu tố nước ngoài bảo đảm quyền, lợi
ích hợp pháp của các bên; việc ghi vào sổ hộ tịch các việc về HN&GĐ theo bản
án, quyết định của cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài) [9].
Như vậy, có thể nhận thấy trong hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành
như: Điều kiện kết hôn, vấn
đề quan hệ vợ chồng và ly hôn đã được ghi nhận và giải quyết theo
nguyên tắc xác định pháp luật áp dụng.
Có thể nói, ký kết điều ước quốc tế trong các lĩnh vực pháp luật nói chung,
lĩnh vực QHHN và gia đình nói riêng được coi là cơ sở pháp lý quan trọng, là
biện pháp hiệu quả trong việc giải quyết xung đột pháp luật giữa các nước tham
gia ký kết. Do đó, để có cơ sở pháp lý trong hoạt động quốc tế nhằm điều chỉnh
QHHN và gia đình có yếu tố nước ngoài, Việt Nam cần tăng cường hơn nữa việc
đàm phán, ký kết các HĐTTTP với các nước trên thế giới, đặc biệt là đối với các
Copyright: Tài liệu đại học ©