1

TƯ TƯỞNG VÔ THẦN KHOA HỌC TRONG TÁC PHẨM “VỀ THÁI ĐỘ
CỦA ĐẢNG CÔNG NHÂN ĐỐI VỚI TÔN GIÁO” CỦA LÊNIN. Ý NGHĨA
LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA TÁC PHẨM ĐỐI VỚI CÔNG TÁC TÔN
GIÁO Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
Vào những năm 1905-1907 chính phủ Nga Hoàng đã tiến hành đàn áp
đẫm máu phong trào cách mạng, thiết lập một chế độ khủng bố tàn bạo. Các thế
lực cơ hội phản động, đã ngự trị trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội.
Tình hình đất nước Nga có nhiều phức tạp, kinh tế chậm phát triển, chính trị bất
ổn, xu hướng tìm thần và tạo thần nảy sinh rộng rãi trên đất nước Nga, có tình
trạng thoái chí, mất tinh thần, mất phương hướng, khắp nơi nói chuyện dâm ô.
Xu hướng ngày càng ngả về triết học duy tâm, thần bí để che đậy sự bất lực của
mình trước vấn đề xã hội đặt ra, tệ hại hơn đó là trong một bộ phận cán bộ Đảng
viên, giới trí thức cũng bị hoang mang và ngả theo hướng duy tâm, trong đảng xã
hội dân chủ Nga chia làm hai phái. Phái bôn sê vích và phái Men sê vích, phái
Men sê vích cấu kết với chính phủ Nga Hoàng chống lại phong trào cách mạng.
Trong giới tư sản, đặc biệt là trong giới trí thức lan truyền rộng rãi “thuyết tìm
thần”.
Đó là một trào lưu triết học tôn giáo phản động, những đại biểu đó cho
rằng nhân dân Nga “đã mất chúa” và nhiệm vụ là phải “tìm lại chúa”. Bên cạnh
những người tìm thần có lực lượng tạo thần, đứng đầu là Lu-na-tsác-xki đã mưu
toan biến chủ nghĩa xã hội thành một tôn giáo mới. Họ cho rằng, nếu mang hình
thức tôn giáo thì chủ nghĩa xã hội sẽ gần gũi và dễ hiểu hơn đối với nhân dân
Nga. Chính vì vậy, vấn đề tôn giáo đã trở thành tiêu điểm, có ảnh hưởng to lớn
tới đời sống nhân dân Nga và tới phong trào đấu tranh của công nhân và việc tập
hợp lực lượng cho cách mạng. Lênin đã nhận xét “Một điều không thể nghi ngờ


2


qua cầu trung gian là các ông thần hiện nay đã tìm thấy chân lý đó một cách trực
tiếp trong tình yêu giữa con người với con người. Tôn giáo là mối liên hệ mà sự
liên hệ đẹp đẽ nhất là bằng tình yêu không phân biệt đẳng cấp, giới tính. Mọi
người hãy yêu thương nhau đó là “tôn giáo tình yêu” cần xây dựng. Tình yêu
nam nữ là hình thức cao nhất của việc thực hành tôn giáo mới của ông. Ông
muốn dùng tình yêu để giải quyết mọi mâu thuẫn xã hội đương thời
Từ thế giới quan duy vật biện chứng, vượt lên trên quan điểm của Phoi ơ
bắc C.Mác và Ph.Ăngghen đã thấy nguồn gốc xã hội của tôn giáo và coi đây là
nguồn gốc chủ yếu làm nảy sinh và tồn tại của tôn giáo. Theo C.Mác và
Ph.Ăngghen chỉ ra nguồn gốc chủ yếu làm nảy sinh và tồn tại của tôn giáo là sự
bế tắc, sự túng quẫn, sự cùng cực của những người lao động, bị áp bức bóc lột
trong xã hội có giai cấp. Xuất phát từ tình hình thực tiễn ở nước Nga, Lênin kế
thừa và vận dụng sáng tạo tư tưởng của C.Mác và Ph.Ăngghen đã khẳng định và
vạch ra nguồn gốc kinh tế xã hội của tôn giáo trong thời đại tư bản chủ nghĩa.
Lênin đã phê phán quan điểm của những người tiên tiến trong giai cấp tư
sản. Những người cấp tiến và những người duy vật trong giai cấp tư sản cho rằng
nguồn gốc của tôn giáo là do tình trạng ngu dốt của nhân dân, Lênin cho rằng
quan điểm đó không đúng không triệt để, và ông viết “Đó là quan điểm văn hoá
chủ nghĩa nông cạn, chật hẹp kiểu tư sản. Một quan điểm như thế không giải
thích được khá sâu sắc nguồn gốc của tôn giáo, không giải thích theo quan điểm
duy vật mà là theo quan điểm duy tâm”1. Ở chúng ta thấy rằng, cách giải thích đó
là cách giải thích của giai cấp tư sản. và Lênin đã viết “Trong các nước tư bản
chủ nghĩa hiện nay, những nguồn gốc ấy của tôn giáo chủ yếu là nguồn gốc xã
1

Lênin toàn tập, tập 17,Nxb tiến bộ, M1979, tr515


4



5

Từ sự kế thừa và vận dụng sáng tạo tư tưởng của C.Mác và Ph.Ăngghen, trên
cơ sở phân tích sự bần cùng hoá của giai cấp công nhân và nhân dân lao dộng, dưới
sự bóc lột của tư bản Lê nin đã khẳng định nguồn gốc kinh tế-xã hội là cơ bản nhất
nảy sinh ra tôn giáo nhưng đó không phải là nguồn gốc duy nhất, nhưng đó cũng là
cội nguồn, là chủ yếu, sâu xa của tôn giáo trong xã hội tư bản hiện đại. Chính từ sự
khẳng định đó có ý nghĩa to lớn trong việc bảo vệ, phát triển quan điểm của C.Mác
và Ph.Ăngghen, đồng thời là cơ sở thế giới quan khoa học đấu tranh quan điểm sai
trái xung quanh vấn đề tôn giáo, và nó cũng vai trò to lớn tới sự giác ngộ, tập hợp
đông đảo quần chúng tham gia vào cuộc đấu tranh chống lại giai cấp tư sản. Và mục
tiêu cuối cùng là xoá bỏ tôn giáo trong đời sống con người.
Thứ hai: Thái độ của đảng công nhân đối với tôn giáo
Trong tác phẩm, Lênin đã khẳng định rõ thái độ của đảng công nhân là đối
địch với tôn giáo, là chủ trương đấu tranh tiến tới loại trừ và xoá bỏ sự ảnh
hưởng của tôn giáo trong đời sống xã hội. Lênin đã chỉ ra cơ sở để giải thích
Một là: luận điểm của Mác “tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” đó là
hòn đá tảng của toàn bộ thế giới quan mác xít về vấn đề tôn giáo. Điều này
được hiểu trên hai khía cạnh, tôn giáo có mặt tác dụng làm giảm cơn đau về
tinh thần của con người, nó bù đắp làm cho con người có hy vọng, mặc dù hy
vọng ấy là hy vọng ảo tưởng. Mặt khác khi nó ngấm sâu vào con người, nó sẽ
chói buộc con người, làm cho con người mất niềm tin vào chính bản thân
mình cho việc cải tạo thế giới đáp ứng yêu cầu chính đáng của con người. Do
đó việc giải phóng họ khỏi thứ thuốc phiện độc hại đó, thì phải loại trừ tôn
giáo khỏi đời sống tinh thần của con người.
Hai là: Lênin đã chỉ ra “Đảng dân chủ xã hội xây dựng toàn bộ quan điểm
của mình trên cơ sở chủ nghĩa xã hội khoa học, nghĩa là trên cơ sở chủ nghĩa



5


7

cho tôn giáo và triết học tôn giáo”6. Đồng thời Lênin cũng kiên quyết đấu tranh
với thuyết tạo thần theo kiểu Phoi ơ Bắc hay kiểu của Lu-na-tsác-xki”chủ nghĩa
xã hội là một tôn giáo” là một hình thức quá độ từ chủ nghĩa xã hội sang tôn
giáo, và là sự tuyên truyền cho chủ nghĩa tạo thần.
Theo Lênin người mác xít phải là người duy vật, nghĩa là kẻ thù của tôn giáo,
nhiệm vụ của đảng công nhân là giáo dục, tổ chức quần chúng đấu tranh chống lại
mọi tôn giáo, giải phóng họ khỏi những thiên kiến tôn giáo độc hại. Một mặt là kẻ thù
của tôn giáo, nhưng theo Lênin những người mác xít không được tuyên chiến với tôn
giáo. Đây là bài học được các nhà kinh điển rút ra từ cuộc đấu tranh chống tôn giáo
trong phong trào xã hội chủ nghĩa. Lênin phê phán những kẻ ba hoa, tả khuynh muốn
thay thế việc tuyên truyền giáo dục chủ nghĩa vô thần, chống tôn giáo một cách hệ
thống bằng những biện pháp hành chính nhằm chống lại nhà thờ và các tín đồ. Lênin
nhắc lại lời của Ăngghen “coi lời tuyên chiến ầm ĩ của họ với tôn giáo là dại dột,
tuyên chiến như thế là một phương pháp tốt nhất làm kích động thêm sự quan tâm
của người ta đối với tôn giáo, và làm cho tôn giáo đến chỗ tiêu vong thực sự một
cách khó khăn hơn. Lênin cũng đã công kích một cách kịch liệt những xuyên tạc của
bọn cơ hội đối với các nguyên tắc của học thuyết vô thần của giai cấp vô sản, khi bọn
chúng đem thay thế luận điểm của Mác cho rằng “tôn giáo là việc của tư nhân” đối
với nhà nước thì không chi mộ khoản phụ cấp nào, các đoàn thể tôn giáo không được
dính đến nhà nước, bất kỳ ai cũng được hoàn toàn tự do theo tôn giáo của mình, bằng
những lời lẽ xét lại nói rằng tôn giáo là công việc riêng đối với từng đảng viên cũng
như với toàn đảng nói chung. Một lập trường như vậy, sẽ dẫn tới chỗ điều hoà với tôn
giáo và nhà thờ, điều này hoàn toàn mâu thuẫn với thế giới quan mác xít.

6

Sdd tr520
Sdd tr520
9Sdd tr520
7
8


9

chức có kế hoạch và có ý thức chống các nguồn gốc ấy của tôn giáo, chống lại sự
thống trị của tư bản dưới tất cả mọi hình thức của nó” 10. Điều ấy có nghĩa là,
cuộc đấu tranh chống tôn giáo mọi hoạt động nhằm giáo dục chủ nghĩa vô thần
chỉ có giá trị thực sự khi nó gắn với cuộc đấu tranh giai cấp vô sản nhằm xoá bỏ
xã hội hiện tại, xã hội đã làm cho con người bị tha hoá và đẩy họ đến với tôn
giáo, xây dựng xã hội mới tốt đẹp hơn, đem lại hạnh phúc thực sự cho quần
chúng nhân dân lao động. Không phủ nhận vai trò công tác tuyên truyền giáo
dục chủ nghĩa vô thần, chống tôn giáo. Nhưng Lênin cho rằng chỉ có lôi kéo
quần chúng vào cuộc đấu tranh giai cấp thì cuộc đấu tranh chống tôn giáo mới
thực sự có hiệu quả. Lênin viết “Cuộc đấu tranh giai cấp ấy sẽ đưa những công
nhân theo đạo thiên chúa đến với Đảng dân chủ xã hội và với chủ nghĩa vô thần,
dẫn đến một cách trăm lần có hiệu quả hơn là hơn là chỉ tuyên truyền về chủ
nghĩa vô thần”11. Như vậy, điều quan trọng nhất trong đấu tranh chống tôn giáo,
không phải là tuyên truyền chống lại nó, mà là vấn đề đoàn kết, tập hợp quần
chúng công nhân, trong cuộc đấu tranh giai cấp chống ách áp bức của giai cấp tư
sản. Theo Lênin, công tác tuyên truyền của Đảng dân chủ xã hội về chủ nghĩa vô
thần phải phục vụ việc phát triển cuộc đấu tranh giai cấp của quần chúng bị bóc
lột chống lại bọn bóc lột. Như vậy, đấu tranh chống tôn giáo gắn liền với đấu
tranh cho chủ nghĩa xã hội, vì thắng lợi của chủ nghĩa xã hội, và chỉ có thắng lợi
của chủ nghĩa xã hội thì cuộc đấu tranh chống tôn giáo mới có hiệu quả thiết
thực.

giai cấp đang diễn ra và có tác dụng giáo dục quần chúng nhiều hơn hết và có
hiệu quả hơn hết”12. Từ nội dung đó chúng ta thấy việc chống tôn giáo là tất yếu
đối với người mác xít, tuy nhiên cần có phương pháp đúng đắn, phải tập hợp
quần chúng vào cuộc đấu tranh xoá bỏ nguồn gốc làm nảy sinh tôn giáo.
Tác phẩm “Về thái độ của đảng công nhân đối với tôn giáo” ra đời có ý
nghĩa to lớn cả về lý luận và thực tiễn.Góp phần quan trọng đấu tranh chống lại
12

Sdd tr518


11

bọn cơ hội, bọn xét lại, bọn vô chính phủ ở Nga trong việc giải quyết vấn đề tôn
giáo, chống lại thuyết tìm thần và tạo thần trong giới trí thức Nga. Tác phẩm là
cơ sở lý luận quan trọng để Đảng dân xã hội Nga đề ra đường lối đấu tranh
chống tôn giáo, là cơ sở lý luận để tập hợp giai cấp và nhân dân lao động Nga
trong công cuộc đấu tranh giai cấp chống các thế lực tư bản, là cơ sở lý luận
quan trọng để thống nhất nhận thức và động của những người cộng sản Nga thời
điểm đó xung quanh vấn đề tôn giáo.
Tác phẩm ra đời cho đến nay gần được trăm năm, nhưng giá trị khoa học
của nó vẫn giữ nguyên giá trị. Vẫn là cơ sở để xem xét và giả quyết vấn đề tôn
giáo trong xã hội hiện đại, đặc biệt những phức tạp của tình hình tôn giáo trên
thế giới những năm qua. Tác phẩm đã cho chúng ta thấy, khi xem xét vấn đề tôn
giáo phải đứng vững trên thế giới quan chủ nghĩa vô thần khoa học để xem xét
luận giả các vấn đề tôn giáo, chống xa rời thế giới quan vô thần khoa học.
Việt Nam là quốc gia đa tôn giáo, vấn đề tín ngưỡng tôn giáo là một vấn
đề hết sức nhạy cảm, nó có ảnh hưởng trực tiếp tới sự ổn định chính trị xã hội, an
ninh quốc phòng, sự phát triển kinh tế, văn hoá đất nước. Trong tình hình hiện
nay vấn đề tôn giáo là vấn đề được đặt ra hết sức cấp thiết, bởi chủ nghĩa đế

song cũng không ngăn cấm các hoạt động tôn giáo mà pháp luật cho phép. Đối
với các cấp chính quyền, đoàn thể cần tăng cường giá dục cho toàn dân nói
chung, đồng bào tôn giáo nói riêng nhận thức đầy đủ và tự giác tuân theo pháp
luật của nhà nước. Kiên quyết xử lý các hành động chống phá khối đại đoàn kết,
và những hành vi tuyên truyền tín ngưỡng lạc hậu. Cần xây dựng hệ thống chính
trị vững mạnh ở các vùng có đồng bào tôn giáo, khai thác những điểm tương
đồng giữa các tôn giáo, nâng cao chất lượng và hiệu quả của công tác tôn giáo.


13