ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP.HCM
ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN


TIỂU LUẬN VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA

LÝ GIẢI HIỆN TƯỢNG TÁC PHẨM ĂN KHÁCH CỦA
NGUYỄN NHẬT ÁNH TRONG BỐI CẢNH VĂN HÓA ĐỌC
Ở VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XXI
TRƯỜNG HỢP TÁC PHẨM “CHO TÔI XIN MỘT VÉ ĐI TUỔI THƠ”

Giảng viên: TS Nguyễn Văn Hiệu
Học viên: Nguyễn Thị Thu

TP Hồ Chí Minh, tháng 08 – 2012


LÝ GIẢI HIỆN TƯỢNG TÁC PHẨM ĂN KHÁCH CỦA NGUYỄN NHẬT
ÁNH TRONG BỐI CẢNH VĂN HÓA ĐỌC Ở VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XXI
TRƯỜNG HỢP TÁC PHẨM “CHO TÔI XIN MỘT VÉ ĐI TUỔI THƠ”
Văn hóa đọc là một bộ phận của văn hóa, đóng vai trò quan trọng trong việc định
hướng tâm hồn, nhân cách, lối sống của con người, đặc biệt là giới trẻ. Đọc không chỉ
đơn thuần là tiếp nhận, tích lũy thông tin, nâng cao tri thức mà còn phải biết chọn lọc,
vận dụng những gì hữu ích đã lãnh hội được đưa vào cuộc sống. Chính vì thế, các nhà
văn, nhà thơ đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển tải tri thức, tư tưởng, giá trị cuộc
sống đến người đọc thông qua tác phẩm của mình.
Nhắc đến dòng văn học dành cho thiếu nhi và tuổi mới lớn trong giai đoạn cuối
thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, Nguyễn Nhật Ánh là tác giả tiêu biểu và chiếm vị trí đặc biệt.
Hiếm có nhà văn nào có lượng độc giả phong phú về số lượng lẫn lứa tuổi như ông.
Không chỉ thu hút được độc giả nhỏ tuổi, ông còn giành được sự yêu mến của cả sinh
viên. Cũng hiếm có nhà văn nào có nhiều tác phẩm đã xuất bản được tái bản liên tục để

đánh giá cao những tác phẩm văn học có tính hàn lâm cao nên khá kén độc giả. Chỉ
những người có trình độ chuyên môn, am hiểu sâu mới có khả năng lãnh thụ được giá trị
ẩn sâu của tác phẩm. Nhưng với “Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ” cũng như nhiều tác
phẩm khác của Nguyễn Nhật Ánh đều rất dễ đọc, dễ cảm nhưng vẫn mang trong mình
những thông điệp và ý nghĩa riêng. Để có nhiều độc giả thì phải làm cho người ta hiểu
mình muốn nói gì bằng phương thức đơn giản nhất. Đó là lý do tại sao các tác phẩm của
Nguyễn Nhật Ánh nói chung tuy không được giới phê bình văn học đánh giá cao nhưng
lại thu hút lượng lớn độc giả mọi lứa tuổi như vậy. Bất cứ ai cũng có thể đọc và hiểu
những gì ông viết: người học cao hay thấp, làm nghề gì: công nhân hay nhà nghiên cứu, ở
bất cứ đâu: nông thôn hay thành thị, và trong bất cứ độ tuổi nào: trẻ em, người lớn hay
2

Nguyễn Nhật Ánh: Thành công nhờ có “khóe” văn riêng />3

Thói quen đọc ở Việt Nam chưa hình thành vững chắc - />name=News&file=article&sid=401428


người già. Họ thấy được tác phẩm được viết để dành cho họ chứ không phải chỉ những
người có trình độ học vấn cao. Điều này thể hiện ở các khía cạnh:
Một là, về thể loại truyện
Cũng như nhiều tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh như “Tôi là Bê Tô”, “Tôi đã
thấy hoa vàng trên cỏ xanh”…, “Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ” cũng là truyện dạng tự
sự, chuyện của nhân vật “tôi” - thường là một đứa trẻ. Hình thức tự sự thường tạo cho
người đọc sự gần gũi, thân thiện bởi sự mở lòng của tác giả. Bên cạnh đó, giọng kể là của
trẻ con chứ không phải chuyện mẹ kể con nghe. Mọi sự vật, sự việc được đề cập đến
trong truyện đều được nhìn nhận dưới là dưới lăng kính của trẻ con. Chính yếu tố đó tạo
nên sự nhẹ nhàng cho độc giả về tâm lý cả khi chuẩn bị đón nhận lẫn trong quá trình tiếp
nhận bởi chuyện của một đứa trẻ kể bao giờ cũng giản đơn hơn, ngây ngô, đáng yêu hơn
và cũng hài hước hơn là của một người lớn. Ông“chiếm được tình cảm của hàng triệu
người đọc không ngoài quy luật tự sự và đối thoại nội tâm của tuổi thơ, không ngoài việc

đến mẩu bánh khác. Cứ như thể tôi là chó thật và nó là tôi thật” [Nguyễn Nhật Ánh
2012: 192-193] đến những tình huống phải chịu đòn : “Tôi leo lên gường nằm sấp xuống
chho ba tôi đét roi vào mông. Chỉ vì cái tội mà thực ra tôi không hề mắc phải : Mới nứt
mắt đã bày đặt lăng nhăng. Buồn ơi là sầu!” [Nguyễn Nhật Ánh 2012: 82].
Vì nhân vật tự sự là đứa trẻ con nên tất cả những gì được kể không mang tính
giáo điều, không có chuẩn đạo đức từ người lớn mà tôn trọng cái nhìn trẻ con, thậm
chí còn lên tiếng bênh vực những hành động quái gở như uống nước trong chai và ăn
cơm trong thau:“Thật sáng tạo, những đứa trẻ đó. Chúng làm vậy chẳng qua chỉ để đời
bớt nhạt. Lý do mới lành mạnh làm sao. Nhưng người lớn lại coi đó là ngổ ngáo, ngược
đời và không giống ai những điều mà bọn trẻ chỉ đơn giản coi là thú vị” [Nguyễn Nhật
Ánh 2012: 106], táo bạo hơn là mở hẳn phiên toàn xử bố mẹ. Mọi tình tiết, sự việc được
đưa ra nhưng lại không quy về quan điểm đạo đức, không đánh giá là ngoan hay hư. Dù


qua lứa tuổi học trò nhưng văn của Nguyễn Nhật Ánh vẫn gần gũi, thu hút được độc giả
nhỉ vì hầu như ít có khoảng cách về thế hệ giữa tác giả và bạn đọc thể hiện trong tác
phẩm. Để có được sự thấu hiểu đó, tác giả phải tiếp cận với đối tượng sẽ viết, trò chuyện,
chơi đùa với các em để quan sát kỹ đời sống của trẻ con, phân tích tâm lý, hiểu được thế
hệ trẻ ngày nay thích gì, suy nghĩ thế nào và hơn thế là sự đồng cảm.
Những câu chuyện và thông điệp, giữa những kỷ niệm và những nhận định mang
tính triết học được đan cài liên tục nhưng rất tự nhiên tạo ra sự hài hòa, cân đối chứ
không gây cảm giác có chủ ý. Như trường hợp tác giả đánh giá về người bạn tên Tí sún:
“Khi sự thật thà tiếp cận chân lý thì nó đồng thời cũng là sự thông minh. Con Tí sún nói
thật lòng mình, không xấu hổ cũng không uốn éo: Em thích thế vì chồng em thích thế. Vì
vậy đó là một câu nói thông minh: nó chạm đúng vào bản chất tình cảm con người”
[Nguyễn Nhật Ánh 2012: 134]. Khi Đó là cách viết phù hợp với tâm lý, tư duy của bạn
đọc với lối văn mềm mại nhưng vẫn chứa đựng tính giáo dục sâu sắc bằng một cách thức
dễ đi vào tâm hồn con người nói chung, kể cả tâm hồn vốn nhạy cảm, dễ dao động của
tuổi mới lớn.
Tác giả còn sử dụng những hình ảnh trực quan để gán cho một sự việc khiến câu

cách nào khác khi chúng tôi còn quá trẻ trong khi thế giới thì lại quá già… bọn nhóc
chúng tôi cần một thế giới non trẻ và giàu có của riêng mình” [Nguyễn Nhật Ánh 2012:
53-55]. Nhưng trí tưởng tượng còn làm được một việc vĩ đại hơn là tìm kho báu và “nếu
không hì hục xới tung khu vườn lên để tìm kho báu thì cuộc sống của chúng tôi không
biết sẽ buồn tẻ đến nhường nào” [Nguyễn Nhật Ánh 2012: 144]. Dù sử dụng mọi cách
thức nhưng đều không thắng được cái thế giới logic mạnh mẽ của người lớn. Truyện có
những chi tiết ko giống, thậm chí trái với hiện thực bởi đó là những liên tưởng, suy nghĩ
của trẻ nhỏ. Nó tạo nên sự xung đột giữa một thế giới phi thực - sáng tạo của trẻ con với
thế giới hiện thực cũ kỹ của người lớn, chỉ vì những đứa trẻ con muốn trở nên độc đáo
giữa một vũ trụ đồng phục đã bày sẵn hoành tráng ra đó. Nó gần với tâm lý thử và chứng
minh làm người lớn của con trẻ. Chính tuýp nhân vật mang tính nổi loạn, sáng tạo theo


cách rất trẻ con này mới đúng với phổ quát tính cách của mọi đứa trẻ và tất cả loài người
nói chung khi chịu một sự áp đặt mà chưa ý thức được cái lợi của sự áp đặt đó. Bởi vậy
mà nó tạo nên sự đồng điệu về tâm hồn, ai cũng có thể tìm thấy mình trong đó.
Hai là, về cốt truyện với hai đặc điểm:
Tính giải trí:
Trẻ em hiện nay cần những truyện mang tính giải trí chứ ko phải là những truyện
mang đậm chất xã hội chủ nghĩa, không nặng về tư tưởng chính trị. Bên cạnh đó, các tác
giả hiện nay có tuổi thơ khác biệt nhiều với thời điểm hiện tại, chủ yếu là gian nan khổ
cực và trải qua chiến tranh, lại hạn chế tiếp cận với nhu cầu của thiếu nhi hiện tại. Trong
khi đó, trẻ em ngày nay lại sống trong thời đại mới với thế giới quan nhân sinh quan khác
cho nên không thể áp đặt những cuốn sách mà các tác giả thế hệ trước cho các em được.
“Lá cờ thêu sáu chữ vàng” là truyện khơi dậy lòng yêu nước của trẻ em thông qua
tấm gương của Trần Quốc Tuấn thời niên thiếu với hành động bóp nát quả cam, đòi đi
đánh giặc. Thế nhưng, đó là cách thể hiện lòng yêu nước trong bối cảnh đất nước bị xâm
lược. Nó sẽ trở nên khó tiếp nhận khi trẻ em hiện nay sống trong bối cảnh hòa bình.
Hay như “Dế mèn phưu lưu kí” với thông điệp muôn loài là anh em có vẻ như
đang dần trở nên xa vời so với tầm nhận thức của trẻ em nói chung. Đặc biệt là thời đại

Tính giáo dục
Theo Nguyễn Nhật Ánh: “Trong tâm hồn nhà văn phải có một nhà sư phạm mẫu
mực nữa. Với những đối tượng khác - những đối tượng đã tự nhận thức, đã tự chịu trách
nhiệm về hành vi của mình thì nhà văn có thể lột trần sự việc để bạn đọc tự cảm nhận và
chọn lọc. Nhưng với đối tượng thiếu nhi và tuổi mới lớn thì không thể” 7. Viết cho trẻ em
nên những tình tiết câu chuyện được đưa vào tác phẩm phải có sự chọn lọc và điều chỉnh.
Nhà văn phải đứng từ góc nhìn của một đứa trẻ để nhìn thế giới xung quanh bằng cảm
quan trong sáng của một đứa trẻ, chưa bị những cảm xúc kiểu người lớn hay suy tư từ sự
từng trải cuộc đời chi phối bởi “nếu nhà văn cay cú với cuộc đời, ném vào trang viết của
Lê Minh Quốc lý giải “ma lực” Nguyễn Nhật Ánh: Trong nhà văn có một nhà sư phạm />7
Lê Minh Quốc lý giải “ma lực” Nguyễn Nhật Ánh: Trong nhà văn có một nhà sư phạm />6


mình những suy nghĩ thô lỗ, những tình tiết bỉ ổi thì người hứng chịu trước nhất là con
em của nhà văn và kế đến là độc giả” 8.
Tác phẩm với những triết lý rất nhẹ nhàng, dễ cảm thụ được lồng vào những câu
chuyện đời thường: “Khi lớn lên thì tôi phải công nhận giấc ngủ trưa đối với một người
lớn tuổi đúng là quý hơn vàng” [Nguyễn Nhật Ánh 2012: 21], “Tại sao – một câu hỏi
mang mầm mống triết học” [Nguyễn Nhật Ánh 2012: 52] hay những chuyện mang tính
người lớn hơn như vẻ đẹp của một cô gái trong tình yêu “khiến người đối diện chú ý
nhưng nó chỉ đóng vao trò soi đường như ánh đèn pin trong tay người dẫn chỗ trong rạp
hát… Tình yêu cũng vậy, ấn tượng về vẻ bên ngoài rất đáng kể nhưng đáng kể hơn nữa
là vẻ bề ngoài đó có đang cất giấu điều gì đáng kể ở đằng sau nó hay không” [Nguyễn
Nhật Ánh 2012: 63-64]… Đây sẽ là những kiến thức rất cần thiết cho việc định hình tư
tưởng, tâm hồn cho trẻ để khi bước vào đời, các em sẽ có cái nhìn điềm tĩnh hơn vào
cuộc sống.
Những kiến thức đó dù không mới với người lớn nhưng cũng không có nghĩa là
không cần thiết với họ. Đôi khi vì bận rộn với công việc và cuộc sống, không ít người bỏ
quên những kiến thức tưởng chừng như căn bản như thế. Nguyễn Nhật Ánh đã nhắc lại,
thậm chí chỉ ra sự khác biệt giữa trẻ em và người lớn ở cùng một hành động như trường
8


những hành động của trẻ con, phạm khuyết điểm là đặc quyền của người lớn: bố vẫn
thường nhậu xỉn về khuya nhưng lại luôn gầm gừ với con “Mày đi đâu giờ này mới về?”.
Mẹ vẫn thường để quên và lạc mất chìa khoá tủ, nhưng con lỡ làm mất chiếc xe đạp từ
năm ngoái mà đến tận năm nay mẹ vẫn lôi ra trách móc “như thể con đã làm mất trăm
cái xe rồi ấy”. Nếu có con mèo làm vỡ bình hoa mà bố mẹ không nhìn thấy thì đứa con
phải là người chịu lỗi, nó oan ức nhưng không kịp giãi bày và lẽ dĩ nhiên là chẳng ai tin
nó… Để giải quyết bất công này, “một phiên tòa vô tiền khoáng hậu: trẻ con xử người
lớn: được mở ra. Đây không phải là sự hỗn láo của trẻ em bởi “có lẽ trên cõi đời này
không có đứa trẻ nào chưa từng oán trách ba mẹ” [Nguyễn Nhật Ánh 2012: 157-164].
Mỗi đứa trẻ đều có 1 phiên toà trong lòng mình, chỉ là người ta có chịu thừa nhận nó hay
không mà thôi. Và “người lớn cần phải biết rằng trẻ con cũng thường xuyên phán xét họ
nghiêm khắc không kém gì họ phán xét chúng. Điều đó sẽ giúp người lớn chú ý đến cách
sống của mình” [Nguyễn Nhật Ánh 2012: 208]. Ông đã “gom góp lại những hạt bụi” kí
ức của những người đã “phủi kỷ niệm như phủi bụi, nhằm phi tang quá khứ”, và cuối
cùng rút ra nhận định: “Lúc mà bạn nhận ra rằng, thỉnh thoảng tắm mình trong dòng
sông trong trẻo của tuổi thơ sẽ giúp bạn gột rửa những bụi bặm cua thế giới người lớn
một cách diệu kỳ” và “để sống tốt hơn, đôi khi chúng ta phải học làm trẻ con trước khi

Thị Hóa - Trưởng phòng kinh doanh nội địa, Công ty FAHASA: “Ở dòng sách văn học
thì số đầu sách văn học dịch vẫn chiếm vị trí áp đảo về lượng sách bán chạy, còn các
đầu sách Việt số lượng bán chạy chỉ tập trung ở một vài tác giả đã có thương hiệu như:
Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Tư, còn các tác giả còn lại, số lượng phát hành không
đáng kể, chỉ 5.000 bản sách trở xuống” 13.
Ba là, về hình thức quảng bá
Hiện nay, do quỹ thời gian rảnh rỗi hạn hẹp, cùng với việc định hướng, hướng dẫn
thế hệ trẻ phương pháp đọc sách, trong khi thị trường sách quá đa dạng nên việc tìm hiểu
và chọn lọc sách của người dân có phần thụ động. Quan niệm về sách cũng thay đổi: “đã
qua cái thời “hữu xạ tự nhiên hương” theo kiểu miễn sách tốt, sách hay thì sớm muộn gì
bạn đọc cũng ủng hộ và tìm mua sách không chỉ mang giá trị văn hóa -tinh thần mà còn
mang giá trị vật chất, sách làm ra phải đi liền với yếu tố lợi nhuận, tức là phải bán
13

Tiếp thị sách Việt: Lối đi còn... chông chênh - />

được”14. Chính yêu cầu này mà kỹ năng đưa sách đến với người đọc thông qua quảng bá
trở thành một khâu quan trọng.
Nguyễn Nhật Ánh là một trong những tác giả đã làm khá tốt khâu tiếp thị sách.
Những tác phẩm mới của ông thường được tổ chức ở những sự kiện như hội sách, họp
báo giới thiệu sách và có sự giao lưu tác giả, tác phẩm với độc giả. Khâu tiếp thị tốt cùng
với thương hiệu của tác giả đã mang lại thành công với rất nhiều đầu sách bán chạy.
Dường như văn chương Nguyễn Nhật Ánh trở thành một thành tố trong cấu trúc
giáo dục thẩm mỹ cho thiếu nhi bên cạnh những nền tảng giáo dục khác từ nhà trường,
gia đình, xã hội… Đó là một hiện tượng văn hóa độc đáo ở Việt Nam. Sự thú vị trong tác
phẩm của ông sẽ giúp độc giả hình thành thói quen đọc sách, tạo cơ sở cho việc phát triển
văn hóa đọc. Việc các bạn trẻ xếp hàng chờ xin chữ ký tặng của nhà văn có thể cho thấy
phần nào rằng: trẻ em không hề quay lưng với sách, luôn có mong muốn được phát triển
trí tưởng tượng của mình theo những tranh sách. Vấn đề là sách phải phù hợp với nhu
cầu, thị hiếu cũng như trình độ tư duy của người đọc. Những tác phẩm văn học đáp ứng