MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ XÂY DỰNG LỐI SỐNG XÃ HỘI
CHỦ NGHĨA Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
Xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa là tất yếu khách quan xuất
phát từ đòi hỏi của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội. Xây dựng
chủ nghĩa xã hội là một sự nghiệp cách mạng vĩ đại, toàn diện, sâu
sắc và triệt để trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, muốn
xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội phải có con người xã chủ
nghĩa, muốn có con người xã hội chủ nghĩa phải xây dựng lối sống
xã hội chủ nghĩa. Đồng thời xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa còn
là một nhiệm vụ cơ bản của cách mạng xã hội chủ nghĩa.
Xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa còn là một tất yếu xuất phát từ
vai trò to lớn của nó trong đời sống xã hội: lối sống là bộ mặt đạo đức
của xã hội, là tiêu chí để đánh giá sự tiến bộ xã hội và tính ưu việt của
chủ nghĩa xã hội so với các chế độ xã hội trước đó. Bản chất ưu việt
của chủ nghĩa xã hội không chỉ đo bằng mức tăng trưởng kinh tế và
năng suất lao động cao, khoa học kỹ thuật tiên tiến, đời sống vật chất
tinh thần của nhân dân lao động không ngừng được cải thiện, mà dưới
chủ nghĩa xã hội còn có đầy đủ những điều kiện để xây dựng một lối
sống tốt đẹp, tạo điều kiện cho con người có một môi trường sống
trong sạch, lành mạnh, không ngừng phấn đấu vươn lên làm chủ tự
nhiên, xã hội và làm chủ bản thân.

1


Đất nước ta đã bước vào xây dựng chủ nghĩa xã hội trên phạm
vi cả nước từ 1976, quá trình đó phương thức sản xuất xã hội chủ
nghĩa từng bước được xây dựng, củng cố và phát triển, chế độ công
hữu về tư liệu sản xuất từng bước được xác lập phù hợp với tính
chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, đó là những cơ sở
kinh tế, xã hội quan trọng đề từng bước hình thành lối sống xã hội

phát huy; văn hóa, lối sống mới được xây dựng, tạo mối quan hệ tốt
đẹp giữa người với người; quan hệ giai cấp, dân tộc, quốc gia phát
triển, mở rộng, trên nguyên tắc tôn trọng độc lập chủ quyền, hợp tác,
bình đẳng cùng có lợi. Nhiều nếp sống văn hóa truyền thống được
khôi phục, tạo nên sự đoàn kết, gắn bó, tình làng, nghĩa xóm, đùm
bọc, thương yêu chia ngọt sẻ bùi, tối lửa, tắt đèn có nhau.
Trong xu thế hợp tác, mở cửa, hội nhập và phát triển, Việt
Nam đã tiếp thu được những tinh hoa của văn hóa nhân loại để bổ
sung, hoàn thiện lối sống của mình.
Bên cạnh những ưu điểm là cơ bản, hiện nay xung quanh vấn
đề lối sống còn nhiều bất cập thể hiện: ý thức và năng lực làm chủ
của nhân dân lao động chưa cao, thậm chí có lúc, có nơi còn suy
giảm. Do tác động mặt trái của nền kinh tế thị trường, nên việc giải
quyết lợi ích cá nhân, tập thể, xã hội rất phức tạp. Nhiều lúc, nhiều

3


nơi lợi ích của cá thân, gia đình, dòng họ, địa phương đặt lên trên
lợi ích của tập thể, của xã hội. Tình trạng mất dân chủ, dân chủ hình
thức còn khá phổ biến, tạo nên oan ức, khiếu kiện tràn lan, kéo dài.
Cơ chế thị trường đang làm thay đổi nhiều chuẩn mực đạo đức và
định hướng giá trị. Những tư tưởng tiến bộ, yêu thương con người,
ý thức trách nhiệm của cá nhân đối với cộng đồng, tinh thần gương
mẫu, tiên phong có chiều hướng giảm sút ở một bộ phận xã hội.
Sự biến đổi của tình hình thế giới nói chung và sự khủng
hoảng sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa nói riêng, làm cho
niềm tin vào lý tưởng xã hội chủ nghĩa của một bộ phận không nhỏ
quần chúng nhân dân lao động đã dao động, phai nhạt.
Những năm gần đây các tôn giáo và tư tưởng lạc hậu phục hồi

lối sống: lối sống có lý tưởng, lành mạnh, trung thực, sống bằng lao
động của mình, có ý thức tôn trọng, bảo vệ của công, chăm lo lợi
ích của tập thể và của đất nước, với lối sống thực dụng, dối trá, ích
kỷ, ăn bám, chạy theo đồng tiền”1.
Những biểu hiện của sự suy thoái đạo đức, lối sống hiện nay là
chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa thực dụng phát triển; Quan liêu, lãng
phí của công, tham nhũng, hối lộ, ăn chặn, ăn chia, bòn rút của
công, sống xa hoa hưởng lạc diễn ra khá phổ biến. Tình trạng chạy
chức, chạy quyền, chạy chỗ, chạy lợi, chạy tội đang có chiều hướng
1

Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI, Nxb ST, H.1987, Tr127.

5


gia tăng. Đúng như báo cáo của Bộ chính trị tại hội nghị Trung
ương VI (lần 2) Ban chấp hành Trung ương khoá VIII đã chỉ rõ: “
Cần đặc biệt quan tâm đến tình trạng quan liêu, suy thoái, biến chất
của một bộ phận cán bộ, đảng viên đang diễn ra phổ biến, tinh vi và
nghiêm trọng hơn, nhất là sự suy thoái về tư tưởng chính trị và đạo
đức lối sống, sự vi phạm nguyên tắc tập trung- dân chủ, kỷ cương,
kỷ luật lỏng lẻo…đang làm suy yếu sức chiến đấu của Đảng, làm
suy giảm lòng tin của nhân dân”.
Nguyên nhân của tình trạng suy thoái đạo đức, lối sống là do:
tàn dư của lối sống cũ để lại, hơn nữa trong điều kiện mới, một bộ
phận cán bộ đảng viên mắc chủ nghĩa cá nhân, sống buông thả,
thiếu tu dưỡng, rèn luyện. Trong khi sự giáo dục, quản lý, kiểm tra
của các tổ chức Đảng, trước hết các cấp uỷ và chi bộ còn lỏng lẻo,
đồng thời chưa có quy chế để nhân dân tham gia giám sát, quản lý

của lao động dưới chủ nghĩa xã hội là cơ sở vững chắc để hình
thành những đặc trưng của lối sống xã hội chủ nghĩa. Do đó, để xây
dựng lối sống xã hội chủ nghĩa, Đảng, Nhà nước cần quan tâm phát
triển sản xuất, mở mang ngành nghề, giải quyết công ăn việc làm
cho người lao động, tích cực áp dụng khoa học công nghệ, cải tiến
công cụ, nâng cao trình độ và năng xuất lao động, không ngừng cải
thiện đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân.

7


Đi đôi với phát triển lực lượng sản xuất phải từng bước hoàn
thiện quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa, tạo ra tiền đề vật chất, cho
phép con người hiện thực hóa những nhu cầu sống đa dạng, làm
thay đổi nếp nghĩ, cách làm và hành vi ứng sử, tạo ra phong cách
lao động mới: năng xuất, chất lượng, hiệu quả, tác phong công
nghiệp và nếp sinh hoạt mang tính tập thể chân chính. Xây dựng
tinh thần đoàn kết, tương trợ, bình đẳng, hợp tác trong lao động và
mọi hoạt động xã hội. Kích thích tính tích cực, tự giác của của con
người trong lao động, hình thành thái độ lao động mới xã hội chủ
nghĩa, yêu quý lao động, trân trọng người lao động và thành quả lao
động. Trong điều kiện đất nước ta đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện
đại hoá đất nước và xây dựng nền kinh tế thị trường do tác động
tích cực của quá trình đó, nhiều nét đẹp trong lối sống xã hội chủ
nghĩa có điều kiện nảy nở và phát triển như: tính thực tế, hiệu quả,
năng động, sáng tạo, liên kết, hợp tác, đề cao chữ tín… Tuy nhiên,
kinh tế thị trường cũng có mặt trái dễ làm phát sinh những tiêu cực
nếu không chú ý phòng chống như: đề cao đồng tiền, vật chất, sống
thực dụng, chụp giật, trốn tránh nghĩa vụ, vi phạm pháp luật, tham
nhũng, hối lộ, lãng phí… Vì vậy, bên cạnh việc phát huy mặt tích

những nguyên nhân làm cho đạo đức, lối sống của cán bộ trong hệ
thống chính trị cơ sở xa sút, trực tiếp ảnh hưởng đến quần chúng nhân
dân.

9


Để xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa, phải củng cố, hoàn
thiện hệ thống chính trị, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ đáp
ứng yêu cầu phát triển của đất nước. Đổi mới nội dung và phương
thức lãnh đạo của tổ chức đảng với hệ thống chính trị; nâng cao
hiệu lực quản lý của chính quyền các cấp, đổi mới công tác mặt trận
và các đoàn thể nhân dân; đi đôi với xây dựng đội ngũ cán bộ thực
sự có đức, có tài, có năng lực tổ chức và vận động nhân dân thực
hiện đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước. Đội ngũ cán bộ
phải công tâm, thạo việc, tận tụy với dân, biết phát huy sức mạnh
của nhân dân, không tham nhũng, quan liêu, ức hiếp quần chúng.
Thông qua củng cố, hoàn thiện hệ thống chính trị xã hội chủ
nghĩa để trực tiếp tác động đến qúa trình hình thành, phát triển tính
tích cực chính trị của hàng triệu quần chúng, tạo nên thái độ sống
tích cực, tin vào Đảng, ủng hộ chính quyền, nêu cao trách nhiệm
công dân, nhận thức thống nhất nghĩa vụ và quyền lợi, trách nhiệm
và quyền hạn từ đó tuân thủ kỷ cương, sống và làm việc theo hiến
pháp và pháp luật.
Xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa phải tăng cường giáo dục
đạo đức xã hội chủ nghĩa, chống chủ nghĩa cá nhân. Đạo đức cách
mạng luôn luôn là một tiêu chuẩn quan trọng của mỗi con người và
bộ mặt của lối sống xã hội chủ nghĩa. Đạo đức cách mạng là tuyệt
đối trung thành với Đảng, với nhân dân, ra sức phấn đấu để thực
hiện mục tiêu, lý tưởng của Đảng, quyết tâm suốt đời đấu tranh cho


2

Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb CTQG, H.1996,T.9, Tr. 293.

3

Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb CTQG, H.1996,T.9, Tr.292.

11


Đi đôi với giáo dục, phải tăng cường ý thức tự giáo dục, tự rèn
luyện, thực hiện nghiêm túc chế độ tự phê bình và phê bình theo
phương châm từ trên xuống, từ dưới lên, từ trong ra ngoài và lấy ý
kiến quần chúng trong cơ quan, đơn vị, ý kiến nhân dân một cách
rộng rãi, để phê bình, mang tính khách quan, trung thực. Mục đích
phê bình là để giúp nhau sửa chữa, giúp nhau tiến bộ, cốt để sửa đổi
cách làm việc cho tốt hơn, đúng hơn và đoàn kết, thống nhất nội bộ.
Đồng thời, không ngừng hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật,
kỷ cương xã hội, để duy trì các mối quan hệ xã hội theo những
chuẩn mực xã hội chủ nghĩa, phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt
tiêu cực của cơ chế thị trường ảnh hưởng đến lối sống xã hội chủ
nghĩa. Quan tâm đúng mức về vật chất, khôi phục và đề cao giá trị
tinh thần, xây dựng chuẩn mực đạo đức trong thời kỳ mới, để định
hướng giáo dục cho quần chúng nhân dân đặc biệt là thế hệ trẻ.
Xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa phải gắn liền với chăm lo cải
thiện đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân
Đời sống vật chất, tinh thần vừa phản ánh mức sống vừa phản
ánh chất lượng sống của lối sống. Đời sống vật chất, tinh thần cao

sống văn hóa, khu dân cư văn hóa, xoá đói, giảm nghèo tạo điều
kiện cho các vùng, các miền cùng phát triển và xích lại gần nhau,
tạo nên sự đoàn kết, gắn bó giữa các dân tộc anh em cùng sống trên
tổ quốc Việt Nam .

13


Xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa phải gắn liền với kiên quyết
đấu tranh ngăn chặn sự ảnh hưởng của lối sống tư sản, tiểu tư sản
và các tệ nạn xã hội
Đây là vấn đề có tính qui luật phải kết hợp xây với chống
trong mọi lĩnh vực. Nhất là với lối sống, một phạm trù xã hội rộng
lớn, bao hàm nhiều mặt, nhiều lĩnh vực hoạt động sống cơ bản của
con người, nhiều tầng lớp, giai cấp xã hội. Hơn nữa, chúng ta đang
trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua giai đoạn phát
triển tư bản chủ nghĩa, nước ta từ một nước thuộc địa nửa phong
kiến, nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, tư tưởng lối sống cũ còn đan
xen phức tạp. Kẻ thù tìm mọi cách để tuyên truyền, áp đặt lối sống
tư sản, thực dụng, hiện sinh, chạy theo đồng tiền, bất chấp kỷ
cương, pháp luật, bất chấp luân thường, đạo lý, làm rối loạn từ gia
đình đến ngoài xã hội, phá vỡ các mối quan hệ tốt đẹp giữa người
với người trong lao động sản xuất và sinh hoạt xã hội.
Cùng với đặc điểm trên, mặt trái của cơ chế thị trường cũng
đang làm nảy sinh nhiều tệ nạn xã hội, tham ô, tham nhũng, quan
liêu, suy thoái về đạo đức, lối sống của một bộ phận không nhỏ
những người có chức, có quyền, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến
uy tín của Đảng và chế độ xã hội chủ nghĩa. Vì vậy, phải tích cực
chủ động, khắc phục lối sống tàn dư và đấu tranh chống ảnh hưởng
của lối sống tư sản, tiểu tư sản bằng nhiều biện pháp, hình thức