Chủ đề : Những đặc điểm của doanh nhân Việt Nam
Thông qua một số nghiên cứu thứ cấp và đánh giá cá nhân kết hợp phân tích kết
quả điều tra sơ cấp (phỏng vấn đối với 3 nhà lãnh đạo doanh nghiệp Việt Nam), tôi có
một số phân tích về 3 đặc điểm của doanh nhân Việt Nam (theo gợi ý) một cách khái
quát nhất.
Các doanh nghiệp được phỏng vấn là các doanh nghiệp kinh doanh đa lĩnh vực,
bao gồm các lĩnh vực sản xuất, thương mại và dịch vụ với số lao động trung bình trong
năm là trên 35 lao động (doanh nghiệp vừa và nhỏ) và mới gia nhập thị trường trong
khoảng 6 - 10 năm (Xin xem 3 phiếu câu hỏi kèm theo).
1. Mức độ chấp nhận rủi ro trong kinh doanh
Rủi ro là bất cứ điều gì không chắc chắn có thể ảnh hưởng tới các kết quả của
chúng ta so với những gì chúng ta mong đợi1.
Hầu hết mọi người nghĩ rằng các yếu tố rủi ro xảy ra hoàn toàn ngẫu nhiên.
Nhưng nó chỉ thật sự là ngẫu nhiên, nếu phía sau không có sự phụ thuộc vào giá cả
trong một thị trường kinh doanh cạnh tranh. Đúng là khi nghĩ về các rủi ro, chúng ta
thường liên tưởng ngay tới vấn đề tài chính. Trên thực tế, rủi ro tài chính là điều quan
trọng, nhưng không nên để nó thu hút toàn bộ sự quan tâm của bạn. Bạn cần chú ý tới
cả những rủi ro phi tài chính - loại rủi ro vốn không thể định giá bằng các chương trình
quản lý rủi ro dựa trên các con số hiện hữu.
Tôi tin rằng chúng ta có thể nhìn nhận các rủi ro phi tài chính như những gì có
thể học hỏi và thấu hiểu. Ví dụ như thời tiết chẳng hạn. Trước kia, chúng ta không có
đủ kiến thức và sự hiểu biết để nói một cách chính xác thời tiết sẽ như thế nào. Song
những dự đoán của chúng ta ngày càng đạt được mức độ chính xác cao hơn. Các nhà
khoa học khí tượng thuỷ văn đang tiến hành các chương trình tính toán phức tạp, cũng
như xây dựng các dự án đào tạo, nghiên cứu chuyên gia trong lĩnh vực này. Giờ đây,
chúng ta không còn nghĩ về thời tiết như một yếu tố hoàn toàn ngẫu nhiên nữa.
Theo các kết quả điều tra, khoảng 70% doanh nhân lãnh đạo các doanh nghiệp
dân doanh ở độ tuổi dưới 45 (đối với doanh nghiệp nữ, tỷ lệ đó là 62%, với doanh
nghiệp quốc doanh là 20 – 25%). Tuổi đời trẻ, ảnh hưởng nhiều tới tính năng động, ý

1

nghiệp: - Rủi ro vỡ nợ; - Rủi ro kinh doanh; - Rủi ro thanh khoản; - Rủi ro sức mua
hay rủi ro lạm phát; - Rủi ro lãi suất; - Rủi ro công nghệ; - Rủi ro chính trị; - Rủi ro thị
trường.
Có một câu nói rất hay là: “Không rủi ro có nghĩa là không lợi nhuận. Nơi rủi
ro cao thì cũng kỳ vọng lợi nhuận cao”, vấn đề chỉ là quản lý rủi ro đó như thế nào.
Không phải tất cả 8 loại rủi ro này có thể đồng thời xảy ra tại một thời điểm và với


cùng một vụ đầu tư. Mặt khác, các loại rủi ro khác nhau có mối liên hệ với nhau. Điều
quan trọng là phải đánh giá một cách cẩn trọng sự tồn tại của mỗi loại rủi ro, và mức
độ của nó trong mỗi cơ hội đầu tư.
Việt Nam ra nhập WTO được các nhà lãnh đạo và giới doanh nghiệp Việt hay
thích dùng từ gọi là “ra biển lớn”. Ra biển lớn là chấp nhận rủi ro. Biển lớn chứa đựng
cả những cơ hội "cá về đầy khoang" cũng như những rủi ro của những cơn bão lớn.
Chỉ những Doanh nghiệp và doanh nhân dám chấp nhận sự thách thức của biến cả mới
xứng đáng thu nhận về mình sức mạnh của đại dương. Ra biển lớn cần thuyền trưởng
vững vàng và đội ngũ thuỷ thủ dạn dày sóng gió. "Sóng cả nhưng không ngã tay chèo"
là nhờ vào “thuyền trưởng” - tức là ban giám đốc và hội đồng quản trị của Doanh
nghiệp, và "thủy thủ đoàn" - tức là nhân viên của Doanh nghiệp. Ra biển lớn cần “hoa
tiêu” giỏi, cần có la bàn và hệ thống định vị, dẫn đường tốt. Ra biển lớn cần tàu lớn, và
quan trọng hơn, cần tàu tốt. Hơn 90% doanh nghiệp hiện nay của Việt Nam là nhỏ và
vừa, trong đó phần lớn trong số đó lại là nhỏ và rất nhỏ. Để cạnh tranh trên thị trường
quốc tế, không thể không có Doanh nghiệp lớn. Có một nghịch lý hiện nay là chúng ta
vừa thiếu vừa thừa Doanh nghiệp lớn: thiếu những Doanh nghiệp lớn có khả năng
cạnh tranh quốc tế, trong khi lại thừa Doanh nghiệp lớn kém hiệu quả (Tập đoàn Kinh
tế Nhà nước). Ra biển lớn cần một hệ thống bảo hiểm rủi ro tin cậy. Ngay cả khi các
Doanh nghiệp dám chấp nhận rủi ro thì họ cũng cần tìm những biện pháp để giảm bớt
và phân tán rủi ro. Ở đây, vai trò của Nhà nước là hết sức quan trọng. Ra biển lớn cần
hiểu biết và tôn trọng "luật hàng hải" quốc tế, luật biển quốc tế khác luật sông nội địa.
Đã một thời gian dài các Doanh nghiệp Việt quen với việc xé rào và lách luật hơn là

rằng người Việt thông minh, sáng tạo, nhưng nhiều khi các sáng tạo đó mang nặng
tính chất manh mún, đối phó, thiếu tầm tư duy dài hạn, chủ động.
Vậy thì gốc vấn đề là ở đâu ? Trước hết, một số không ít doanh nhân có trình độ
học vấn hạn chế, kỹ năng kinh doanh thấp. Theo kết quả cuộc điều tra của MPDF và
doanh nhân nữ nói trên cho thấy chỉ có khoảng 25% nữ chủ doanh nhân có trình độ đại
học hoặc là trên đại học, trong khi có tới 32.5% chưa học tới phổ thông trung học. Từ
những thống kế về doanh nhân nữ ta có thể suy ra tỷ lệ tương tự đối với nam doanh
nhân. Đó là lỗ hổng rất lớn, hạn chế khả năng và tầm nhìn của doanh nhân trong thế
giới kinh doanh hiện đại ngày nay và do đó giảm hiệu quả và tính sáng tạo của doanh
nghiệp. Lý giải ở góc độ khác, Việt Nam bị ảnh hưởng mạnh bởi đạo Khổng và phần
nào nữa là đạo Phật. Khổng giáo vốn trọng lễ nghi, thứ bậc, hình thức. Phật giáo
khuyến khích an nhiên, tự tại, đơn giản. Nhiều người cho rằng cả hai trào lưu tư tưởng
này đều phản tự do. Quan niệm như vậy là cực đoan, nhưng cũng phải thừa nhận rằng,
hai luồng tư tưởng này đều không mấy khuyến khích những con người năng động,


sáng tạo, đổi mới, sẵn sàng chiến đấu, vươn lên trong môi trường cạnh tranh tự do
khốc liệt.
Ngày nay chúng ta thường nghe quá nhiều đến những lý thuyết trong quản trị
doanh nghiệp: quản trị sản xuất, quản trị nhân sự, quản trị chiến lược, quản trị
marketing,… Rồi rằng doanh nghiệp cần phải “nhắm vào thị trường, hướng tới khách
hàng”, phải đưa ra thị trường những sản phẩm tốt nhất, giá cạnh tranh nhất, phải xây
dựng một đội ngũ công nhân lành nghề, đầu tư trang thiết bị hiện đại, công nghệ tiên
tiến. Và giờ đây hình như đó đang là đích trong tư duy chiến lược của các nhà doanh
nhân Việt.
Cần phải có cái nhìn toàn cục hơn, trong bối cảnh một “thế giới phẳng”, một
chiến lược “đại dương xanh” và một nền “kinh tế tri thức” thì ta “giật mình” nhận thấy
rằng: tập đoàn Nike, Reebook không có một nhà máy nào cả, Nokia đa phần sản phẩm
Made in China, … Cả một tòa nhà khổng lồ của Nike ở giữa trung tâm New York chỉ
quản lý 3 mảng chính: Hệ thống nghiên cứu và Phát triển (R&D); Hệ thống phân phối

nam đang bước vào giai đoạn thử thách gay go nhất cho Chính phủ cũng như giới
doanh nghiệp.
Ở một góc độ nào đó thì khả năng dự báo, sự linh hoạt trong chiến lược kinh
doanh và khả năng tư duy không chuẩn mực là những nhân tố mang tính sáng tạo cao
của doanh nhân trong việc đưa doanh nghiệp của mình vượt khó khăn.
Cuộc khoảng hoảng tài chính toàn cầu đang diễn ra kéo theo một loạt các định
chế tài chính, các tập đoàn khổng lồ sụp đổ hoặc trên bờ vực phá sản. Những lý thuyết
kinh tế, tài chính, những chuẩn mực kinh doanh tưởng chừng bền vững nhất, tiên tiến
nhất thì nay lung lay dữ dội và gây ra sự hoài nghi cho các nhà kinh tế. Và cùng lúc
đó, thành công của các doanh nghiệp khi thực thi công việc ngược lại với các chuẩn
mực lại đem lại những thành công bất ngờ. Cuối năm 2008 khi thị trường tài chính Mỹ
lung lay dữ dội thì theo logic chuẩn mực chung đồng Dollar Mỹ nhất thiết phải mất
giá, vậy mà thực tế cho thấy một điều kỳ lạ là đồng Dollar Mỹ lại lên giá một cách
mạnh mẽ và có tính bền vũng với tất cả các đồng tiền khác. Nếu lý giải vấn đề theo
hướng không chuẩn mực thì sự việc này lại mang tính logic của nó và nếu doanh
nghiệp cũng “hành xử “theo một kiểu không chuẩn mực tương tự thì đây lại là cơ hội
lớn với họ.
Tưởng chứng câu chuyện không xa của Warren Buffet về những nguyên tắc
thành công trên thị trường chứng khoán “hãy đầu tư khi thị trường run sợ …” là những
minh chứng. Rồi câu chuyện về thị trường bất động sản của Việt Nam: khi bất động
sản tăng thì đổ xô vào mua, khi thị trường càng xuống thì càng ít người mua. Vậy ta
sao không làm ngược lại ?


Ở tầm vĩ mô cao hơn, ta nhận thấy những thiệt hại khôn lường nếu người điều
hành nền kinh tế đất nước “thiếu” những tư duy không chuẩn mực thì hậu quả như thế
nào. Từ đầu năm 2008, khi kinh tế đất nước bước vào giai đoạn lạm phát nghiêm trọng
thì Nhà nước đã rất “đúng bài” khi tăng lãi suất cơ bản lên và đã phần nào kìm hàm
được lạm phát. Nhưng có điều là đáng tăng lãi suất với mức vừa phải, vừa tăng vừa
“lựa” thì họ lại tăng với một tốc độ chóng mặt. Một hệ lụy xảy ra là chỉ vài tháng sau

- Tiên phong về văn hóa và tri thức
Khi Việt Nam chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, chúng ta có cái nhìn
logic hơn về mối quan hệ cung – cầu, giá – cầu; nhưng chỉ khi các siêu thị Metro,
Vincom, BigC, Nguyễn Kim, Parkson,… tung những “đòn” siêu khuyến mãi, chúng ta
mới nhận thức một cách trực quan, đầy đủ sự vận động của giá lên cầu, cũng như
quyền năng, giới hạn của người tiêu dùng trong 3 trụ cột quyết định đến nhịp độ phát
triển đất nước, bao gồm: xuất khẩu – tiêu dùng trong nước – đầu tư toàn xã hội.
Cùng với động lực mở rộng thị trường, doanh nhân có nhu cầu sử dụng những
biểu tượng văn hóa dân tộc. Họ là sứ giả đưa những tinh hoa Việt Nam ra thế giới.
Những Café Trung Nguyên, đôi dép Bitis, bánh kẹo Kinh Đô, tà áo dài của nhà thiết
kế thời trang Minh Hạnh, gạch ngói Secoin, … xuất hiện ở nhiều châu lục, khiến Việt
Nam gần gũi hơn trong con mắt bạn bè thế giới.
Hoạt động của doanh nhân còn mở rộng ra thị trường nhân lực, buộc các trường
đại học, viện nghiên cứu phải đổi mới phương pháp giáo dục, nghiên cứu khoa học
theo hướng coi trọng thực hành hơn. Sỡ dĩ doanh nhân giữ vai trò tiên phong trong
sáng tạo, đổi mới nhận thức, cách nhìn như vậy là do họ là đối tượng sử dụng tài
nguyên (đất, mặt nước, rừng, dải tần số, nhân lực, thông tin,…) nhiều nhất; họ cũng là
đối tượng sử dụng công nghệ nhiều nhất.
Tính tiên phong cũng là nhân tố quan trọng bậc nhất trong chiến lược cạnh
tranh vượt lên đối thủ . Tại Công ty Secoin, tiêu chí “luôn tạo ra sự mới lạ” như kim
chỉ nam cho hoạt động R&D để phát triển sản phẩm mới. Theo thống kê, cứ 1 tháng
chúng ta cho ra 1 model gạch mới và mỗi năm lại tung ra thị trường 1-2 chủng loại sản
phẩm mới. Điều dó đã đẩy các đối thủ cạnh tranh của Secoin luôn ở thế người đi sau.
Mỗi khi họ copy xong 1 model gạch của chúng tôi thì cũng là lúc chúng tôi kịp tung ra
model mới được bán với giá cao, còn model cũ thì hạ giá để cạnh tranh với đối thủ.
Với chiến lược này, Secoin luôn là người tiên phong chiếm lĩnh và dẫn dắt thị trường
trong lĩnh vực của mình.
Các doanh nghiệp được phỏng vấn thống nhất với nhận định rằng bản thân
doanh nghiệp là đơn vị đầu tiên trên thị trường tung ra các sản phẩm, dịch vụ mới, áp
dụng những kỹ thuật và công nghệ mới. Đồng thời với đó họ là đơn vị đầu tiên đưa ra