VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

THÂN THỊ NGA

XUNG ĐỘT TÂM LÝ GIỮA CHA MẸ VÀ CON
LỨA TUỔI HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ
TẠI THÀNH PHỐ BẮC GIANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

Hà Nội, năm 2016


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Thân Thị Nga

XUNG ĐỘT TÂM LÝ GIỮA CHA MẸ VÀ CON
LỨA TUỔI HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ
TẠI THÀNH PHỐ BẮC GIANG

Chuyên ngành: Tâm lý học
Mã số: 60.31.04.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

Tôi xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, tháng 07 năm 2016
Tác giả

Thân Thị Nga


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XUNG ĐỘT TÂM LÝ GIỮA CHA
MẸ VÀ CON LỨA TUỔI HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ................. 10
1.1. Các khái niệm công cụ ........................................................................... 10
1.2. Các biểu hiện của XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh
THCS .............................................................................................................. 22
1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con lứa
tuổi học sinh trung học cơ sở........................................................................ 27
CHƯƠNG 2 TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU............... 32
2.1. Khách thể và địa bàn nghiên cứu ......................................................... 32
2.2 Tổ chức nghiên cứu ................................................................................. 37
2.3. Phương pháp nghiên cứu....................................................................... 38
Tiểu kết chương 2 .......................................................................................... 43
CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN XUNG ĐỘT TÂM
LÝ GIỮA CHA MẸ VÀ CON LỨA TUỔI HỌC SINH TRUNG HỌC
CƠ SỞ............................................................................................................. 44
3.1. Đánh giá chung XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS ..... 44
3.2. Thực trạng XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS ............. 46
Tiểu kết chương 3............................................................................................ 73
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ...................................................................... 74
1. Kết luận ....................................................................................................... 74
2. Kiến nghị ..................................................................................................... 75


TB

Trung học cơ sở

THCS

Xung đột tâm lý

XĐTL


DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU TRONG LUẬN VĂN
Bảng 2.1: Đặc điểm khách thể nghiên cứu ...............................................................32
Bảng 3.1: Đánh giá chung xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con .............................. 44
Bảng 3.2: Xung đột trong nhận thức trong giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS .
................................................................................................................................... 47
Bảng 3.3: Xung đột trong thái độ giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS ....... 53
Bảng 3.4: Xung đột trong hành vi giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS ...... 57
Bảng 3.5: Nội dung XĐTL giữa cha mẹ và con ....................................................... 62
Bảng 3.6: So sánh độ tuổi của cha mẹ với các nội dung XĐTL ............................... 66
Bảng 3.7: Cách thức giải quyết xung đột của cha mẹ và con khi xảy ra xung đột ... 69
Bảng 3.8: Nguyên nhân gây ra XĐTL giữa cha mẹ và con ...................................... 71


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Trong xã hội hiện đại, chức năng giáo dục của gia đình vô cùng quan trọng
đối với sự phát triển của một con người nói chung và đứa trẻ nói riêng. Tuy nhiên,
trong cuộc sống, mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái diễn ra hết sức phức tạp và

chăm sóc và dạy dỗ các con. Hiện nay, Bắc Giang là tỉnh đang thu hút rất nhiều các
tập đoàn, công ty trong và ngoài nước, các khu công nghiệp ngày một tăng lên,
phần lớn những người dân ở đây làm công nhân trong các công ty, họ phải làm việc
ở công ty từ 8 đến 12 giờ một ngày dẫn đến ít có thời gian quan tâm đến con. Cùng
với đó là sự lớn lên phát triển cả về thể chất và tâm sinh lý của đứa trẻ đặc biệt là
lứa tuổi học sinh trung học cơ sở, các em có sự thay đổi lớn trong nhận thức và hình
thành "cảm giác về sự trưởng thành", "cảm giác người lớn". Nếu không khéo trong
cách cư xử với con, cha mẹ và con cái rất dễ nảy sinh mâu thuẫn, dẫn đến việc các
bậc cha mẹ sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc giáo dục con cái. Mỗi gia đình có hoàn
cảnh khác nhau, ông cha ta có câu: "Mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh", tùy vào
đặc điểm tính cách của con mà cha mẹ lựa chọn cách dạy dỗ giáo dục con phù hợp
tạo mối quan hệ tình cảm tốt đẹp giữa cha mẹ và con cái. Trên thực tế, phần lớn cha
mẹ cảm thấy khó khăn trong giáo dục con cái ở lứa tuổi này. Các mâu thuẫn giữa
cha mẹ và con cái hiện nay đang tăng cao, rất nhiều các ông bố, bà mẹ phải trăn trở,
đau đầu trong việc tìm cách giáo dục con và các biện pháp giải quyết xung đột.
Hiện nay, vấn đề xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con cái là vấn đề cấp bách và cần
được quan tâm. Các xung đột này đòi hỏi phải được giải quyết. Xung đột không
được giải quyết thì không thể tiến hành công việc tiếp theo hoặc không thể có được
một cuộc sống bình thường giữa các cá nhân trong gia đình. Những công trình
nghiên cứu trước đây về vấn đề này thường cho rằng xung đột là một hiện tượng
tiêu cực, nó có ảnh hưởng không tốt đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái cũng
như sự phát triển của trẻ. Các xung đột mang tính chất phá hoại, làm tan vỡ gia
đình. Xung đột làm đảo lộn cuộc sống gia đình, gây ảnh hưởng nặng nề đến trạng
thái tâm lý thần kinh của mọi người. Vì khi xung đột mỗi bên của xung đột ít nghĩ
đến công việc hơn nhưng lại nghĩ đến đấu tranh. Nếu xung đột không được giải
quyết thỏa đáng sẽ dẫn đến không khí trong gia đình trở nên nặng nề, căng thẳng,
gây bất hòa giữa các thành viên và làm cho khoảng cách giữa cha mẹ và con cái

2


trường THCS Tiền Phong và trường THCS Đồng Sơn và 250 cha mẹ của các em
học sinh này.
4.3. Phạm vi nghiên cứu
4.3.1. Giới hạn về nội dung nghiên cứu
Các biểu hiện XĐTL giữa cha mẹ và con ở lứa tuổi học sinh THCS.
4.3.2. Giới hạn về địa bàn nghiên cứu
Trường THCS Tiền Phong, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc giang và trường
THCS Đồng Sơn, TP. Bắc Giang, tỉnh Bắc Giang.
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
5.1. Phương pháp luận nghiên cứu
Tiếp cận theo Tâm lý học lứa tuổi
5.2. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu, văn bản

8


- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
- Phương pháp phỏng vấn sâu
- Phương pháp thống kê toán học
- Phương pháp chuyên gia
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
6.1. Ý nghĩa lý luận
Luận văn góp phần làm phong phú hơn lý luận về XĐTL nói chung và
XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS nói riêng. Chỉ ra những biểu
hiện và nguyên nhân ảnh hưởng đến XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh
THCS.
6.2. Ý nghĩa thực tiễn
Làm rõ thực trạng biểu hiện XĐTL giữa cha mẹ và con của học sinh THCS
tỉnh Bắc Giang, những nguyên nhân ảnh hưởng đến XĐTL, đồng thời đề xuất được

động qua lại liên nhân cách của các cá nhân hay của nhóm người gắn liền với các
trạng thái cảm xúc tiêu cực gay gắt.
Trong từ điển Anh - Việt (1993), Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn
Quốc gia, Viện ngôn ngữ học xung đột có hai nghĩa: 1. Sự bất đồng, tranh luận,
tranh cãi nghiêm trọng. 2. Sự đối lập, khác biệt, xô xát, không tương hợp.[28, tr.
437]
Từ điển tâm lý (Vũ Dũng chủ biên) xác định: "Xung đột là sự va chạm của
các hướng đối lập, mâu thuẫn nảy sinh trong bản thân cá nhân trong quan hệ liên
nhân cách hay liên nhóm, kèm theo những chấn động về tình cảm ( thường là những
cảm xúc âm tính, bực bội, khó chịu, căm giận...)".[7, tr. 420]
Từ điển tâm lý (1995, Nguyễn Khắc Viện chủ biên) có định nghĩa: "Xung
đột là sự tranh chấp giữa những xu hướng, những lợi ích trong đó chủ thể thấy
mình bị giằng xé giữa những lực lượng, những sức mạnh ngược chiều và ngang sức
nhau".[35, tr. 405].

10


Trong các từ điển Tiếng việt (1997), từ điển Triết học (1976) cũng đưa ra các
định nghĩa khác nhau về xung đột.[22], [29], [30].
Ngoài những từ điển đã nêu trên, trong tâm lý học, khái niệm xung đột được
nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và đưa ra những quan điểm riêng về vấn đề này:
Nhà nghiên cứu Mỹ L.Coser cho rằng: "Sự xung đột theo đúng từ của nó là
sự đấu tranh, nó xuất hiện khi có sự thiếu hụt quyền lực, vị trí hay công cụ cần thiết
để thỏa mãn những đòi hỏi, kì vọng và đấu tranh đó làm cô lập, lấn át hoặc dập tắt
mục đích của đối phương". Theo Coser, xung đột là một phần của các mối quan hệ
và không nhất thiết đó phải là dấu hiệu của sự bất ổn.[37, tr. 120]
- Nhà tâm lý học Mỹ J. P. Chaplin cho rằng: "Xung đột là hai hay nhiều
xung cơ có tính đối kháng lẫn nhau xảy ra một cách đồng thời" [36,tr. 102].
Theo tác giả Severy, Brighamva Schlenker: "Xung đột là hoàn cảnh mà ở

hay nhóm người có mối liên hệ với những trải nghiệm cảm xúc cực kì tiêu cực"[dẫn
theo 18, tr. 162].
Tác giả tâm Đỗ Hạnh Nga xác lập khái niệm xung đột tâm lý như sau:
"Xung đột tâm lý là sự va chạm, mâu thuẫn ở mức độ cao của các xu hướng đối lập
nhau trong tâm lý- ý thức của mỗi cá nhân trong quan hệ qua lại giữa các cá nhân
hay các nhóm người, nó biểu hiện trong các trải nghiệm cảm xúc kèm theo những
chấn động về tình cảm( thường là những cảm xúc âm tính tiêu cực mức độ mâu
thuẫn giữa hai bên không còn ở dạng tiềm mà được bộc lộ công khai thông qua
hành vi".[19, tr. 26]
Tác giả Ngô Công Hoàn đã đề cập đến vấn đề cập đến vấn đề xung đột tâm
lý giữa các thành viên trong gia đình: "Đó là xung đột về nhận thức, quan điểm,
thái độ và những thói quen hành vi ứng xử trong tổ chức đời sống sinh hoạt của các
thành viên ở gia đình".[14, tr. 116]
Các tác giả như: A.X.Macarenco, Nguyễn Ngọc Bích, Lê Văn Hảo, … cũng
đưa ra các quan niệm khác nhau về vấn đề xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con
cái.[18], [2], [3].
Từ việc tìm hiểu các quan điểm của các tác giả ở trên, theo tôi hiểu: "Xung đột tâm
lý giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh trung học cơ sở là sự đối lập, bất đồng
trong nhận thức, thái độ và hành vi về cùng một vấn đề".

12


Các kiểu loại và giai đoạn XĐTL
* Các kiểu loại XĐTL
Có rất nhiều các cách phân loại xung đột khác nhau. Tùy từng cách tiếp cận
mà các tác giả đưa ra các cách phân loại khác nhau:
Theo thời gian diễn ra xung đột có thể có :
+ Xung đột ngắn hạn : thường là hậu quả của việc hiểu nhầm nhau hay là
những sai lầm nhanh chóng được phát hiện và nhận thức. Kiểu xung đột này không

con cái. Nếu cha mẹ không chú ý, những xung đột nhỏ này tích tụ dần sẽ thành
xung đột lớn.
+ Xung đột lớn: thể hiện những mâu thuẫn khá gay gắt có thể dẫn đến cãi
nhau, giận nhau và thậm chí là đánh nhau. Khi xung đột xảy ra, nếu cha mẹ không
làm chủ được bản thân, điều chỉnh được cảm xúc cũng như hành vi của mình thì sẽ
làm cho mâu thuẫn càng trở nên căng thẳng hơn và không tìm ra được biện pháp
giải quyết vấn đề tốt nhất. Để hạn chế các xung đột không có lợi này cũng như hậu
quả của nó thì các thành viên trong gia đình cần phải tự điều chỉnh, kiềm chế cảm
xúc tiêu cực và hành vi của bản thân và cùng nhau đưa ra cách giải quyết xung đột
hiệu quả hợp lý nhất.
Tóm lại, tùy vào từng cách tiếp cận thì các cách phân loại khác nhau và mỗi
cách đều có mặt tích cực, hạn chế nhất định.
* Các giai đoạn của xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con cái: Qua nghiên cứu
tôi thấy có 3 giai đoạn cơ bản như sau:
Giai đoạn trước xung đột : Có hai mức độ
+ Xuất hiện xung đột bên trong (xung đột trong cá nhân): là xung đột xảy ra
trong nội tâm cá nhân, đó có thể là xung đột trong cảm xúc, động cơ hay nhận
thức... Xung đột đang ở tình trạng tiềm ẩn, thầm lặng chưa có biểu hiện gì ra bên
ngoài. Ở giai đoạn này cả cha mẹ và con tự chịu đựng được xung đột đó và chưa có
biểu hiện cũng như hành động ra bên ngoài.
+ Xung đột bên ngoài (xung đột xã hội- xung đột liên nhân cách): là xung
đột giữa cá nhân với cá nhân, giữa các cá nhân với nhóm và giữa nhóm với nhóm.
Xung đột đã được bộc lộ ra bên ngoài, thể hiện qua nét mặt, cử chỉ, điệu bộ, lời nói,
hành vi của con người. Ở mức độ này hai bên xung đột bắt đầu thể hiện sự bất bình

14


đối với nhau, các thành viên trong gia đình bộc lộ thái độ tiêu cực kéo dài trong mối
quan hệ giữa cha mẹ và con cái mà dấu hiệu của nó là lo lắng, giọng nói không thân


Nếu xung đột được giải quyết bằng một sự can thiệp hòa giải bên ngoài có thể
là người thứ ba, cha mẹ có nhờ đến họ hàng, bạn bè của con hay các văn phòng tư vấn
tâm lý... thì xung đột có thể giảm đi và được giải quyết thỏa đáng cho cả hai bên.
Có thể nói, tính giai đoạn trong hình thành và phát triển xung đột tâm lý giữa
cha mẹ và con là một trong những vấn đề phức tạp. Người lớn trong gia đình, đặc
biệt là cha mẹ cần kịp thời ngăn ngừa và tìm biện pháp giải quyết xung đột tốt nhất
trong gia đình để giải quyết triệt để các xung đột tiêu cức và phát huy các xung đột
tích cực.
1.1.2. Một số đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi học sinh THCS
Khái niệm lứa tuổi học sinh THCS:
Lứa tuổi học sinh THCS bao gồm những em có độ tuổi từ 11- 15 tuổi, các em
đang học ở trường trung học cơ sở (từ lớp 6 đến lớp 9).
Lứa tuổi này còn gọi là lứa tuổi thiếu niên và nó có vị trí đặc biệt quan trọng
trong quá trình phát triển của trẻ em, được thể hiện ở những điểm sau:
Thứ nhất: đây là thời kỳ quá độ từ tuổi thơ sang tuổi trưởng thành và được
phản ánh bằng những tên gọi khác nhau như; "thời kì quá độ", "tuổi khó bảo", "tuổi
khủng hoảng", "tuổi khó khăn", "tuổi bất trị"... Đây là lứa tuổi có bước nhảy vọt về
thể chất lẫn tinh thần, các em đang tách dần khỏi thời thơ ấu để tiến sang giai đoạn
phát triển cao hơn (người trưởng thành) tạo nên nội dung cơ bản và sự khác biệt
trong mọi mặt phát triển: thể chất, trí tuệ, tình cảm, đạo đức... của thời kì này.[19].
* Sự biến đổi về mặt giải phẫu sinh lý ở lứa tuổi học sinh THCS
- Đây là lứa tuổi phát triển mạnh mẽ nhưng không đồng đều về mặt cơ thể.
Tầm vóc của các em lớn lên trông thấy. Sự phát triển hệ xương không đồng đều dẫn
đến các em lóng ngóng vụng về, không khéo léo khi làm việc, thiếu thận trọng hay
làm đổ vỡ … Điều đó gây cho các em một biểu hiện tâm lý khó chịu.
- Sự phát triển của hệ thống tim mạch, tuyến nội tiết, hệ thần kinh cũng
không cân đối. Do đó, các em hay nhức đầu, chóng mặt, mệt mỏi khi làm việc và dễ
xúc động, dễ bực tức. Vì thế, các em thường có những phản ứng gay gắt, mạnh mẽ
và những cơn xúc động.

những khả năng của bản thân.
+ Trong phạm vi ý thức xã hội, các em muốn được độc lập và không phụ
thuộc vào người lớn ở một mức độ nhất định.

17


+ Các em đòi hỏi, mong muốn người lớn quan hệ đối xử với mình bình đẳng
như đối xử với người lớn, không can thiệp quá tỉ mỉ vào một số mặt trong đời sống
riêng của các em.
+ Thiếu niên bắt đầu chống đối những yêu cầu mà trước đây nó vẫn thực
hiện một cách tự nguyện. Các em bảo vệ ý kiến của mình không chỉ trong lời nói
mà cả trong hành động.
+ Cảm giác về sự trưởng thành và nhu cầu được người lớn thừa nhận nó là
người lớn đã đưa đến vấn đề quyền hạn của người lớn và các em trong quan hệ với
nhau. Các em mong muốn hạn chế quyền hạn của người lớn, mở rộng quyền hạn
của mình; Các em mong muốn người lớn tôn trọng nhân cách, phẩm giá, tin tưởng
và mở rộng tính độc lập của các em.
+ Nguyện vọng muốn được tin tưởng và độc lập hơn, muốn được quyền bình
đẳng nhất định với người lớn có thể thúc đẩy các em tích cực hoạt động, chấp nhận
những yêu cầu đạo đức của người lớn và phương thức hành vi trong thế giới người
lớn, khiến các em xứng đáng với vị trí xã hội tích cực. Nhưng mặt khác nguyện
vọng này cũng có thể khiến các em chống cự, không phục tùng những yêu cầu của
người lớn.
+ Những quan hệ xung đột giữa các em và người lớn làm nảy sinh những
hành vi tương ứng ở các em: xa lánh người lớn, không tin tưởng vào người lớn, cho
rằng người lớn không hiểu các em và không chịu hiểu các em, khó chịu một cách có
ý thức với những yêu cầu, những đánh giá, những nhận xét của người lớn. Tác động
giáo dục của người lớn đối với các em bị giảm sút.
+ Có nhiều yếu tố làm cho người lớn vẫn giữ nguyên quan hệ như trước đây