KHUYNH HƯỚNG SỬ THI VÀ CẢM HỨNG LÃNG MẠN TRONG
VĂN HỌC VIỆT NĂM GIAI ĐOẠN 1945-1975
MỤC LỤC
I.. GIỚI THIỆU VẤN ĐỀ
II. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
2.1. Khái niệm khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn
2.1.1. Khuynh hướng sử thi.
2.1.2. Cảm hứng lãng mạn.
2.2. Biểu hiện củakhuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn trong
văn học VN giai đoạn 1945-1975
2.2.1. Khuynh hướng sử thi trong văn học VN giai đoạn 1945-1975
a. Về đề tài, chủ đề
b. Về hình tượng nghệ thuật.
c. Về ngôn ngữ, giọng điệu.
2.2.2. Cảm hứng lãng mạn trong văn học VN giai đoạn 1945-1975
a. Thi vị hóa hiện thực cuộc sống và chiến đấu
b. Lí tưởng hóa tương lai
c. Tuyệt đối hóa giữa thiện và ác, ta và địch.
2.3. Mối quan hệ của khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn
trong văn học VN giai đoạn 1945-1975

1


2.4. Đề luyện tập về khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn trong
văn học VN giai đoạn 1945-1975
III. KẾT LUẬN

2



những vấn đề cơ bản nhất, có ý nghĩa sống còn của đất nước: tổ quốc
còn hay mất, độc lập tự do hay nô lệ.
+ Hình tượng nghệ thuật mang tính sử thi, tiêu biểu cho lý tưởng
chung của dân tộc, gắn số phận mình với số phận đất nước, thể hiện và
kết tinh những phẩm chất cao đẹp của cả cộng đồng.
+ Giọng điệu, ngôn ngữ đậm chất sử thi. Đó là giọng điệu trang trọng,
ngợi ca hào sảng, đẹp một cách tráng lệ, hào hùng.
-. Chất sử thi không phải đến giai đoạn này mới xuất hiện mà nó đã từng xuất
hiện trong những giai đoạn văn học trước đó. Nhưng, chỉ đến giai đoạn này,
chất sử thi mới phát triển mạnh mẽ, trở thành một khuynh hướng nổi bật
trong văn học, tác động mạnh mẽ đến tình cảm và hành động của con người
Việt Nam trong cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc.
2.1.2. Cảm hứng lãng mạn.
* Lãng mạn
- Lãng mạn hiểu theo nghĩa chiết tự là “sóng tràn bờ, chỉ một sự phóng
túng, tự do, vượt lên trên mọi ràng buộc” (Giáo trình lí luận văn học –
Nguyễn Thị Hồng Hạnh).Như vậy, có thể hiểu lãng mạn là vươn lên trên
hiện tại, là “sự phấn chấn tinh thần hướng tới lí tưởng cao cả” (Mấy vấn
đề lí luận văn học – Viện văn học). Lãng mạn chỉ khát vọng vươn tới sự tốt
đẹp và cao cả, có cái nhìn đẹp hơn về thực tại, hướng tới tương lai tươi sáng
và biến mơ ước ở tương lai thành hiện thực bằng chính những hành động
của mình.
4


- Nói đến lãng mạn trong văn học giai đoạn 1945-1975 là nói đến lãng
mạn cách mạng, tràn đầy niềm tin vào thực tại và tương lai, mô tả cuộc
sống trong quá trình phát triển cách mạng, “hướng về cuộc sống chưa
đến nhưng nhất đính sẽ đến hoặc có thể đến” (Phương Lựu).Theo Goocki,
lãng mạn cách mạng chính là “chủ nghĩa lãng mạn tích cực, nó nhằm

nhân đối với cộng đồng.
- Đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội
+ Văn học ngợi ca vẻ đẹp của đất nước trong công cuộc xây dựng chủ
nghĩa xã hội. Đất nước như được thay da đổi thịt. Tổ quốc hiện ra trong
vẻ lộng lẫy của địa hình sông núi, của đất nước rừng vàng, biển
bạc,trăm sắc, trăm màu.
+ Văn học hướng về thể hiện nhịp sống lao động chủ nghĩa xã hội. Cuộc
sống xây dựng khẩn trương sôi nổi trong nhịp điệu mới đang diễn ra
trên khắp mọi miền đất nước, từ rừng sâu núi cao đến vùng trung du,
đồng bằng duyên hải và các hải đảo xa xôi.
+ Văn học thể hiện niềm tự hào, niềm vui lớn của nhân dân khi được
sống trong hòa bình, tự do, làm chủ cuộc đời, làm chủ thiên nhiên, làm
chủ xã hội.
VD: Bài Đoàn thuyền đánh cá – Huy Cận:
Đề tài: Cuộc sống lao động của người dân miền biển trong công cuộc xây
dựng chủ nghĩa xã hội.
Chủ đề: Bài thơ viết về niềm vui và khí thế lao động hăm hở, hăng say của
những ngư dân miền biển khi được làm chủ cuộc đời, làm chủ thiên nhiên,
làm chủ xã hội.
6


VD: Bài “Mùa lạc” – Nguyễn Khải
Đề tài: Cuộc sống lao động ở nông trường Điện Biên trong công cuộc xây
dựng chủ nghĩa xã hội.
Chủ đề: Tác phẩm ngợi ca những đổi thay của đất nước, con người, thể hiện
niềm vui sướng, hạnh phúc của con người khi đất nước bước vào thời kì mới
xây dựng chủ nghĩa xã hội. Từ đó, tác phẩm đưa ra những triết lí về cuộc
sống.
VD: “Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn Thành Long

Chủ đề: Tác phẩm ngợi ca sức sống mãnh liệt, lòng yêu nước, tinh thần chiến
đấu dũng cảm kiên cường và ý chí một lòng hướng về Đảng, về Cách mạng
của đồng bào Tây Nguyên trong những năm kháng chiến chống Mỹ ác liệt.
VD: Những đứa con trong gia đình – Nguyễn Thi
Đề tài: Nhân dân Nam Bộ trong kháng chiến chống Mỹ
Chủ đề: Tác phẩm ngợi ca lòng yêu nước, tinh thần chiến đấu dũng cảm kiên
cường của nhân dân Nam Bộ trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
VD: Tây Tiến – Quang Dũng
Đề tài: Hình tượng người lính trong kháng chiến chống Pháp
Chủ đề: Ngợi ca vẻ đẹp hình tượng người lính Tây Tiến, những con người vừa
hào hùng lại rất hào hoa, sẵn sàng hiến dâng tuổi xuân cho đất nước.
-

Đề tài Tổ quốc

Đây là một đề tài lớn, bao quát thơ ca kháng chiến. Khuynh hướng sử
thi đòi hỏi các tác giả nhìn con người và cuộc đời không chỉ bằng con
mắt cá nhân mình mà chủ yếu là con mắt có tầm bao quát lịch sử, dân
tộc và thời đại. Tố Hữu gọi đó là con mắt « nhìn bốn hướng – trông lại
nghìn xưa, trông tới mai sau – Trông Bắc trông Nam trông cả địa cầu »,
8


còn Chế Lan Viên gọi là « Con mắt Bạch Đằng – con mắt Đống Đa ». Với
cái nhìn sử thi, các tác giả đã tập trung khám phá, thể hiện hình tượng
Tổ quốc Việt Nam trong chiều sâu văn hóa suy tưởng và hình tượng Tổ
quốc hào hùng trong chiến tranh.
+ Kế thừa những quan niệm về Tổ quốc của ông cha ta, những nhà thơ thời
kháng chiến đã có cái nhìn mới mẻ về Tổ quốc trong chiều sâu văn hóa, lịch
sử.

nhân mang nội dung khái quát thông thường bằng nghệ thuật điển
hình hóa mà đó là những hình tượng nhân vật được xây dựng như một
tấm gương sáng chói về đạo lý của cộng đồng.
b1. Hình tượng mang tính sử thi đại diện cho vẻ đẹp, ý chí, sức mạnh
của cả dân tộc, đất nước Việt Nam s
*. Hình ảnh anh chiến sĩ giải phóng quân.
Hình ảnh anh chiến sỹ giải phóng quân là nhân vật trung tâm của cuộc
kháng chiến . Họ hiện lên với vẻ đẹp sáng ngời, đại diện cho tinh hoa,
sức mạnh của dân tộc, nhân danh cộng đồng mà chiến đấu vì sự sống
còn của Tổ quốc Việt Nam. Các anh chiến sĩ giải phóng quân là những
con người giàu nghị lực, giàu ý chí, có tình cảm đẹp, chiến đấu anh
dũng kiên cường,lạc quan tin tưởng và là những con người chiến
thắng.Hình tượng người lính giải phóng quân đã trở thành bức tượng
đài kì vĩ về những người chiến sĩ anh hùng vô danh đã ngã xuống trong
cuộc chiến tranh giữ nước vĩ đại

10


VD: Tây Tiến
Bài thơ Tây Tiến xây dựng một hình ảnh đẹp về những người lính của đoàn
quân Tây Tiến trong kháng chiến chống Pháp. Họ phần đông là những thanh
niên, học sinh đất Hà thành, sẵn sàng “xếp bút nghiên lên đường đi chiến
đấu”, hướng về miền Tây rừng thiêng nước độc mà lòng chẳng gợn chút sầu
lo. Ở những chàng trai trẻ tuổi ấy có một ý chí, sức mạnh vô song, đối diện với
gian khổ mà vẫn oai hùng, lẫm liệt “Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc /
Quân xanh màu lá dữ hoai hùm”, coi cái chết nhẹ tựa lông hồng “chiến
trường đi chẳng tiếc đời xanh / Áo bào thay chiếu anh về đất”. Họ là đại diện
cho ý chí, sức mạnh của cả dân tộc trong những năm tháng đầy máu lửa ác
nghiệt.

khăn, vẫn hóm hỉnh, vui đùa dẫu cuộc sống chiến đấu có nhiều gian khổ
« Không có kính ừ thì có bụi
Bụi phun tóc trắng như người già
Chưa cần rửa phì phèo châm điếu thuốc
Nhìn nhau mặt lấm cười ha ha ».
*. Hình ảnh thanh niên xung phong, cô gái mở đường, cô du kích, giao
liên…
Họ được gọi là những « nàng tiên dũng sĩ », đã in bóng vào văn học với
vẻ đẹp dịu dàng mà vẫn kiên cường, dũng cảm, mang đậm chủ nghĩa
anh hùng cách mạng. Các chị cũng chính là kết tinh của sức mạnh Việt

12


Nam, đại diện cho tinh hoa, khí phách của con người Việt Nam trong
những năm tháng không thể nào quên.
« Ai bảo tre xanh không thành vũ khí
Ai bảo dịu dàng em không là chiến sĩ » (Thu Bồn)
VD : Những cô gái thanh niên xung phong trên tuyến đường Trường Sơn
trong « Những ngôi sao xa xôi » của Lê Minh Khuê
VD : Khoảng trời hố bom – Lâm Thị Mỹ Dạ
« Chuyện kể rằng : em cô gái mở đường
Để cứu con đường ấy khỏi bị thương
Để đoàn xe kịp giờ ra trận
Em đã lấy tình yêu Tổ quốc của mình thắp lên ngọn lửa
Đánh lạc hướng thù hứng lấy luồng bom »
VD : Bài « Tấm ảnh » của Tố Hữu
O du kích nhỏ giương cao súng
Thằng Mỹ lênh khênh bước cúi đầu
Ra thế ! To gan hơn béo bụng

Thư đề thượng khẩn
Sợ chi hiểm nghèo”
14


Cái chết thật nhẹ nhàng. Em hòa mình vào thiên nhiên, quê hương, đất nước.
“Cháu nằm trên lúa
Tay nắm chặt bông
Lúa thơm mùi sữa
Hồn bay giữa đồng”
Những người em chiến sĩ vô danh góp sức mình làm nên lịch sử:
“Con nhớ em con thằng em liên lạc
Rừng thưa em băng rừng rậm em chờ
Sáng bản Na chiều em qua bản Bắc
Mười năm tròn chưa mất một phong thư” (Chế Lan Viên)
VD: Cậu bé Tnu trong “Rừng xà nu”
*. Hình ảnh người mẹ.
Hình ảnh người mẹ là kết tinh của đức hi sinh, lòng nhân hậu, bao
dung, hành động vì lí tưởng, vì đất nước, quê hương. Đó là những mẹ
Suốt, mẹ Tơm trong thơ Tố Hữu, người mẹ tham gia đồng khởi, làm
giao liên, đào hầm, giấu bộ đội, sản xuất chi viện chiến trường trong
thơ Lê Anh Xuân, Bằng Việt, Hữu Thỉnh…
“Thương người cộng sản căm Tây, Nhật
Buồng Mẹ, buồng tim giấu chúng con
Đêm đêm chó sủa…làng bên động
Bóng mẹ ngồi canh lẫn bóng cồn…” (Mẹ Tơm)

15



Người đi trước, nghìn sương muôn tuyết
Dắt dìu dân, nước Việt Nam ta”
- Bác còn là một người cha, người bác, người anh hiền từ, giản dị, gần
gũi:
Người là cha, là bác, là anh
Quả tim lớn lọc trăm dòng máu nhỏ.
- Trái tim Bác chan chứa tình yêu thương vô hạn đối với con người, từ
đồng chí, đồng bào đến muôn kiếp người đau khổ khắp năm châu, bốn
biển :
« Ôi lòng Bác vậy cứ thương ta
Thương cuộc đời chung thương cỏ hoa
Chỉ biết quên mình cho hết thảy
Như dòng sông chảy nặng phù sa » (Theo chân Bác)
b2. Vẻ đẹp của hình tượng sử thi là tiêu biểu cho lẽ sống lớn, tình cảm
lớn của thời đại, của cộng đồng.
*. Tình yêu đất nước
VD : Cuộc đời Tnu đi từ đau thương đến hành động. Anh trở thành anh chiến
sĩ giải phóng, trực tiếp giết giặc trả thù cho gia đình, cho bản làng. Trong anh
cháy bỏng một tình yêu bản làng mà sâu thẳm là lòng yêu nước.
*. Hình tượng mang tính sử thi còn mang trong mình tình đồng đội,
tình quân dân ấm áp.
VD : Đồng chí – Chĩnh Hữu
« Anh với tôi biết từng cơn ớn lạnh…..nắm lấy bàn tay »
Tây Tiến – Quang Dũng
17


« Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói
Mai Châu mùa em thơm nếp xôi »
*. Hình tượng mang tính sử thi luôn có tình cảm dành cho Đảng, Bác Hồ

+ Rừng xà nu chịu nhiều đau thương, mang trong mình những nỗi đau lớn.
+ Mặc dù vậy, xà nu vẫn vượt lên đạn bom với một sức sống mãnh liệt, phi
thường, vẫn ưỡn tấm ngực lớn của mình ra che chở cho dân làng. Đặc biệt,
xà nu là một loài cây ham ánh sáng mặt trời, luôn vươn lên để đón ánh nắng.
+ Để toát lên vẻ đẹp của xà nu, tác giả luôn đặt hình tượng xà nu trong thế
tương phản với đại bác của giặc. VD : Chúng nó bắn đã thành lệ…Cả rừng xà
nu hàng vạn cây k có cây nào k bị thương…Hiếm có loài cây nào lại sinh sôi
nảy nở khỏe đến vậy…
Hình tượng xà nu vừa như một bức phông nền hoành tráng, kì vĩ, tôn lên vẻ
đẹp con người, vừa là tượng trưng cho những phẩm chất anh hùng của con
người Tây Nguyên.
VD : Tây Tiến. Bức tranh thiên nhiên miền Tây vừa hùng vĩ, hiểm trở, lại vừa
thơ mộng, trữ tình, góp phần tôn lên vẻ đẹp hào hùng mà rất hào hoa của
những người lính Tây Tiến.
3. Về ngôn ngữ giọng điệu
Những tác phẩm văn học giai đoạn 1945-1975 có giọng điệu mang tính
sử thi. Đó là giọng anh hùng ca, hào sảng, đẹp một cách tráng lệ, hào

19


hùng. Nếu đề cập đến cái bi, mất mát, hi sinh thì đó là giọng bi tráng, bi
hùng chứ không hề bi lụy.
*. Giọng ngợi ca, hào hùng, mang sắc thái khẳng định, đậm chất anh
hùng ca
VD : « Những đường Việt Bắc của ta
…….Vui lên Việt Bắc đèo De, núi Hồng »
Đoạn thơ viết về Việt Bắc trong những đêm ra quân với khí thế hào hùng,
mãnh liệt. Nhịp thơ nhanh, giọng thơ mạnh mẽ, hào sảng thể hiện sức mạnh
và niềm tin chiến thắng của dân tộc.

Khuynh hướng sử thi thường sử dụng thủ pháp nghệ thuật phóng đại, cường
điệu và trùng điệp để nhấn mạnh cái phi thường.
-

Phép cường điệu:

VD: Những đường Việt Bắc của ta
Đêm đêm….đất rung
Dân công đỏ đuốc từng đoàn
Bàn chân nát đá muôn tàn lửa bay.
VD: Dốc lên khúc khuỷu……ngàn thước xuống
-

Phép trùng điệp
21


VD: Hình ảnh rừng xà nu được nhắc đến nhiều lần trong tác phẩm, đậm nét ở
đoạn mở đầu và đoạn cuối tác phẩm.
*. So sánh thể loại sử thi dân gian và khuynh hướng sử thi trong văn học
1945-1975.
- NHững điểm giống nhau:
+ Đề tài, chủ đề: Viết về những vấn đề lớn lao, mang tầm lịch sử, liên quan
đến vận mệnh của cộng đồng.
+ Hình tượng nghệ thuật
Đều xây dựng những hình tượng tiêu biểu, đại diện cho vẻ đẹp, sức mạnh, lí
tưởng của cộng đồng.
+ Ngôn ngữ, giọng điệu
-


loại sử thi dân gian, không lặp lại nhiều lần một câu nói trong tác phẩm mà
có sự thay đổi, chuyển biến, tạo nên sự đa dạng, tạo nên những ý nghĩa sâu
sắc. VD: Hình tượng rừng xà nu có khi xuất hiện trong văn bản là rừng xà nu,
có khi là cây xà nu, nhựa xà nu,…
Tiểu kết
Văn học VN giai đoạn 1945-1975 mang đậm khuynh hướng sử thi. Khuynh
hướng sử thi biểu hiện qua đề tài – chủ đề, hình tượng và giọng điệu trong
tác phẩm văn học. Chất sử thi bao trùm đã làm nên vẻ đẹp rất riêng của một
giai đoạn văn học, một vẻ đẹp của chủ nghĩa anh hùng cách mạng. Với đặc
điểm nổi bật này, văn học VN giai đoạn 45-75 trở thành “tiếng nói, tâm hồn,
nguyện vọng, ý chí của một dân tộc, một cộng đồng của nhiều con người cùng
23


hợp lại, cùng hành động, cùng đứng lên chiến đấu giành lại quyền sống,
quyền làm người, quyền độc lập, tự do… không phải cho riêng cá nhân mà là
cho cả cộng đồng, ca dân tộc” (Hữu Thỉnh, Việt Nam – nửa thế kỉ văn học
1945-1995 )
2.2.2. Cảm hứng lãng mạn trong văn học giai đoạn 1945-1975
a. Thi vị hóa hiện thực cuộc sống và chiến đấu.
* Hiện thực cuộc sống xây dựng chủ nghĩa xã hội còn nhiều khó khăn
nhưng bằng cảm hứng lãng mạn, các tác giả đã thổi vào cuộc sống một
niềm vui, niềm tin yêu khiến cuộc sống đẹp tươi hơn.Huy Cận trong bài
Đoàn thuyền đánh cá đã miêu tả khung cảnh lao động với cái nhìn khỏe
khoắn, lạc quan và chan chứa cảm hứng lãng mạn. Giữa con người và thiên
nhiên có sự giao hòa. Sức lao động đã làm nên bao điều kì diệu, nâng cánh
tâm hồn ta thêm bay bổng, đôi mắt ta thêm giàu có, tin yêu. (Thuyền ta lái
gió…..vây giăng). NHững vần thơ được viết theo cảm hứng lãng mạn tuy có
chỗ chưa sát với thực tế nhưng vẫn rất đáng quí, giúp ta có thêm niềm tin,
nghị lực vươn tới tương lai, trong đau khổ đã nghĩ tới ngày mai hạnh phúc.

hội chủ nghĩa hiện lên thật đẹp. Công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội
nhất định thắng lợi. Trong văn học ta thấy sáng lên một niềm tin vào
cuộc sống tốt đẹp ở ngày mai.
VD: Đã nghe nước chảy lên non
Đã nghe đất chuyển thành con sông dài

25