SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:
"TĂNG CƯỜNG HỨNG THÚ VÀ TẬP TRUNG CỦA HỌC SINH
TRONG GIỜ HỌC VẬT LÍ BẰNG CÁC TRÒ CHƠI"


I. ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lí do chọn đề tài:
Để học sinh học tập tích cực, chủ động lĩnh hội kiến thức trong giờ học thì đòi hỏi
phải có sự tập trung và hứng thú. Đối tượng học sinh THPT ngày nay, với sự bùng nổ
thông tin truy, tâm lí lứa tuổi, việc tập trung gặp rất nhiều khó khăn. Đối với môn vật lí,
được đánh giá là môn học khó, thì sự tập trung còn khó khăn hơn.
Một trong những cách giúp học sinh ở lứa tuổi này tập trung và tham gia tích cực,
chủ động trong các giờ học nói chung và giờ học vật li nói riêng là cho chung tham gia
vào các trò chơi, đặc biệt là các trò chơi phổ biến trên truyền hình. Các trò chơi này có sự
lồng nghép kiến thức liên quan đến môn học sẽ có tác dụng tốt cho học sinh trong việc
tích cực học tập. Đặc biệt trong độ tuổi này các em luôn muốn được thể hiện sự hiểu biết
của mình trước bạn bè.
Với các lí do trên, tôi chọn đề tài “TĂNG CƯỜNG HỨNG THÚ VÀ TẬP
TRUNG CỦA HỌC SINH TRONG GIỜ HỌC VẬT LÍ BẰNG CÁC TRÒ CHƠI” để áp
dụng trong năm học 2013- 214 tại trường THPT Yên Mỹ.
2. Tính cấp thiết của đề tài:
Mục đích dạy học ngày nay ở nước ta và trên thế giới không chỉ dừng lại ở việc truyền
thụ cho học sinh những tri thức, kỹ năng mà loài người đã tích lũy được trước đây, mà
còn đặc biệt quan tâm đến việc bồi dưỡng cho học sinh năng lực sáng tạo ra những tri
thức mới, phương pháp mới, cách giải quyết vấn đề mới phù hợp với hoàn cảnh của mỗi
đất nước, mỗi dân tộc. Vì lẽ đó, người giáo viên cần phải nghiên cứu cải thiện chất lượng
dạy học [8].
Nghiên cứu tâm lý học lứa tuổi trung học phổ thông [7], chúng ta thấy học sinh phổ
thông rất có ý thức trong học tập, thích nghiên cứu, tự học và thích tìm tòi nhưng các em

- Nghiên cứu các trò chơi qua tài liệu, trên internet và trên truyền hình.
- Tổng hợp và lựa chọn trò chơi phù hợp với đặc thù của môn học.
- Xây dựng nguyên tắc trò chơi dựa trên lý thuyết đã nghiên cứu.
- Nghiên cứu một số công cụ hỗ trợ cho việc thiết kế trò chơi trên phầm mềm
powerpoint 2007.
4.2. Nghiên cứu thực nghiệm:
- Thiết kế trên phần mềm powerpoint một số trò chơi vật lý.
- Bước đầu tổ chức thực nghiệm ở các lớp mà tôi đang giảng dạy.


II. PHẦN LÝ THUYẾT:
1. Những yêu cầu của một trò chơi vật lí:
Vật lí học là khoa học thực nghiệm, vì vậy người học vật lí cần thiết phải thực
hiện thành thạo các hành động vật lí như: thiết kế, chế tạo dụng cụ thí nghiệm, mô hình
hóa một hiện tượng hoặc một thực thể vật lí cho đến các hoạt động cụ thể như lắp ráp
thực hiện thí nghiệm, sử dụng thông thạo các máy đo, lấy số liệu, phán đoán kết quả,…
Như vậy, muốn học tốt vật lí thì phải luôn thực hiện tốt các hành động vật lí.
Hành động vật lí còn là cách suy nghĩ, cách làm bên những sự việc cụ thể hàng
ngày có tính chất vật lí. Khi tiếp xúc với những hiện tượng vật lí, quá trình vật lí, học
sinh biết đặt câu hỏi đúng chỗ, có khả năng giải thích các hiện tượng và các quá trình ấy,
…
Để học sinh có nhiều cơ hội thực thi những hành động vật lí thì chúng ta nên
lồng ghép nhiều phương pháp và phương tiện dạy học, nhằm thu hút học sinh cả lớp tham
gia hoạt động, trong đó có hình thức dạy học thông qua trò chơi vật lí. Tức là từ trò chơi
mà lồng ghép kiến thức vật lí vào, làm cho học sinh có những giây phút thoải mái hoạt
động, làm giảm bớt căng thẳng nhưng vẫn đảm bảo học tốt. Muốn trò chơi đem đến hiệu
quả giáo dục cao thì cần phải thiết kế trò chơi với các yêu cầu như sau:
- Trò chơi phải có mục đích giáo dục rõ rệt.
- Trò chơi phải có nội dung phong phú, dựa trên kiến thức chuyên môn, mang
tính khoa học và phải gắn liền với các yêu cầu giáo dục trong trường và ngoài xã hội ở

mảnh nhỏ tùy theo số câu hỏi, mỗi mảnh sẽ mang nội dung của một câu hỏi đố vui. Nếu
học sinh trả lời đúng thì phần khuất sau câu hỏi đó sẽ hiện ra và các em có thể đoán nội
dung của bức tranh. Khi đã đoán đúng nội dung bức ảnh thì trò chơi kết thúc (xem phụ
lục 1).
- Phương tiện tổ chức: Thiết kế trò chơi trên powerpoint và trình chiếu trên
máy tính hoặc in trên giấy khổ lớn, hay có thể sử dụng bảng dính.
- Hình thức chơi: Chia đội. Các đội chọn câu hỏi và trả lời theo lượt. Đội nào
không trả lời được sẽ chuyển câu hỏi cho khán giả. Đội nào có nhiều câu trả lời đúng sẽ
chiến thắng.
Chú ý: Các câu hỏi ở các mảnh ghép nên có liên quan đến hình ảnh cần truyền tải để
rèn cho học sinh sự liên hệ, xâu chuỗi các vấn đề. Trò chơi này được áp dụng giống
một trong các lần chơi của trương trình đuổi hình bắt chữ rất nổi tiếng trên truyền
hình.
2.3. Trò chơi miêu tả vật lí:
- Nguyên tắc: Người chơi sẽ cầm trên tay danh sách từ (hay khái niệm vật lí)
mà ban tổ chức yêu cầu miêu tả. Khi đó, người miêu tả có nhiệm vụ dùng bất kì từ ngữ
hoặc hành động nào (có thể là dùng định nghĩa, từ đồng nghĩa, trái nghĩa, …, liệt kê các
từ cùng nhóm hoặc có liên quan đến từ trong danh sách) để diễn đạt cho đồng đội mình
đoán đúng từ trong danh sách. Người miêu tả không được nói bất kì từ nào trong danh


sách với đồng đội của mình. Đội nào đoán đúng nhiều từ hơn trong khoảng thời gian qui
định sẽ chiến thắng (xem phụ lục 2)
- Phương tiện tổ chức: Viết các từ cần miêu tả vào các tờ giấy và xếp lại để
người chơi bốc thăm ngẫu nhiên.
- Hình thức chơi: Chia đội. Có thể chia mỗi lớp học thành 2 đội.
2.4. Đố vui ô chữ vật lí:
- Nguyên tắc:
+ Cách tạo ô chữ thường: Để có ô chữ vật lý có ý nghĩa và hay thì chúng ta
nên chọn chủ đề cho ô chữ. Chủ đề đó chính là nội dung của ô chữ hàng dọc. Từ ô chữ

- Hình thức chơi: Chia đội. Thực hiện ngay trên lớp học hoặc vào các buổi sinh
hoạt dưới cờ.
2.6. Hoa thơm tặng thầy:
- Nguyên tắc: Sử dụng một cây (hay nhánh cây) có nhiều cành, chuẩn bị một số
bông hoa (số loại hoa phụ thuộc vào số đội tham gia trò chơi). Mỗi đội lần lượt lên hái
hoa, ẩn dưới mỗi búp hoa là một câu hỏi, nếu trả lời đúng thì hoa sẽ nở và dùng để tặng
thầy cô. Trả lời sai thì bỏ qua câu hỏi đó và nhường quyền hái hoa cho đội còn lại.
- Phương tiện tổ chức: Dùng cành cây trong tự nhiên hoặc tự làm theo ý thích
nhưng phải có thẩm mỹ. Hoặc có thể thiết kế trên powerpoint.
- Hình thức chơi: Chia đội. Mỗi đội sẽ chọn một loài hoa mà ban tổ chức đưa ra.
Đội nào trả lời nhiều câu hỏi nhất ứng với nhiều hoa nở trên cành sẽ chiến thắng.
3. Qui trình tổ chức trò chơi vật lí:
Để thực hiện một trò chơi vật lí, người dạy vật lí cần phải thực hiện theo một qui
trình cụ thể như sau:
- Bước 1: Xây dựng thể lệ trò chơi. Thể lệ có thể dựa trên nguyên tắc đã nêu, cũng
có thể bỏ bớt hay bổ sung thêm tùy điều kiện thực tế.
- Bước 2: Lựa chọn nội dung, chủ đề cần tuyên truyền. Muốn xác định được chủ đề
thì phải trả lời câu hỏi: “Trò chơi đem đến cho học sinh kiến thức mới gì? Hay khắc sâu
nội dung gì mà giáo viên cần truyền tải, nhấn mạnh?”
- Bước 3: Xây dựng hình thức và kết cấu câu hỏi.
- Bước 4: Thiết kế trò chơi trên phần mềm. Lựa chọn phần mềm thích hợp, sao cho
đảm bảo dễ thiết kế, dễ sửa chữa, hiệu chỉnh, giao diện đẹp. Phải thiết kế sao cho thí sinh
lựa chọn từ câu hỏi một cách ngẫu nhiên. Mỗi lần thí sinh chọn câu hỏi nào thì câu đó đổi
màu hoặc nhấp nháy đồng thời xuất hiện nội dung gợi ý. Nếu học sinh trả lời đúng, đáp
án sẽ được mở ra, ngược lại, câu hỏi đó vẫn là bí mật nhưng màu sắc phải khác để thông
báo với người chơi rằng câu hỏi này đã được chọn. Nên thiết kế trên một trang màn hình.
Cần thiết lập hiệu ứng thời gian, chuông đồng hồ, chấm điểm để trò chơi thêm sinh động,
gay cấn và hấp dẫn hơn [1].
- Bước 5: Tổ chức trò chơi.


ghép thường là đầu tiết học với mục đích kiểm tra bài cũ và cuối tiết học để củng cố bài.
Thời gian tối đa cho việc tổ chức trò chơi dạng này thường là khoảng 5 -10 phút. Ngoài
ra, tôi còn lồng ghép vào tiết ôn tập cuối chương để rèn luyện cho học sinh biết tổng hợp
kiến thức đã học, phát hiện ra mối tương quan của toàn chương trình học để khắc sâu hơn


nữa kiến thức vật lí. Thời gian có thể khoảng 15 phút. Trong trường hợp này nên phối
hợp nhiều trò chơi để tăng sức hấp dẫn và thu hút được nhiều học sinh tham gia.
III. THỰC NGHIỆM.
Dưới đây là các trò chơi tôi đã áp dụng tại các lớp tôi được giao dạy trong năm học
2013 – 2014.
TRÒ CHƠI 1: TRÒ CHƠI LẬT HÌNH
- Thể lệ: Xem phần 2.2.
- Nội dung ôn tập: Chương IV, V, VI. Lớp 12
- Mục đích giáo dục:
+ Giúp học sinh nhớ lại kiến thức của ba chương nêu trên.
+ Cung cấp thêm thông tin về nhà Vật lí nổi tiếng Albert Einstein.
CÂU 1

CÂU 2

CÂU 3

CÂU 4

CÂU 5

CÂU 6

CÂU 7

Vậy sóng trên thuộc loại sóng ngắn.

3

Bộ phận nào dùng để biến
dao động âm thành dao Loa
động điện có cùng tần số?

4

Giải thích một số hiện tượng trong tự
Nêu ứng dụng của hiện
nhiên và ứng dụng trong máy quang phổ
tượng tán sắc ánh sáng?
lăng kính.

5

Định nghĩa khoảng vân Là khoảng cách giữa hai vân sáng hoặc
giao thoa?
hai vân tối liên tiếp nhau.

6

Kể tên các bộ phân cấu
Ba bộ phận: Ống chuẩn trực, hệ tán sắc,
tạo nên máy quang phổ
buồng tối
lăng kính?


sau khi tắt ánh sáng kích thích.

Từ
Đây là bức tranh của nhà Bức ảnh của Albert Einstein năm 1921,
khóa vật lí nổi tiếng thế kỉ 20? khi lãnh giải Nô-ben về vật lí.


TRÒ CHƠI 2: TRÒ CHƠI MIÊU TẢ VẬT LÍ
- Thể lệ: Xem phần 2.3.
- Nội dung cần ôn tập: Chương I. Dao động điều hòa. Chương II. Sóng cơ và sóng âm.
Vật lí lớp 12 ban cơ bản.
- Mục đích giáo dục:
+ Ôn lại các kiến thức đã học ở 2 chương nêu trên.
+ Giúp học sinh nhìn nhận được sự liên tục của kiến thức trong chương trình học.
STT
1

Từ yêu cầu miêu
Cách miêu tả gợi ý
tả
Dao động cơ

Sự di chuyển qua lại của vật nào đó quanh một
vị trí cân bằng

x = A cos(ωt + ϕ )

Dạng của phương trình dao động điều hòa là
gì?


kể, đầu trên cố định.

Gia tốc rơi tự do

Ứng dụng công thức tính chu kì của con lắc

2
3
4

7
8

9


đơn để đo đại lượng nào trên Trái đất?
10
11
12
13
14
15
16
17
18

Dao động tắt dần

Kéo con lắc đơn lệch khỏi vị trí cân bằng rồi

phương trùng với phương truyền gọi là?

Chân không

Sóng cơ không truyền được trong môi trường
nào?

Bước sóng

………….. là quãng đường mà sóng truyền
được trong một chu kì?

Giao thoa

Hiện tượng hai sóng kết hợp gặp nhau tạo
thành các gợn sóng ổn định gọi là hiện tượng
gì?

19

20

Sóng kết hợp

Hai nguồn dao động cùng phương, cùng tần số
và có hiệu số pha không đổi theo thời gian gọi


là hai nguồn gì?
21

- Thể lệ: Xem phần 2.4.
- Nội dung cần ôn tập: Toàn chương trình Vật lý lớp 12 ban cơ bản.
- Mục đích giáo dục:
+ Ôn tập toàn kiến thức vật lí 12.
+ Tạo cho học sinh khả nảng phản ứng linh hoạt trước các câu hỏi mình gặp phải
đối mặt.
1

M

Ạ

C

H

2
3

D

4

T

9

O

Đ

N

G

Đ

I

Ệ

N

X

T

I

Ê

N

Đ

Ề

B

O


T

P

H

O

T

S

Ó

N

G

D

Ừ

N

G

Ả

M


B

I

Chủ đề

Ế

G

C

H

P

NỘI DUNG CÂU HỎI
STT

CÂU HỎI

ĐÁP ÁN

1

Một cuộn cảm có độ tự cảm L mắc nối tiếp với Mạch dao động
một tụ điện có điện dung C thành một mạch điện

I


6

Dùng thuyết này để giải thích tính chất hạt của ánh Thuyết Photon
sáng?

7

Sóng truyền trên sợi dây trong trường hợp xuất Sóng dừng
hiện các nút và các bụng gọi là?

8

Đại lượng này có tính chất cản trở dòng điện xoay Cảm kháng
chiều và có tác dụng làm i trễ pha 900 so với u

9

Quá trình phân hủy tự phát của một hạt nhân Phóng xạ
không bền vững gọi là quá trình gì?

Hàng Là một trong những thiết bị dùng trong nhà máy Máy biến áp
ngang điện.


TRÒ CHƠI 4: ĐỐ VUI BA DỮ KIỆN VẬT LÍ
- Thể lệ: Xem phần 2.5.
- Nội dung ôn tập: Toàn bộ chương trình vật lý trung học phổ thông.
- Mục đích giáo dục:
+ Giúp học sinh phát hiện mối tương quan giữa toàn bộ chương trình Vật lý trung
học phổ thông.

Dữ kiện 3: Nó có số vòng dây ở cuộn thứ cấp
nhỏ hơn ở cuộn sơ cấp.

3

Đại
lượng
gì?

Dữ kiện 1: Là một trong những đặc trưng của Bước
sóng hình sin.
sóng
Dữ kiện 2: Hai phần tử cách nhau một đại lượng
này thì dao động cùng pha.


Dữ kiện 3: Là quãng đường mà sóng truyền đi
được trong một chu kì.
4

Sóng gì? Dữ kiện 1: Dùng nó để thăm dò dưới đáy biển

Siêu âm

Dữ kiện 2: Là loại sóng mà cá heo có thể nghe
được, nhưng tai người không nghe được.
Dữ kiện 3: Có tần số lớn hơn 20 kHz .
5

Ông

học vĩ đại người Pháp.
Dữ kiện 2: Năm 1819 ông được bổ nhiệm phụ
trách về hải đăng, từ đó ông phát minh ra loại
thấu kính mang tên Ông?
Dữ kiện 3: Ông là tác giả của phương pháp giản
đồ dùng để tổng hợp hai dao động cùng phương,
cùng tần số.

8

Máy gì?

Dữ kiện 1: Đây là một trong các bộ phận dùng Máy tăng
để truyền tải điện năng đi xa.
áp
Dữ kiện 2: Bộ phận chính của nó là các cuộn


dây và lõi sắt, thường được gắn ở nơi phát điện.
Dữ kiện 3: Nó có số vòng dây ở cuộn thứ cấp
lớn hơn ở cuộn sơ cấp.
9

Hiện
tượng
gì?

Dữ kiện 1: Hiện tượng này do Niu-tơn tìm ra Hiện
năm 1672.
tượng tán


CÂU 3

CÂU 4

CÂU 5

CÂU 6

CÂU 7

CÂU 8

CÂU 9

CÂU 10

NỘI DUNG CÂU HỎI
STT CÂU HỎI

ĐÁP ÁN

1

Định luật nào nói về tính chất quán
Định luật I Niu - tơn
tính ?

2



7

Điểm đặt của trọng lực gọi là gì ?

8

Đối với dây thép hoặc dây cao su bị
Lực căng
kéo dãn thì lực đàn hồi gọi là gì ?

9

Một vật đặt trên một chiếc cân trong
thang máy, khi thang máy đi lên nhanh Trọng lượng của vật tăng :
dần đều với gia tốc a, trọng lượng của P’=(a+g)m
vật thay đổi như thế nào?

10

Có hai viên bi ở cùng độ cao, một viên
được ném ngang, một viên thả rơi tự Rơi chạm đất cùng lúc
do, viên bi nào chạm đất trước?

Từ
Đây là nhà bác học nào ?
khóa

Trọng tâm.


năng là đại lượng như thế nào ?
Câu 5. Đây là dạng năng lượng một vật có được do nó đang chuyển động .
Câu 6. Đây là một cách làm thay đổi động năng của một vật.
Câu 7. Đây là đại lượng đặc trưng cho tốc độ sinh công.
Câu 8. Khi một lò xo bị biến dạng thì nó dự trữ một năng lượng gọi là thế năng ....
(điền từ còn thiếu).
Hàng dọc trong khung in đậm là từ gì?
ĐÁP ÁN:
T

H

Ế

N

Ă

N

G

Y

A

L

Y


I

Đ

Ộ

N

G

N

Ă

N

G

T

H

Ự

C

H

I


I

Ô TỪ KHÓA :
T

H

Ủ

Y

Đ

I

Ệ

N

A

C

Ô

N

G



độ.
- trong quá trình này nếu nhiệt độ tăng thì áp
suât tăng tỉ lệ thuận với nhiệt độ tuyệt đối.
- là quá trình biến đổi trạng thái mà khí được
đựng trong bình kín có thể tích không đổi

3

Đại
lượng
gì?

- Đại lượng này là một thông số của chất khí , Nhiệt độ.
có liên quan mật thiết đến nội năng của khí.
- Nếu đại lượng này không đổi thì áp suất của
một lượng khí xác định tỉ lệ nghịch với thể
tích của nó.
- có thể đo bằng nhiệt kế.


4

Đây là - loại lực này chỉ có tác dụng trong khoảng Lực
loại lực cách rất nhỏ.
tương tác
gì ?
- khi khoảng cách giảm nó trở thành lực đẩy, phân tử
khi khoảng cách tăng nó trở thành lực hút.
- Lực này liên kết các nguyên tử, phân tử với
nhau.