1

MỘT SỐ TƯ TƯỞNG CƠ BẢN CỦA LÊNIN VỀ VẤN ĐỀ TÔN GIÁO
TRONG TÁC PHẨM “VỀ THÁI ĐỘ CỦA ĐẢNG CÔNG NHÂN ĐỐI VỚI
TÔN GIÁO”. Ý NGHĨA CỦA NÓ VỚI VIỆC GIẢI QUYẾT
VẤN ĐỀ TÔN GIÁO Ở NƯỚC TA HIỆN NAY.
Tác phẩm “Về thái độ của Đảng công nhân đối với tôn giáo” được Lê nin
viết và đăng trên báo “Người vô sản” ngày 13 (26) tháng Năm 1909. Đó là thời
kỳ mà sau khi chính phủ Nga hoàng đàn áp đẫm máu cuộc cách mạng 1905 –
1907 đã thiết lập ở Nga một chế độ khủng bố tàn bạo. Các thế lực cơ hội phản
động đã ngự trị trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Nhận định về xã hội
Nga thời kì này, Lê nin viết: “Có tình trạng thoái trí, mất tinh thần, phân liệt, chạy
dài, từ bỏ lập trường, nói chuyện dâm bôn chứ không phải chính trị nữa. Xu
hướng ngày càng ngả về triết học duy tâm; chủ nghĩa thần bí dùng để che đậy tinh
thần phản cách mạng”1. Sự biện hộ về phương diện tư tưởng cho thế lực phản
cách mạng, sự phục hồi tư tưởng thần bí tôn giáo đều đã in dấu trong khoa học,
văn học, nghệ thuật. Chiếm địa vị thống trị trong triết học là những hình thức chủ
nghĩa duy tâm phản động. Trong giới tư sản, đặc biệt là trong thế giới trí thức lan
chuyền rộng rãi “ thuyết tìm thần”. Đó là một trào lưu triết học tôn giáo phản
động. Những đại biểu của trào lưu ấy cho rằng: nhân dân Nga “đã mất chúa” và
nhiệm vụ là phải “tìm lại” chúa.
Bên cạnh trào lưu “tìm thần” là trào lưu “tạo thần”. Những người theo
trào lưu “tạo thần” đứng đầu là Lunatsácxki đã mưu toan biến chủ nghĩa xã hội
thành một tôn giáo mới. Họ cho rằng, nếu mang hình thức tôn giáo thì chủ nghĩa
xã hội sẽ “Gần gũi và dễ hiểu hơn” đối với nhân dân Nga. Như vậy, lúc này tôn
giáo trở thành một vấn đề lớn ở nước Nga, ảnh hưởng trực tiếp đến phong trào
công nhân và việc tập hợp lực lượng chuẩn bị cho cách mạng. Lê nin nhận xét:
“Một điều không thể nghi ngờ được là hiện nay, sự quan tâm đối với mọi cái có
liên quan đến tôn giáo đã lan tới những giới rộng rãi trong “xã hội” và đã ăn sâu
1


Vượt lên trên bậc tiền bối của mình, Mác và Ăngghen đã nhìn thấy nguồn
gốc xã hội của tôn giáo và coi đây là nguồn gốc chủ yếu làm nảy sinh và tồn tại
của tôn giáo. Theo Mác và Ăngghen, nguồn gốc chủ yếu làm nảy sinh và tồn tại
2

V.I.Lênin. Toàn tập. Tập 17. NXB Tiến bộ. Matxcơva. 1979. Tr.510.


3

của tôn giáo là sự bế tắc, sự túng quẫn, cùng cực của những người lao động bị áp
bức, bóc lột trong xã hội có giai cấp. Mác viết: “Sự nghèo nàn của tôn giáo vừa là
biểu hiện của sự nghèo nàn hiện thực ấy. Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh
bị áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim”3.
Kế thừa và vận dụng sáng tạo tư tưởng của Mác và Ăngghen, Lê nin đã
vạch ra một cách hết sức sâu sắc nguồn gốc kinh tế – xã hội của tôn giáo trong
thời đại tư bản chủ nghĩa.
Trước hết, Lê nin phê phán quan điểm của những người tiên tiến trong
giai cấp tư sản, những người cấp tiến và những người duy vật trong giai cấp tư
sản cho rằng nguồn gốc của tôn giáo là do tình trạng ngu dốt của nhân dân. Lê nin
cho rằng quan điểm đó không đúng, không triệt để. Ông khẳng định: “Đó là quan
điểm văn hoá chủ nghĩa nông cạn, chật hẹp kiểu tư sản. Một quan điểm như thế
không giải thích được khá sâu sắc nguồn gốc của tôn giáo, không giải thích theo
quan điểm duy vật mà là theo quan điểm duy tâm” 4. Với luận điểm đó, ta thấy Lê
nin không phủ nhận nguồn gốc nhận thức của tôn giáo, tức là sự ngu dốt của nhân
dân. Nhưng theo ông, nếu tuyệt đối hoá nguồn gốc nhận thức và cho đó là nguyên
nhân duy nhất cho sự nảy sinh và tồn tại của tôn giáo thì đó là quan điểm nông
cạn, duy tâm và không thể vạch ra được nguồn gốc chủ yếu, đích thực của tôn
giáo. Và theo Lê nin, cách giải thích đó là cách giải thích của giai cấp tư sản, cách
giải thích đó chỉ vì lợi ích của giai cấp tư sản. Ông khẳng định: “Trong các nước

cho những xiềng xích trên cổ người lao động.
Như vậy, trên cơ sở kế thừa những tư tưởng của Mác và Ăngghen, và trên
cơ sở phân tích sự bần cùng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động dưới
ách áp bức bóc lột tư bản, Lê nin đã một lần nữa khẳng định nguồn gốc kinh tế –
xã hội của tôn giáo. Lê nin không coi đó là nguồn gốc duy nhất, nhưng ông khẳng
định đó là cội rễ “chủ yếu” và “sâu xa” của tôn giáo trong xã hội tư bản hiện đại.
Sự phân tích và khẳng định đó của Lê nin có ý nghĩa to lớn trong việc bảo vệ,
phát triển quan điểm của Mác và Ăngghen, đấu tranh chống các quan điểm sai trái
xung quanh vấn đề tôn giáo, đồng thời có tác dụng giác ngộ, tập hợp quần chúng
vào cuộc đấu tranh chống lại giai cấp tư sản.
Hai là: Về thái độ của đảng công nhân đối với tôn giáo.
Trong tác phẩm, Lê nin đã khẳng định rõ thái độ của Đảng công nhân là
đối địch với tôn giáo; là chủ trương đấu tranh tiến tới loại trừ và xoá bỏ ảnh
hưởng của tôn giáo trong đời sống xã hội. Thái độ ấy được Lê nin lý giải trên hai
6
7

V.I.Lênin. Sđd. Tr. 515 – 516.
V.I.Lênin. Sđd. Tr. 515 – 516.


5

cơ sở: Thứ nhất, Lê nin chỉ ra rằng luận điểm của Mác “tôn giáo là thuốc phiện
đối với nhân dân” là hòn đá tảng của toàn bộ thế giới quan Mác-xít về vấn đề tôn
giáo. Do đó, việc giải phóng giai cấp, giải phóng nhân loại tất yếu phải giải phóng
họ khỏi thứ “thuốc phiện” độc hại đó, phải loại trừ tôn giáo khỏi đời sống tinh
thần của con người. Thứ hai, Lê nin chỉ ra rằng “Đảng dân chủ – xã hội xây dựng
toàn bộ quan điểm của mình trên cơ sở chủ nghĩa xã hội khoa học, nghĩa là trên
cơ sở chủ nghĩa Mác... cơ sở triết học của chủ nghĩa Mác là chủ nghĩa duy vật

một hình thức quá độ từ chủ nghĩa xã hội sang tôn giáo; và là sự tuyên truyền cho
“Chủ nghĩa tạo thần”.
Tóm lại, theo Lê nin: “Người Mác-xít phải là người duy vật, nghĩa là kẻ
thù của tôn giáo”. Nhiệm vụ của đảng công nhân là giáo dục, tổ chức quần chúng
đấu tranh chống lại mọi tôn giáo, giải phóng họ khỏi những thiên kiến tôn giáo
độc hại.
Là kẻ thù của tôn giáo, nhưng theo Lê nin những người Mác-xít không
được “tuyên chiến” với tôn giáo. Đây là bài học được Mác - Ăngghen và Lê nin
rút ra từ cuộc đấu tranh chống tôn giáo trong phong trào xã hội chủ nghĩa. Lê nin
phê phán những kẻ ba hoa, “tả khuynh”, “cách mạng hơn” muốn thay thế việc
tuyên truyền, giáo dục chủ nghĩa vô thần, chống tôn giáo một cách có hệ thống
bằng những biện pháp hành chính nhằm chống lại nhà thờ và các tín đồ. Lê nin đã
nhắc lại lời của Ăngghen “coi lời tuyên chiến ầm ĩ của họ với tôn giáo là dại
dột”12 và rằng: “tuyên chiến như thế là một phương pháp tốt nhất làm kích động
thêm sự quan tâm của người ta đối với tôn giáo, và làm cho tôn giáo đi đến chỗ
tiêu vong thực sự một cách khó khăn hơn”13.
Mặt khác, Lê nin cũng công kích kịch liệt những sự xuyên tạc của bọn cơ
hội đối với các nguyên tắc của học thuyết vô thần của giai cấp vô sản, khi bọn
chúng đem thay thế luận điểm của Mác cho rằng: “Tôn giáo là một việc tư nhân”
đối với nhà nước (theo nghĩa nhà nước không được dính đến tôn giáo, các đoàn
thể tôn giáo không được dính đến nhà nước, bất kỳ ai cũng được hoàn toàn tự do
theo tôn giáo mình thích...) bằng những lời lẽ xét lại nói rằng tôn giáo là công
việc riêng đối với từng đảng viên cũng như với toàn đảng nói chung. Một lập
trường như vậy sẽ dẫn tới chỗ điều hoà với tôn giáo và nhà thờ, điều này hoàn
toàn mâu thuẫn với thế giới quan Mác-xít. Và ông khẳng định lại quan điểm của
đảng công nhân đối với tôn giáo bằng việc dẫn lại lời của Ăngghen rằng: Đảng
dân chủ – xã hội coi tôn giáo là việc của tư nhân đối với nhà nước, chứ không
12
13


hiện “tả khuynh” hay “hữu khuynh” đều không thể xoá bỏ được tôn giáo mà còn
làm cho tôn giáo khó đi đến chỗ tiêu vong hơn. Đây là một thái độ hết sức đúng
đắn được rút ra từ thực tiễn đấu tranh chống tôn giáo trong lịch sử và từ việc vận
V.I.Lênin. Sđd. Tr 511-520.
V.I.Lênin. Sđd. Tr.520.
16 V.I.Lênin. Sđd. Tr.520.
14

15


8

dụng sáng tạo thế giới quan duy vật biện chứng vào xem xét đời sống tôn giáo,
chỉ ra nguồn gốc thực sự của tôn giáo và phương pháp đấu tranh để loại trừ nguồn
gốc ấy.
Ba là, Lênin nêu lên sách lược của Đảng công nhân trong cuộc đấu
tranh chống tôn giáo.
Trên cơ sở phân tích một cách hết sức khoa học nguồn gốc của tôn giáo,
Lê nin cho rằng không thể xoá bỏ tôn giáo bằng những lời lẽ tuyên chiến ầm ĩ,
bằng những biện pháp cấm đoán, hay bằng những biện pháp đàn áp tôn giáo. Làm
như vậy là chỉ làm lợi cho tôn giáo, đưa tôn giáo đến chỗ khó tiêu vong hơn. Lê
nin cũng chỉ ra rằng không thể bằng tuyên truyền giáo dục một cách thuần tuý chủ
nghĩa vô thần mà giải thoát được cho quần chúng khỏi những thiên kiến tôn giáo
độc hại. Ông viết “Không một quyển sách tuyên truyền nào sẽ tẩy trừ được tôn
giáo trong đám quần chúng bị nhà tù tư bản làm cho đần đồn, bị lệ thuộc vào
những thế lực mù quáng tư bản, chừng nào đám quần chúng ấy vẫn còn chưa học
tập, đấu tranh một cách đoàn kết, nhất trí, có tổ chức, có kế hoạch và có ý thức
chống các nguồn gốc ấy của tôn giáo, chống sự thống trị của tư bản dưới tất cả
mọi hình thức của nó”17.Điều ấy có nghĩa là cuộc đấu tranh chống tôn giáo cũng

với cuộc đấu tranh chống tôn giáo của Đảng dân chủ - xã hội. Theo Lê nin, cuộc
đấu tranh của giai cấp tư sản chống chủ nghĩa tăng lữ là một thủ đoạn để đánh lạc
hướng quần chúng công nhân làm cho họ khỏi chủ ý đến chủ nghĩa xã hội. Còn
cuộc đấu tranh của Đảng dân chủ xã hội chống tôn giáo là phục vụ cho cuộc đấu
tranh đảm bảo sự thắng lợi của chủ nghĩa xã hội.
Theo Lê nin, để có thái độ và sách lược đấu tranh chống tôn giáo đúng
đắn, cần giải quyết một số vấn đề về nhận thức: Một là, nhận rõ tính chất độc hại,
phản tiến bộ, phản văn hoá của tôn giáo “tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân”;
Hai là, vạch rõ vai trò giai cấp của giáo hội và tăng lữ với chính phủ, qua đó vạch
trần tính chất phản động của giáo hội; Ba là, cần phải giải thích rõ ràng luận điểm
“tuyên bố tôn giáo là một việc của tư nhân” nhằm chống lại sự xuyên tạc của bọn
cơ hội và tránh sự hiểu lầm trong đảng viên của Đảng dân chủ - xã hội.
Về phương pháp luận chung nhất trong cuộc đấu tranh chống tôn giáo, Lê
nin yêu cầu những người Mác-xít phải đứng trên lập trường duy vật biện chứng,
phải có quan điểm lịch sử cụ thể, phải có hình thức và phương pháp đấu tranh
sáng tạo. Ông viết “Người Mác-xít phải là người duy vật, nghĩa là kẻ thù của tôn
giáo, nhưng phải là người duy vật biện chứng, nghĩa là đặt vấn đề đấu tranh
chống tôn giáo không phải một cách trừu tượng... lúc nào cũng giống lúc nào, mà
phải đặt vấn đề một cách cụ thể, căn cứ vào thực tế cuộc đấu tranh giai cấp đang


10

diễn ra và có tác dụng giáo dục quần chúng nhiều hơn hết và có hiệu quả hơn
hết”19.
Như vậy, đấu tranh chống tôn giáo theo Lê nin là tất yếu đối với những
người mác-xít. Song cuộc đấu tranh chống tôn giáo đòi hỏi phải có phương pháp
đúng đắn. Phải tập hợp quần chúng vào cuộc đấu tranh xoá bỏ nguồn gốc tôn
giáo, cuộc đấu tranh giai cấp chống chủ nghĩa tư bản và đấu tranh cho chủ nghĩa
xã hội. Thông qua cuộc đấu tranh ấy mà giáo dục chủ nghĩa vô thần cho quần

hành động của những người cộng sản Nga lúc đó xung quanh vấn đề tôn giáo.
Tác phẩm ra đời cách đây gần 100 năm nhưng giá trị khoa học của nó vẫn
còn nguyên vẹn. Nó vẫn là cơ sở để xem xét và giải quyết vấn đề tôn giáo trong
xã hội hiện đại. Đặc biệt, những phức tạp của tình hình tôn giáo trên thế giới
những năm qua càng cho thấy giá trị khoa học của các quan điểm của Lê nin về
vấn đề tôn giáo.
Nước ta là một quốc gia đa tôn giáo. Vấn đề tín ngưỡng tôn giáo luôn là
vấn đề nhạy cảm, ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định chính trị, xã hội, an ninh,
quốc phòng, sự phát triển kinh tế, văn hoá ở nước ta. Đặc biệt, trong tình hình
hiện nay, kẻ địch trong và ngoài nước đã và đang triệt để lợi dụng tín ngưỡng tôn
giáo như một thứ vũ khí lợi hại để thực hiện âm mưu “diễn biến hoà bình” nhằm
xoá bỏ thành quả của cách mạng nước ta. Điều đó đòi hỏi Đảng và nhà nước ta
phải nghiên cứu, nắm vững và vận dụng sáng tạo quan điểm của chủ nghĩa Mác Lê nin, Tư tưởng Hồ Chí Minh và những kinh nghiệm có được trong việc giải
quyết vấn đề tôn giáo, đề ra được đường lối, chính sách tôn giáo đúng đắn nhằm
vừa khắc phục những ảnh hưởng tiêu cực của tôn giáo, vừa chống lại âm mưu lợi
dụng tôn giáo, “đội lốt” để chống phá cách mạng. Trong đó, những chỉ dẫn của Lê
nin về thái độ, sách lược đối với tôn giáo của những người Mác-xít về con đường
đấu tranh loại bỏ tôn giáo ra khỏi đời sống xã hội là vấn đề có ý nghĩa lý luận,
thực tiễn cực kỳ sâu sắc và đặc biệt có giá trị.
Trên cơ sở quan điểm lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ
Chí Minh và những bài học trong việc giải quyết những vấn đề về tôn giáo; trên
cơ sở tình hình tôn giáo ở nước ta hiện nay, Đảng và nhà nước ta cần có đường lối
chính sách toàn diện đồng bộ và triệt để, giải quyết vấn đề tôn giáo một cách khoa
học. Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, với một nền kinh tế còn phát triển
thấp, đời sống của nhân dân tuy đã được cải thiện nhưng vẫn còn rất khó khăn,
trình độ văn hoá, dân trí còn hạn chế, cộng với những tác động của mặt trái của cơ


12



13

luật của nhà nước, xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng tín ngưỡng tôn giáo để
chống lại chính sách của Đảng và nhà nước, chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc.
Mặt khác, cần chú trọng xây dựng hệ thống chính trị vững mạnh nhất là ở
các vùng có đông đồng bào tôn giáo. Khai thác những tương đồng giữa các tôn
giáo, giữa đồng bào có tôn giáo với đồng bào không có tôn giáo, xây dựng khối
đại đoàn kết dân tộc. Nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác vận động các chức
sắc, tín đồ tôn giáo, tạo ra sự đồng thuận trong xã hội, phấn đấu vì mục tiêu dân
giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Kịp thời giải quyết những
phức tạp xã hội nảy sinh, nhất là ở các vùng có đạo.
Chăm lo, phát triển kinh tế, văn hoá xã hội, nâng cao mức sống, dân trí
cho nhân dân. Chú trọng xoá đói giảm nghèo, xoá nạn tái mù chữ ở các vùng sâu
vùng xa. Kịp thời phát hiện và ngăn chặn những hành động truyền đạo trái phép ở
các địa bàn xung yếu như: Tây Bắc, Tây Nguyên, Tây Nam Bộ.