1

TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH TRONG
TÁC PHẨM “SỬA ĐỔI LỐI LÀM VIỆC”

Chủ tịch Hồ Chí Minh đi vào lịch sử dân tộc Việt Nam và nhân
loại như một vì sao chói lọi nhất của các vĩ nhân thế kỷ XX. Người không
chỉ là một danh nhân văn văn thế giới, anh hùng dân tộc, người cha thân
yêu của các lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam mà Người còn là một
nhà giáo dục đại tài. Người đã cống hiến trọn đời mình vì mục tiêu “Độc
lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội” với một ham muốn tuột bậc là dân tộc
mình: ai cũng có cơm ăn, ai cũng có áo mặc, ai cũng được học hành.
Người cho rằng “Một dân tộc đốt là một dân tộc yếu”, vì vậy trong mọi
điều kiện hoàn cảnh Người đều hết sức quan tâm, chăm lo đến sự nghiệp
giáo dục, xây dựng và phát triển con người. Mặc dù Bác đã đi xa, nhưng
những tư tưởng của Người về giáo dục là những di sản vô cùng quý giá
cho toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta trong công cuộc xây dựng và
phát triển đất nước.
Tác phẩm “Sửa đổi lối làm việc” của Bác được viết xong tháng 101947 với bút danh là X.Y.Z. Tác phẩm được nhà xuất bản Sự thật xuất
bản lần đầu tiên năm 1948, sau đó xuất bản lần thứ 7 năm 1959. Tác
phẩm chứa đựng nhiều tư tưởng giáo dục vĩ đại của Người được ra đời
trong bối cảnh lịch sử đầy cam go, khốc liệt của cuộc kháng chiến chống
Pháp.
Với bản chất xâm lược và hiếu chiến, kẻ thù đã láo xược gửi 3 tối
hậu thư trong hai ngày, đòi chúng ta phải hạ vũ khí; chúng buộc nhân dân
ta phải cầm súng đứng lên bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ tự do, hoà bình cho
dân tộc. Theo lời kêu gọi của Người, cả nước đi vào cuộc kháng chiếm
thần thánh với tinh thần “Cảm tử cho Tổ quốc quyết sinh”. Thực dân
Pháp âm mưu dùng dùng thủ đoạn đánh nhanh, thắng nhanh hòng bóp nát



dân đã giao phó.


3

Nội dung cơ bản của tác phẩm được Bác chia làm 6 phần lớn, bao
gồm:
* Phần 1. Phê bình và sửa chữa. Trong phần này Bác đề cập tới 2
vấn đề:
- Nhiệm vụ học tập của Đảng viên
- Phải sửa đổi lối làm việc của Đảng
* Phần 2. Mấy điều kinh nghiệm. Bác chỉ ra có 6 kinh nghiệm:
- Cán bộ tốt, việc gì cũng xong
- Chính sách thì đúng, cách làm thì sai
- Không biết nghiên cứu kinh nghiệm đến gốc
- Phải nâng cao sáng kiến và lòng hăng hái
- Vì ai mà làm? Đối ai phụ trách?
- Sát quần chúng, hợp quần chúng
* Phần 3. Tư cách và đạo đức cách mạng. Bác chỉ rõ:
- Tư cách của Đảng chân chính cách mạng
- Phận sự của đảng viên và cán bộ
- Tư cách và bổn phận đảng viên
- Phải rèn luyện tính đảng
* Phần 4. Vấn đề cán bộ.
- Huấn luyện cán bộ
- Dạy cán bộ và dùng cán bộ
- Lựa chọn cán bộ
- Cách đối với cán bộ
- Mấy điểm lớn trong chính sách cán bộ
* Phần 5. Cách lãnh đạo.

cần thiết phải học nữa? Đó không phải là lý do, mà đó là “một khuyết
điểm lớn” của người cán bộ. Vào Đảng, làm cán bộ là để phục vụ cho
dân, cho nước, thực hiện nhiệm vụ giải phóng dân tộc, làm cho Tổ quốc
giầu mạnh, nhân dân sung sướng chứ “đây không phải là một tổ chức để
làm quan phát tài”1. Cho nên, theo Người, cán bộ cần phải “thiết thực học
tập”, bởi vì: “Những việc dễ dàng còn phải học. Huống chi công việc
1

Hồ Chí Minh, Toàn tập, Tập 5, Nxb CTQG, H. 2000, tr 249


5

cách mạng, công việc kháng chiến, không có huấn luyện thì làm sao
xuôi”2. Theo tư tưởng của Người, cán bộ là cầu nối giữa Đảng và nhân
dân, là người đem chính sách của Đảng, của chính phủ tới dân chúng, giải
thích cho họ hiểu, hướng dẫn họ thi hành và làm theo. Đồng thời, cán bộ
là người gần dân, thấu hiểu và nắm được tâm tư, nguyện vọng của nhân
dân từ đó báo cáo lại cho Đảng, cho chính phủ để hoạch định chính sách
cho sát, cho đúng. Để làm tốt chức năng là cầu nối đó, cán bộ phải
thường xuyên tu dưỡng đạo đức, nâng cao trình độ chuyên môn, tức là
phải được huấn luyện thường xuyên. Một mặt, Bác khẳng định: “Cán bộ
là cái gốc của mọi công việc”, nếu không có cán bộ, hay có cán bộ nhưng
năng lực kém thì Đảng cũng không hoàn thành được nhiệm vụ, Đảng phải
chịu trách nhiệm trước nhân dân. Mặt khác, Bác cũng khẳng định: Huấn
luyện cán bộ là nhiệm vụ trọng tâm, “là công việc gốc của Đảng” 3, huấn
luyện cán bộ là điều kiện đảm bảo cho Đảng giữ vai trò lãnh đạo đối với
nhân dân. Mọi công việc thành công hay thất bại đều do cán bộ, cho nên,
“Đảng phải nuôi dạy cán bộ, như người làm vườn vun trồng những cây
cối quý báu. Phải tôn trọng nhân tài, trọng cán bộ, trọng mỗi một người

Bên cạnh việc khẳng định sự cần thiết phải tổ chức học tập và huấn
luyện cho cán bộ, trong tác phẩm “Sửa đổi lối làm việc” Hồ Chí Minh đã
đưa ra mục đích, yêu cầu, nhiệm vụ của công tác huấn luyện và học tập.
Như trên đã nêu, cán bộ là cái gốc của công việc, là cầu nối giữa Đảng và
nhân dân, là nhân tố đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng với nhân dân, cho
nên cần có những cán bộ tốt, vì có “cán bộ tốt, việc gì cũng xong”. Theo
Hồ Chí Minh, mục đích của huấn luyện và học tập là: “Học cốt để làm.
Học mà không làm được thì học mấy cũng vô ích” 6. Có nghĩa là cán bộ
cần được huấn luyện và học tập, học để làm việc, không học không biết
làm, không làm tròn nhiệm vụ của người cán bộ, đảng viên. Có học thì
mới biết đề ra chính sách đúng, có học thì mới hướng dẫn cho nhân dân
làm theo, dân tin theo Đảng. Không có học, học không đến nơi đến chốn
thì có hại cho dân cho nước, cho dù có chính sách đúng nhưng không có
học thì sẽ dễ làm sai. Vì vậy, trong bất kỳ hoàn cảnh nào, cán bộ, đảng
viên cũng phải ra sức phấn đấu, ra sức làm việc, “ra sức học tập để nâng
cao trình độ văn hoá, tri thức và chính trị của mình” 7. Việc học tập và
huấn luyện, một mặt do yêu cầu nhiệm vụ của cách mạng, một mặt do
chính nhu cầu, mong muốn tiến bộ trưởng thành về nhân cách của người
6
7

Sđ d: tr 303
Sđ d: tr 253


7

cán bộ. Học để biết, hiểu và để tin tưởng, học để biết đối nhân xử thế, học
để làm người. Đây cũng là căn cứ, là cơ sở để đấu tranh với những thói
hư tật xấu ở trong đảng, đấu tranh với chính bản thân mình. Với ý nghĩa

hội. Bởi chính họ là những người sẽ thực hiện nhiệm vụ của cách mạng,
giải phóng đất nước. Trong đó, Người chú trọng đến đội ngũ cán bộ, coi
việc giáo dục cán bộ là công việc gốc của Đảng. Việc học tập là yêu cầu
bắt buộc đối với người cán bộ, cho nên không thể vì lý do này, lý do khác
mà cán bộ trốn tránh việc học tập, trong học tập cán bộ có thể “thay phiên
nhau mà đi học”. Để hoàn thành được nhiệm vụ, đáp ứng yêu cầu cách
mạng thì mọi cán bộ, đảng viên phải tham gia học tập, phải tích cực chủ
động trong học tập, học tập cũng là một nhiệm vụ của cách mạng. Người
học phải biết vận dụng tri thức vào cuốc sống, học hỏi kinh nghiệm lẫn
nhau, học đi đôi với hành.
Về chủ thể của quá trình dạy học, với tư cách là người tổ chức, chỉ
đạo, hướng dẫn, cố vấn khoa học trong quá trình dạy học, Hồ Chí Minh
đã chỉ ra: Trước tiên, mỗi cơ quan, đơn vị, đoàn thể “phải tổ chức ra một
uỷ ban học tập, do cán bộ cao cấp lãnh đạo” 8. Suy rộng ra, Đảng phải
lãnh đạo việc học tập của cán bộ, phải xác định rõ yêu cầu, nhiệm vụ học
tập cho cán bộ, phải lập ra kế hoạch, chương trình, nội dung, phương
pháp, hình thức học tập của cán bộ và kiểm tra đánh giá việc học của cán
bộ. Đảng lãnh đạo huấn luyện và học tập thông qua các cơ quan chuyên
trách có tính pháp lý để quản lý việc học của cán bộ. Người yêu cầu:
“Những cơ quan lãnh đạo và những người phụ trách phải có kế hoạch dạy
cho cán bộ trong môn của mình”9. Huấn luyện và học tập đào tạo đội ngũ
cán bộ là công việc quan trọng của Đảng và nhà nước, trong lúc cả nước
đang nỗ lực cố gắng vừa chống giặc ngoại xâm vừa diệt giặc đói, thế
nhưng Người cho rằng “không nên bủn xỉn các khoản chi tiêu trong huấn
luyện”. Những cán bộ, giáo viên – người làm công tác giáo dục, “cần
phải ưu đãi” họ, cần phải biết động viên khích lệ, tạo mọi điều kiện thuận
lợi nhất cho họ được cống hiến. Sản phẩm của quá trình dạy học phụ
thuộc vào họ, phụ thuộc vào phương pháp, cách thức mà họ tác động tới
8
9

cũng học được mà những cán bộ trung cao cấp “mà có sức nghiên cứu”
học thì sẽ tốt hơn. Cách học lý luận là kết hợp lý luận với kinh nghiệm
thực tế, công việc thực tế, sau khi học xong phải rút ra cho mình một
phương hướng chính trị, làm được những công việc thực tế và trở thành
người lãnh đạo, chỉ huy trong thực hiện nhiệm vụ. Thông qua việc đề
10

Sđ d: tr 273


10

xuất nội dung huấn luyện, tư tưởng của Hồ Chí Minh đã thể hiện tính
toàn diện, tính thiết thực và tính hệ thống. Người luôn mong muốn đào
tạo được những con người phát triển “hoàn toàn”, giỏi cả về nghề nghiệp,
chính trị, có trình độ văn hoá, đạo đức, thống nhất giữa nói và làm. Đồng
thời, Người yêu cầu lựa chọn nội dung huấn luyện ngắn gọn, đầy đủ, sát
với yêu cầu nhiệm vụ cách mạng, đảm bảo cho người học có thể hoàn
thành tốt nhiệm vụ của mình. Sau khi học họ có thể áp dụng ngay được
vào thực tiễn. Người nói: “Những tài liệu huấn luyện phải nhằm vào sự
cần dùng, cần thiết của quần chúng. Phải hỏi: người đến chịu huấn luyện
rồi, có áp dụng được ngay không?có thực hành được ngay không?nếu
không thiết thực như thế, thì huấn luyện mấy năm cũng vô ích” 11. Người
yêu cầu lựa chọn nội dung dạy học phải thiết thực, chu đáo, đáp ứng được
yêu cầu của thực tiễn cách mạng, thực tiễn cuộc chiến lúc bầy giờ. Bởi vì,
“Trong lúc kháng chiến này, chiến sĩ trước mặt trận phải đánh giặc, đồng
bào ở hậu phương phải tăng gia sản xuất. Ai có thì giờ đâu mà xem
những bài quá dài”12. Cho nên, nội dung dạy học phải thiết thực, Người
đã phê phán huấn luyện và học tập không thiết thực: nội dung dạy học thì
mênh mông, không sát với thực tiễn, sát với trình độ người học và đây

học, học rồi về địa phương họ có thể thực hành ngay” 13. Đề cao kiến thức
lịch sử, kinh nghiệm nhưng để đảm bảo nguyên tắc thiết thực, tránh sự xa
rời thực tiễn Người yêu cầu trong khi nghiên cứu lý luận đồng thời phải
nghiên cứu những công việc thực tế, những kinh nghiệm trong thực tế,
tránh giáo điều sách vở. Người chỉ đạo lựa chọn nội dung huấn luyện
phải thiết thực, khoa học, để phát triển toàn diện con người cần phải học
tập rất nhiều nội dung, nhiều vấn đề trong cuộc sống nhưng theo Người
tính thiết thực, chu đáo, đúng nhu cầu vẫn phải đặt lên trên hết. Tuy
nhiên, Người vẫn định ra nội dung và chỉ đạo việc học tập hết sức khoa
học “phải tuỳ theo mỗi môn mà định nhiều hay ít”, không thừa và không
thiếu, tiết kiệm thời gian, tiền của, sức lực của cán bộ, của nhân dân. Bởi
vì, nếu học nhiều mà không thiết thực, chu đáo, học rồi không dùng được
thì vô ích. Để đảm bảo tính thiết thực, khoa học Người yêu cầu: “Sắp xếp
thời gian và bài học cho những lớp đó, phải chu đáo, phải có mạch lạc với
nhau, mà không xung đột nhau”14. Huấn luyện và học tập không thiết
thực, chu đáo là nguyên nhân của rất nhiều căn bệnh, vì thế Người đã phê
13
14

Sđ d: tr 303
Sđ d: tr 273


12

phán cách học không thiết thực, qua loa, cách nghiên cứu không thiết
thực, thiếu tổ chức của cán bộ, đảng viên. Người cho rằng “huấn luyện
cho cán bộ trong các cơ quan hành chính mà không mà không đụng đến
công việc hành chính”15, như vậy sao thiết thực, sao làm được việc. Đó là
căn bệnh chủ quan, hẹp hòi, ba hoa, dài dòng, rỗng tuếch...của người học


Thực tiễn ở đây là thực tiễn cách mạng, thực tiễn đất nước, là cơ sở, căn
cứ, động lực cho việc xây dựng và phát triển lý luận. Phải đem kinh
ngiệm đã học được ở trong nước, kinh nghiệm từ các nước vận dụng linh
hoạt vào công việc, thực tiễn cách mạng Việt nam không nên máy móc,
giáo điều dập khuân.
Trong công việc, trong chiến đấu nếu người nào đã có kinh nghiệm
và biết thêm cả lý luận “thì công việc tốt hơn nhiều”, còn có kinh nghiệm
mà không có lý luận thì như một mắt sáng, mắt mờ. Cho nên, thực hành
phải nhằm theo lý luận, lý luận phải theo thực hành, dùng kinh nghiệm cũ
giúp cho thực hành mới và đem thực hành mới phát triển thêm kinh
nghiệm cũ. Để thành người cán bộ phát triển hoàn toàn, theo Người,
người đó phải có cả lý luận và kinh nghiệm thực tiễn. Chính từ việc rất
coi trọng việc đảm bảo sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, học đi đôi
với hành nên Người đã lên án cách huấn luyện và học tập không gắn với
thực tiễn, thiếu thiết thực, lý luận suông. Lý luận là cốt để áp dụng vào
thực tế, lý luận mà không áp dụng vào thực tế là lý luận suông, xem nhiều
sách mà không áp dụng được thì cũng giống như cái hòm đựng sách, cốt
chỉ loè thiên hạ. Trong lúc cuộc kháng chiến của đất nước đang trong thời
kỳ cam go, ác liệt, lực lượng cán bộ của chúng ta vừa yếu, vừa thiếu về lý
luận và cả thực tiễn, Bác đã khuyên “chúng ta phải cố gắng học, đồng
thời học thì phải hành”. Học không hành thì vô ích, hành không học thì
không trôi chảy. Học và hành là hai mặt của một quá trình thống nhất
không tách rời trong quá trình dạy học, hành ở đây là biết làm mọi việc từ
việc nhỏ đến việc lớn, miễn là có lợi cho đất nước. Việc có lợi cho cách
mạng thì khó khăn mấy cũng phải cố gắng mà làm, việc có hại cho đoàn
thể cho đất nước thì nhỏ mấy cũng phải hết sức tránh. Đây là yêu cầu có
tính nguyên tắc trong việc chỉ đạo quá trình huấn luyện và học tập của Hồ
Chí Minh.
* Huấn luyện phải gắn chặt với đối tượng.

thực. Vậy nhưng, nhiều “cán bộ huấn luyện của ta chưa hiểu được cái lẽ
đơn giản đó”. Thích khoe chữ, loè người khác với cách nói rỗng tuếch,
18

Sđ d: tr 248


15

khô khan, dài dòng và cẩu thả, đem “kinh tế học” huấn luyện cho chị em
phụ nữ ở thôn quê thượng du, đem biện chứng pháp dạy cho thanh niên
mới học chữ quốc ngữ, dạy học như thế chỉ tốn công vô ích thậm chí còn
có hại cho dân cho nước. Cho nên, dạy học phải nhằm đúng đối tượng,
theo đối tượng, nắm chắc đặc điểm của đối tượng, cũng là yêu cầu đảm
bảo tính thiết thực cho quá trình huấn luyện và học tập.
Vậy làm thế nào để đảm bảo tính thiết thực, mối quan hệ thống nhất
giữa lý luận với thực tiễn, dạy học gắn chặt với đối tượng? Hồ Chí Minh
đã chỉ ra những biện pháp, cách thức cụ thể để thực hiện những yêu cầu
trên. Theo Bác, để đáp ứng nhu cầu cán bộ cho cách mạng cần phải tổ
chức các lớp học xoá nạn mù chữ, nâng cao trình độ lý luận, trang bị tri
thức khoa học cho cán bộ. Mỗi lớp học từ hai đến ba tháng, mỗi nơi tuỳ
hoàn cảnh mà định ngày, giờ học. Cách thức học tập trong các lớp đó là
nghiên cứu và thảo luận. Mỗi người đọc kỹ các tài liệu sau đó tự kiểm
điểm và kiểm điểm đồng chí của mình rồi đưa ra những ý kiến, những
nhận định của mình về vấn đề học tập và vận dụng vấn đề đó trong thực
tiễn... Trong lớp học thì các bài học do một ban phụ trách sắp xếp, có
kiểm tra, đánh giá việc học tập, sự tiến bộ của mọi người, tăng cường
thực hành nhằm “phát huy ưu điểm, hạn chế, sửa chữa nhược điểm”.
Trong đó, Người rất coi trọng hình thức tự học và cho rằng phải “lấy tự
học làm cốt. Do thảo luận và chỉ đạo giúp thêm vào”19. Đây là cách học

mới nói”, sau khi viết rồi phải xem đi, xem lại nhiều lần, chưa biết rõ
ràng, chưa nghiên cứu, Người khuyên “chớ nói, chớ viết”. Quá trình huấn
luyện và học tập sẽ đạt kết quả tốt, thiết thực và xoá bỏ được căn bệnh là
thói ba hoa khi và chỉ khi tuân thủ một cách nghiêm túc những chỉ dẫn
trên của Người.
Những tư tưởng về giáo dục của Người trong tác phẩm thể hiện sự
vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác- lênin về giáo dục, sự kết tụ tinh hoa
của truyền thống giáo dục dân tộc. Đó là những chắt lọc từ thực tiễn hoạt
động cách mạng đầy gian khổ của mình thành những tư tưởng chỉ đạo
thành công cuộc kháng chiến kiến quốc, tạo tiền đề xây dựng nền giáo
dục hiện đại, phát triển xã hội của dân do dân và vì dân. Mặc dù những tư
tưởng của Người ra đời trong thời kỳ khốc liệt nhất của dân tộc nhưng nó
20

Sđ d: tr 301


17

vẫn giữ nguyên giá trị là kim chỉ nam cho sự nghiệp giáo dục nói chung,
quá trình xây dựng và phát triển lý luận dạy học, giáo dục trong nhà
trường nói riêng. Những tư tưởng của Người là cơ sở vững chắc cho công
cuộc đổi mới giáo dục, chấn hưng nền giáo dục trong xã hội ngày nay.
“Phấn đấu xây dựng nền giáo dục hiện đại, của dân, do dân và vì dân, bảo
đảm công bằng về cơ hội học tập cho mọi người, tạo điều kiện để toàn xã
hội học tập và học tập suốt đời, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện
đại hoá đất nước”21.
Đứng trước xu thế hội nhập, đã và đang đặt ra những yêu cầu cao cho
giáo dục nước ta nói chung, quá trình giáo dục trong các trường đại học
quân sự nói riêng là phải đổi mới toàn diện quá trỡnh đào tạo, bồi dưỡng