MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Ngày nay, khi văn hoá đã trở thành một trong những lĩnh vực quan
trọng nhất của đời sống xã hội, vấn đề xây dựng môi trường văn hoá trên cơ
sở kế thừa, phát huy những giá trị văn hoá truyền thống và tiếp thu tinh hoa
văn hoá nhân loại cần phải được coi là vấn đề bức thiết để xây dựng nền văn
hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện.
Hiểu theo nghĩa rộng, văn hoá bao hàm cả văn hóa vật chất và văn
hóa tinh thần, những giá trị hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh
thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học. Văn hóa thực sự trở thành nền
tảng tinh thần vững ch c của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo
đảm sự phát triển bền vững và bảo vệ vững ch c Tổ quốc vì mục tiêu dân
giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. Đó là mục tiêu được thể
hiện trong Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014 Hội nghị Trung ương 9
khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng
yêu cầu phát triển bền vững đất nước, Nghị quyết nhấn mạnh mỗi địa
phương, cộng đồng, cơ quan, đơn vị, tổ chức phải là một môi trường văn hóa
lành mạnh, góp phần giáo dục, rèn luyện con người về nhân cách, lối sống.
G n kết xây dựng môi trường văn hóa với bảo vệ môi trường sinh thái. Đưa
nội dung giáo dục đạo đức con người, đạo đức công dân vào các hoạt động
giáo dục của xã hội.
Xu hướng hội nhập quốc tế đang mở ra không ít những triển vọng phát
triển giáo dục cho các quốc gia nói chung và cho giáo dục đại học nói riêng,
đồng thời, cũng đặt ra những thách thức to lớn đối với việc giữ gìn, phát triển
văn hóa nói chung và môi trường văn hóa nhà trường nói riêng. Nghiên cứu
về môi trường văn hoá nhà trường cũng chính là nghiên cứu một hệ thống giá
trị và chuẩn mực giá trị đặc thù, được con người tích lũy trong quá trình tích
hợp các hoạt động sáng tạo văn hóa, giáo dục và khoa học.

1



2


đại học lớn bậc nhất. Nhiều đại học lớn của thành phố như Đại học Quốc
gia Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí
Minh, Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Kiến
trúc, Đại học Y Dược, Đại học Ngân hàng, Đại học Luật Thành phố Hồ
Chí Minh, Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Mở
Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Tài chính - Marketing đều là các đại
học quan trọng của Việt Nam. Trong số học sinh, sinh viên đang theo
học tại các trường đại học, cao đẳng của thành phố, 40% đến từ các tỉnh
khác của quốc gia.
Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh được thành lập
vào năm 1976. Trải qua gần 40 năm hình thành và phát triển, trường đã
đào tạo hàng chục ngàn cán bộ, nhà doanh nghiệp, nhà quản lý có trình
độ đại học và sau đại học cho Thành phố và đất nước; đảm bảo chất
lượng, uy tín và được xã hội thừa nhận. Nhiều năm qua nhà trường luôn
ý thức và phấn đấu không ngừng cho một mục tiêu chất lượng đào tạo,
nhằm đáp ứng nguồn nhân lực có đủ phẩm chất chính trị, có chuyên môn
vững vàng, có khả năng hội nhập vào thị trường lao động trong bối cảnh
đất nước gia nhập vào cộng đồng kinh tế ASEAN, việc này một mặt tạo
cơ hội cho dịch chuyển lao động có chất lượng, song mặt khác lại đặt ra
những thách thức lớn cho lao động thiếu kỹ năng, điều này đồng nghĩa
với việc tạo ra sức cạnh tranh về đào tạo giữa các trường trong khu vực
nhằm cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao. Trước tình hình phát
triển kinh tế - xã hội của Thành phố và đất nước, trước yêu cầu đổi mới
toàn diện giáo dục và đào tạo theo Nghị quyết 29-NQ/TW, một trong
những nhiệm vụ hàng đầu của Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ
Chí Minh hiện nay là xây dựng một môi trường văn hóa tiên tiến trên cơ

con người với tự nhiên, với xã hội và với bản thân mình. Công trình cũng đưa
ra những vấn đề thực tiễn khá quan trọng trong việc thực hiện Nghị quyết
Trung ương V, đó là sự tổng kết những kinh nghiệm bước đầu trong việc
xây dựng môi trường văn hóa.
- Trịnh Thị Minh Loan, Một số khái niệm về văn hóa, Viện nghiên cứu
sư phạm, Đại học Sư phạm Hà Nội, 2005, đưa ra khái niệm văn hóa theo các

4


góc độ khác nhau: Góc độ lịch sử, dân tộc học, khảo cố học, văn học, nghệ
thuật, triết học, tâm lý học, xã hội học,...
- Nguyễn Thị Hậu, Xây dựng môi trường văn hóa Thành phố Hồ Chí
Minh văn minh hiện đại, nhà xuất bản Văn hóa - Văn nghệ Thành phố Hồ Chí
Minh 2014, cho rằng môi trường văn hóa là một trong những nội dung quan
trọng bởi sự tác động của nó đến hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội đô
thị. Xây dựng môi trường văn hóa đô thị văn minh hiện đại là tiền đề quan
trọng nhất để hình thành và duy trì nếp sống văn minh đô thị của Thành phố.
- Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014 Hội nghị Trung ương 9
khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng
yêu cầu phát triển bền vững đất nước, Nghị quyết được ban hành trên cơ sở
đánh giá 15 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII và đề ra mục
tiêu là “Xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện,
hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân
chủ và khoa học. Văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần vững ch c
của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững
và bảo vệ vững ch c Tổ quốc vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ,
công bằng, văn minh”.
Về môi trƣờng văn hóa trƣờng học, rất nhiều nhà nghiên cứu văn
hóa, giáo dục đã quan tâm nghiên cứu nhƣ:

tạo điều kiện để đưa tiêu chí chân, thiện, mỹ vào trong trường đại học.
- Nguyễn Thanh Tuấn, Văn hóa ứng xử Việt Nam hiện nay, nhà xuất
bản Từ điển bách khoa và Viện văn hóa, Hà Nội 2008, cho rằng khái niệm lối
sống hay văn hóa lối sống tương đương với văn hóa ứng xử. Lối sống là cách
ứng xử của con người với môi trường sống gồm môi trường tự nhiên và môi
trường xã hội.
- Kỷ yếu Hội thảo Văn hóa trường Đại học trong bối cảnh mới, nhà
xuất bản Đại học Kinh tế Quốc dân, năm 2015. Thông qua các tham luận, các
tác giả khẳng định môi trường văn hóa trường đại học ảnh hưởng không nhỏ
tới chất lượng giáo dục của nhà trường, trong xu thế hội nhập, cạnh tranh gay
g t, các trường không thể không tích lũy và phát huy giá trị văn hóa của mình,

6


thể hiện qua việc tạo động lực làm việc, điều phối và kiểm soát hành vi của cá
nhân, hạn chế tiêu cực và xung đột…
Văn hóa nhà trường là văn hóa của một tổ chức. Xét về bản chất, mỗi
nhà trường là một tổ chức hành chính - sư phạm. Đó là một thế giới thu
nhỏ với cơ cấu, chuẩn mực, quy t c hoạt động, những giá trị, điểm mạnh và
điểm yếu riêng cho những con người cụ thể thuộc mọi thế hệ tạo lập. Với
tư cách là một tổ chức, mỗi nhà trường đều tồn tại dù ít hay nhiều một nền
văn hóa nhất định. Tuy nhiên cho đến nay, lại có rất ít tác giả quan tâm đi
sâu vào nghiên cứu về lý luận một cách có hệ thống về việc xây dựng môi
trường văn hóa nhà trường. Nhìn chung, trong các đề tài nghiên cứu trên
đây chưa phải là những khảo cứu chuyên sâu về môi trường văn hóa nhà
trường, nhất là chưa đề cập đến công tác xây dựng môi trường văn hóa nhà
trường ở các trường đại học.
Từ việc khái quát tình hình nghiên cứu, có thể nhận thấy một số nhà
khoa học tuy có đề cập đến xây dựng môi trường văn hoá trường học ở

học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, tăng cường xây dựng môi trường văn
hóa trong nhà trường. Từ đó có thể đề xuất mô hình nhân rộng trong các
trường đại học trên địa bàn thành phố.
4. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
- Đối tƣợng nghiên cứu: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí
Minh trong quá trình xây dựng và triển khai thực hiện Văn hóa UEH giai
đoạn 2011 - 2016.
Chủ thể nghiên cứu: lãnh đạo nhà trường, viên chức (làm công tác
quản lý, là giảng viên, làm công tác phục vụ) và sinh viên trường.
Khách thể nghiên cứu: các yếu tố cấu thành môi trường văn hóa
Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh.
Phạm vi nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu thực trạng và những
biện pháp xây dựng môi trường văn hóa, thông qua triển khai thực hiện “Văn
hóa UEH” tại Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn
2011 - 2016.

8


5. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Việt Nam học là một khoa học có phương pháp nghiên cứu liên ngành
trong đó có thể sử dụng cách tiếp cận của một ngành phù hợp với nội dung và
mục đích nghiên cứu của đề tài, vì vậy thực hiện đề tài này, tôi tiếp cận từ
hướng nghiên cứu văn hóa học, với 3 yếu tố: chủ thể, không gian và thời gian
của “môi trường văn hóa”, như đã xác định trong phần Phạm vi nghiên cứu.
Dựa trên quan điểm nền tảng về xây dựng môi trường văn hóa của
Đảng và Nhà nước; Tiếp cận vấn đề nghiên cứu các góc độ: văn hóa và
môi trường văn hóa, hệ thống và chủ trương chính sách phát triển văn hoá
giáo dục của Đảng và Nhà nước; thực tiễn hoạt động quản lý đào tạo
chuyên môn và giáo dục nhân cách cho sinh viên của Trường Đại học

chính của luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận về xây dựng môi trường văn hóa trường đại học:
trình bày những khái niệm cơ bản hỗ trợ nghiên cứu cho luận văn như văn hóa và
môi trường văn hóa, môi trường văn hóa trường đại học, các thành tố cơ bản của
môi trường văn hóa trường đại học, vai trò của môi trường văn hóa trường đại
học, những yếu tố tác động đến môi trường văn hóa trong trường đại học...
Chương 2: Thực trạng công tác xây dựng môi trường văn hóa Trường
Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh: nghiên cứu các vấn đề liên quan
đến công tác xây dựng môi trường văn hóa Trường Đại học Kinh tế Thành
phố Hồ Chí Minh trong thời gian qua; phân tích, đánh giá thực trạng và rút ra
những kinh nghiệm trong công tác xây dựng môi trường văn hóa.
Chương 3: Giải pháp tăng cường hiệu quả xây dựng môi trường văn hóa
Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh: Định hướng công tác xây dựng
môi trường văn hóa của Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh đáp ứng
nhu cầu phát triển của trường trước m t và lâu dài, từ đó đề xuất các nhóm giải
pháp về kỹ thuật, về chế tài, về định hướng giá trị đạo đức trong trường đại học để
tăng cường công tác xây dựng môi trường văn hóa. Qua đó, đề xuất một số kiến
nghị đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Ủy ban
nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh và Trường Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí
Minh để tạo điều kiện thực hiện tốt hơn công tác xây dựng môi trường văn hóa.

10


CHƢƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ X

DỰNG M I TRƢ NG V N H A

TRƢ NG ĐẠI HỌC

Tuy nhiên, chỉ đến thế kỷ XX, đặc biệt là những thập niên cuối của thế kỷ,
việc nhận thức về văn hóa và vai trò của nó đối với đời sống xã hội mới thực
sự được chú ý. Sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ khiến con
người tiến nhanh về phía trước với những bước đi của “người khổng lồ”, song
bên cạnh đó là sự sụp đổ về mô hình phát triển ở một số quốc gia dân tộc chỉ
chú trọng phát triển kinh tế thuần túy, xem nhẹ vai trò của văn hóa đã khiến
cho con người b t đầu nhìn nhận văn hóa với một nhãn quan mới. Văn hóa
được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau. Bằng lập luận của mình, mỗi nhà
khoa học đều có sự phân tích, bổ sung thêm, làm cho văn hóa trở thành một
đối tượng đặc biệt có nội hàm không ngừng được mở rộng, được nhìn nhận
với một thái độ rất văn hóa và cũng rất khoa học. Có thể nói, có bao nhiêu
người nghiên cứu văn hóa thì có bấy nhiêu định nghĩa về văn hóa, và việc đưa
ra một khái niệm đầy đủ về văn hóa là vô cùng khó khăn. Jacques Dérrida,
nhà nghiên cứu văn hóa người Pháp đã phải thốt lên: “Văn hóa chính là cái
tên mà chúng ta đặt cho điều bí ẩn không cùng với những ai ngày nay đang
tìm cách suy nghĩ về nó” [21, tr.35].
Từ điển Triết học đưa ra định nghĩa: “Văn hóa gồm toàn bộ những giá
trị vật chất và tinh thần do con người tạo ra trong quá trình thực tiễn xã hội lịch sử và tiêu biểu cho trình độ đạt được trong lịch sử phát triển xã hội... Văn
hóa là một hiện tượng lịch sử, phát triển phụ thuộc vào sự thay thế các hình
thái kinh tế - xã hội” [58, tr.1329-1330].
Hiện nay UNESCO đang nhìn nhận văn hóa với một ý nghĩa rộng rãi
hơn, coi văn hóa như một phức thể - tổng thể các đặc trưng, diện mạo về tinh
thần, vật chất, tri thức, tình cảm... kh c họa nên bản s c của một cộng đồng
gia đình, xóm làng, vùng miền, quốc gia, xã hội. Năm 1988, khi phát động
Thập kỷ thế giới phát triển văn hóa, Tổng giám đốc UNESCO, Federico
Mayor cũng đưa ra một định nghĩa: “Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt
động sáng tạo của cá nhân và cộng đồng trong quá khứ và trong hiện tại. Qua
các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị,

12

khoa học tại Việt Nam. Một số học giả tập trung nghiên cứu về văn hóa tiếp

13


tục đưa ra các quan niệm của mình về văn hóa. Trên cơ sở phân tích các định
nghĩa về văn hóa, Trần Ngọc Thêm đã đưa ra định nghĩa: “Văn hóa là một hệ
thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích
lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn tong sự tương tác giữa con người với
môi trường tự nhiên và xã hội của mình” [56, tr.27]. Định nghĩa này đã nêu
bật bốn đặc trưng quan trọng của văn hóa là: tính hệ thống, tính giá trị, tính
lịch sử, tính nhân sinh.
Ngoài ra, một số các định nghĩa khác của Hà Văn Tấn, Trần Quốc
Vượng, Hoàng Vinh, Trần Văn Bính, Trường Lưu... cũng là những đóng góp
quan trọng bổ sung cho nhận thức chung về văn hóa. Mặc dù đứng ở nhiều
góc độ tiếp cận khác nhau nên cách giải thích, cách quan niệm cũng khác
nhau song nhìn chung, đại đa số các nhà nghiên cứu văn hóa đều quan niệm
văn hóa g n với con người, là hệ thống giá trị vật chất và tinh thần do con
người tạo ra, trở thành bộ phận cơ bản trong xã hội.
Tóm lại, văn hóa không phải là một lĩnh vực riêng biệt có tính ngành
nghề. Đó là hoạt động nhằm phát huy những năng lực bản chất của con người,
vươn tới cái chân, cái thiện, cái mỹ. Văn hóa là hoạt động nhằm tạo ra những
giá trị, những chuẩn mực xã hội. Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy
xét về bản thân và hoạt động có hướng đích nhằm đạt tới một giá trị nào đó
trong xã hội. Văn hóa là “thiên nhiên thứ hai”, là “cái nôi' nuôi dưỡng tâm
hồn và hình thành nên phẩm giá con người. Một không gian văn hóa lành
mạnh bao gồm toàn bộ những sản phẩm, hành động, khuôn mẫu ứng xử...
chứa đựng hệ thống giá trị nhân văn và vốn kinh nghiệm xã hội, sẽ tạo thành
“môi trường văn hóa” lành mạnh nuôi dưỡng đời sống tinh thần con người,
phát triển con người ngày càng hoàn thiện về mọi mặt. Đây chính là cơ sở lý

của chúng ta”, còn “sự tác động của con người với tự nhiên cũng như sản phẩm
từ nền công nghiệp đương nhiên đã có và phải có” [23, tr.10]. Theo ý nghĩa
này, môi trường văn hóa là khái niệm mang tính đa phương, đa diện: môi
trường văn hóa là không gian văn hóa chứa đựng các mối quan hệ giữa con
người với thiên nhiên, con người với xã hội, con người với con người.
Theo quan niệm của nhà nghiên cứu Xô viết A.I.Ác-nôn-đốp, môi
trường văn hóa là “tổng thể ổn định những yếu tố vật thể và nhân cách, nhờ đó

15


các cá thể tác động lẫn nhau. Chúng ảnh hưởng tới hoạt động khai thác và sáng
tạo giá trị văn hóa, tới nhu cầu tinh thần, hứng thú và định hướng giá trị của họ.
Môi trường văn hóa không chỉ là tổng hợp những yếu tố văn hóa vật thể mà
còn có những con người hiện diện văn hóa” [1, tr.75].
Huỳnh Khái Vinh nhấn mạnh: “Với tính chất là tổng thể (các hoạt
động và sinh hoạt của con người các và giá trị vật chất tinh thần cũng như
điều kiện và cơ chế vận hành các hoạt động hiện và giá trị vật chất ấy), môi
trường văn hóa luôn luôn can thiệp và quy định các hoạt động sống, cách
thức sống và cả lẽ sống của con người. Cái cốt lõi tạo nên khuôn mẫu và
chiều hướng vận động của môi trường văn hóa là chuẩn mực giá trị xã hội”.
[60, tr.382]
Từ góc nhìn giá trị học, Đỗ Huy nhấn mạnh vai trò của con người khi
đưa ra định nghĩa: “Môi trường văn hóa chính là sự vận động của các quan hệ
của con người trong các quá trình sáng tạo, tái tạo, đánh giá, lưu giữ và hưởng
thụ các sản phẩm vật chất và tinh thần của mình” [41, tr.35]. Nguyễn Thị Hậu
cũng xác định “Môi trường văn hóa là tổng hòa những thành tố vật chất và
tinh thần, trong một không gian và thời gian cụ thể, trong đó con người và
quan hệ trực tiếp của con người với tự nhiên, với xã hội là nhân tố quan
trọng nhất” [31, tr.21].

cộng đồng và với chính bản thân mình. Có thể nói việc phân chia thành ba
dạng môi trường (tự nhiên, xã hội và văn hóa) chỉ là thao tác để dễ tìm hiểu
và nhận dạng, còn về bản chất, khi nói xây dựng môi trường văn hóa ở một
không gian và thời gian xác định thì việc làm này cũng bao hàm nhiệm vụ xây
dựng môi trường cảnh quan tự nhiên và xây dựng môi trường xã hội lành
mạnh, tốt đẹp. Vì vậy, để phát triển con người một cách toàn diện theo yêu
cầu của xã hội và thời đại, chúng ta cần phải tiến hành xây dựng và bảo vệ tốt
môi trường văn hóa.
1.2. Môi trƣờng văn hóa trƣờng đại học
1.2.1. Khái niệm văn hóa và văn hóa ứng xử trong nhà trƣờng
Các nhà nghiên cứu về văn hóa như Nguyễn Minh Chung trong Văn
hóa lớp học và mô hình lớp học văn hóa trong nhà trường đại học hiện nay
[12], Đỗ Huy trong Xây dựng môi trường văn hóa ở nước ta hiện nay từ góc

17


nhìn giá trị học [32], Văn Đức Thanh trong Về xây dựng môi trường văn hóa
cơ sở [55]… đều khẳng định: Văn hóa nhà trường là văn hóa diễn ra trong
trường học, thể hiện các chuẩn mực đạo đức của xã hội, trong đó, quan hệ
giữa thầy với thầy, giữa thầy với trò, giữa trò với trò là quan hệ chủ đạo. Văn
hóa nhà trường có ý nghĩa quyết định tới chất lượng giáo dục đào tạo và có
ảnh hưởng rất lớn tới cộng đồng xã hội.
Theo Phạm Minh Hạc thì “Thuật ngữ văn hóa nhà trường xuất hiện tại
các nước nói tiếng Anh vào những năm 1990. Một số nước như Mỹ, Úc đã có
trung tâm nghiên cứu, khảo sát thực tiễn và đánh giá vấn đề này. Dù có nhiều
ý kiến khác nhau nhưng đều thống nhất mỗi trường học đều có văn hóa nhà
trường của mình”, ông khái quát “Văn hóa nhà trường là hệ các chuẩn mực,
giá trị giúp cán bộ quản lý nhà trường, thầy cô, phụ huynh, học sinh, sinh viên
có cách thức suy nghĩ, hành động, tình cảm tốt đẹp. Văn hóa nhà trường ở

- Môi trường học tập là tập hợp những yếu tố không gian, nhân lực, vật
lực và tài sản nhằm tạo ra những điều kiện thuận lợi cho việc học tập đạt kết
quả tốt. Theo đó, môi trường học tập cần được tạo ra ở nhà trường, ở gia đình,
ở cộng đồng và xã hội.
- Môi trường nhà trường là tập hợp những con người, những cơ sở vật
chất, kỹ thuật và những phương tiện quản lý, có tương tác lẫn nhau một cách
thường xuyên, nhằm mục đích tạo điều kiện thuận lợi cho sự thành công của
việc dạy và học ở nhà trường đạt kết quả tốt. Với ý nghĩa đó, môi trường nhà
trường có ảnh hưởng lớn đến người học.
1.3. Các thành tố cơ bản của môi trƣờng văn hóa trƣờng đại học
1.3.1. Chủ thể của môi trƣờng văn hóa trƣờng đại học
- Giảng viên: Đây là đội ngũ những người trực tiếp đứng trên bục
giảng với nhiệm vụ cao quý là trao truyền những tri thức chuyên môn (chủ
yếu) và cả kiến thức xã hội cho sinh viên. Với vai trò, vị thế là chủ thể quá
trình dạy - học, giảng viên là nhân tố có vai trò quyết định hàng đầu trong
việc xây dựng môi trường văn hóa - trường lành mạnh, phong phú ở trường
đại học.

19


- Sinh viên: Nếu xét ở góc độ tiếp nhận kiến thức thì sinh viên là khách
thể của quá trình dạy - học, còn khi xét ở góc độ thu nhận kiến thức thì sinh
viên lại là chủ thể của lượng kiến thức được thu nhận đó. Suy cho cùng, xây
dựng môi trường văn hóa trường đại học là cho sinh viên, nhằm tạo lập cho
chính họ có được một môi trường học tập, nghiên cứu và rèn luyện thuận lợi
nhất để phát huy năng lực của mình.Theo đó sinh viên là bộ phận đông đảo
nhất và là nhân tố tích cực và quyết định nhất trong toàn bộ quá trình xây
dựng, duy trì và củng cố chất lượng, hiệu quả của môi trường văn hóa trường
đại học.

nhà trường, là sự chi tiết hóa giá trị nền tảng và giá trị chuẩn mực (chủ
động học hỏi, tự học).
Cũng như ở những môi trường khác, hệ thống những giá trị văn hóa
trong môi trường văn hóa nhà trường tồn tại dưới 2 dạng thức: Những giá trị
văn hóa vật thể như phòng học, bàn ghế, phương tiện dạy - học, thư viện, sách
báo, nhà truyền thống... và những giá trị văn hóa phi vật thể như lý tưởng,
niềm tin, bản lĩnh khoa học, lẽ sống, trình độ thưởng thức nghệ thuật...
Như vậy, có thể nhận thấy rằng tính chất của hệ thống các giá trị văn
hóa nhà trường quyết định tính chất của môi trường văn hóa nhà trường: lành
mạnh hay ô nhiễm, phong phú, đa dạng hay đơn điệu, nghèo nàn.
- Hệ thống các quan hệ môi trƣờng văn hóa trƣờng đại học
Văn hóa thuộc về con người bởi vậy quan hệ văn hóa thực chất là sự
thể hiện những mối quan hệ đa dạng trong cộng đồng người. Sự phong phú ấy
biểu hiện ở chỗ cùng lúc có thể tham gia nhiều mối quan hệ với nhiều thành
viên khác nhau trong cộng đồng, ngoài cộng đồng. Các mối quan hệ văn hóa
khác nhau cả về nội dung, tính chất quan hệ kinh tế, chính trị...), cấp độ (quan
hệ bình đẳng, phụ thuộc), mức độ (thân thiết, xã giao), phạm vi (trong và
ngoài gia đình, cộng đồng), thời điểm (tạm thời, lâu dài).
Cũng như trong quan hệ xã hội, quan hệ văn hóa bao giờ cũng hướng
tới những khuôn mẫu văn hóa ứng xử nhất định. Theo đó, con người ứng xử
với tự nhiên không giống như với đồng loại, ứng xử với bản thân không giống
với người khác, ứng xử với người cấp dưới khác với cấp trên... Trong quan hệ
văn hóa, hệ chuẩn Chân - Thiện - Mỹ nếu được đưa vào quan hệ ứng xử càng

21


nhuần nhụy, thích hợp thì môi trường văn hóa càng giàu chất văn hóa và nhân
cách văn hóa của các thành viên càng được bộc lộ góp phần giữ gìn thuần
phong mỹ tục và sáng tạo ra những khuôn mẫu ứng xử mới làm phong phú

truyền, cải biến các thang giá trị xã hội mà mỗi thành viên trong cộng đồng cố
g ng thực hiện và noi theo.
Trong môi trường văn hóa trường đại học hệ thống những hình thức
hoạt động văn hóa hay nói đúng hơn là hoạt động văn hóa nhà trường là sự
biểu hiện tập trung, sinh động các giá trị văn hóa nhà trường, những quan hệ
văn hóa giáo dục với hai hình thức cơ bản là hoạt động gián tiếp và hoạt động
trực tiếp.
Hình thức hoạt động gián tiếp bao gồm các hoạt động chứa đựng những
yếu tố văn hóa như văn hóa tổ chức (trường, khoa, phòng, ban, trung tâm, lớp
học...), văn hóa giáo dục (giảng dạy, học tập, nghiên cứu khoa học), văn hóa
ứng xử văn hóa giải trí, văn hóa môi trường...
Hình thức hoạt động trực tiếp biểu hiện dưới 2 dạng thức: Những hoạt
động thường xuyên như học tập, giao tiếp, trao đổi thông tin... và những hoạt
động định kỳ như đại hội (chi bộ Đảng, Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên), hội
diễn văn nghệ, các cuộc thi đấu thể dục thể thao, thi Olympic các môn khoa
học, hội nghị khoa học, hội thảo, diễn đàn, giao lưu, tham quan, dã ngoại và
các hoạt động ngoại khóa khác như hoạt động tình nguyện, từ thiện, hoạt
động phục vụ những ngày lễ kỷ niệm của địa phương và cả nước.
Một môi trường văn hóa nhà trường lành mạnh, phong phú phải là môi
trường chứa đựng những hình thức hoạt động văn hóa giáo dục đa dạng, hấp
dẫn bao hàm các giá trị và quan hệ văn hóa tốt đẹp của nhà trường và xã hội.
- Hệ thống các cảnh quan môi trƣờng văn hóa trƣờng đại học
Cảnh quan văn hóa với tư cách một thành tố của môi trường văn hóa là
sự khái quát quan hệ con người - tự nhiên, tức sự tổng hợp những tác động
mang tính văn hóa từ con người đến tự nhiên tạo nên môi trường nhân tạo môi trường sống, học tập, lao động, nghỉ ngơi của con người.
Cụ thể hơn, đó là cách thức quan hệ, thái độ ứng xử và hành động
của con người đối với môi trường tự nhiên xung quanh, trong đó môi

23


24


- Hệ thống các thiết chế môi trƣờng văn hóa trƣờng đại học
Hệ thống các thiết chế văn hóa là nhân tố quyết định, được coi là”trung
tâm thần kinh” của một nền văn hóa nhằm xây dựng và phát triển đời sống
văn hóa cộng đồng, tạo điều kiện để quá trình “sản xuất”, “trao đổi”, “phân
phối” và “tiêu dùng” các giá trị và sản pham văn hóa được tiến hành liên tục
và thuận tiện. Trong chừng mực nhất định, thiết chế văn hóa là nơi có thể diễn
ra tất cả các công đoạn nêu trên. Với ý nghĩa và vai trò như vậy, hệ thống các
thiết chế văn hóa chính là cầu nối đưa các giá trị văn hóa đã được chuẩn hóa
của Nhà nước đến với các cá nhân định hướng cho quá trình lựa chọn các giá
trị văn hóa, điều chỉnh các quan hệ văn hóa và quản lý các hình thức hoạt
động văn hóa của cá nhân và toàn xã hội.
Trong môi trường văn hóa trường đại học, các thiết chế văn hóa nhà
trường như giảng đường, thư viện, ký túc xá, căng tin, nhà giáo dục thể chất,
hội trường - nhà văn hóa, câu lạc bộ sở thích... có vai trò trực tiếp đáp ứng
nhu cầu văn hóa (tinh thần) của các thành viên trong nhà trường. Đó là
những nơi diễn ra các hoạt động văn hóa nhà trường phong phú với các quan
hệ văn hóa nhà trường đa dạng được thực hiện và các giá trị văn hóa nhà
trường được trao truyền, cải biến và phát huy. Trong quá trình thực hiện các
chức năng và nhiệm vụ của mình, môi trường văn hóa nhà trường đóng vai
trò quyết định và điều chỉnh cả cơ cấu tổ chức, nội dung, phương hướng hoạt
động, cách thực hoạt động của các thiết chế văn hóa nhà trường nhằm đảm
bảo tính dân chủ, bình đẳng, tự nguyện trong hưởng thụ và sáng tạo văn hóa,
tạo môi trường phát triển, củng cố nhân cách cá nhân và nếp sống cộng đồng
ở trường học.
1.4. Vai trò của môi trƣờng văn hóa trƣờng đại học
Xuất phát từ vai trò của văn hóa đối với đời sống xã hội nói chung và
sự phát triển kinh tế xã hội nói riêng, dễ nhận thấy rằng sự tác động của văn