ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

PHAN QUỐC VIỆT

BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI TRONG
GIAI ĐOẠN KHỞI TỐ, ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ
Chuyên ngành: Luât hình sự và tố tụng hình sự
Mã số: 6038.01.04

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS. Đỗ Ngọc Quang

Hà Nội – 2015

1


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ............................................................................................................................... 4
Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI TRONG
GIAI ĐOẠN KHỞI TỐ, ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ .... Error! Bookmark not defined.
1.1. Những khái niệm có liên quan đến quyền con người và bảo vệ quyền con người
trong TTHS ........................................................................ Error! Bookmark not defined.
1.1.1. Khái niệm quyền con người ............................... Error! Bookmark not defined.
1.1.2. Chuẩn mực quốc tế về bảo vệ quyền con người trong TTHS.Error! Bookmark not
defined.
1.1.3. Nhận thức chung về bảo vệ quyền con người trong TTHS Việt Nam ..................Error!
Bookmark not defined.
1.2. Nhận thức chung về bảo vệ quyền con người trong giai đoạn khởi tố, điều tra

Chương 2: THỰC TIỄN BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI TRONG GIAI ĐOẠN
KHỞI TỐ, ĐIỀU TRA VÀ NHỮNG ĐỀ XUẤT, KIẾN NGHỊError!

Bookmark

not

defined.
2.1.1. Tình hình chung về khởi tố, điều tra tội phạm trên phạm vi toàn quốc từ năm
2010 đến năm 2014 ...................................................... Error! Bookmark not defined.
2.1.2. Những tồn tại, vướng mắc trong hoạt động của CQĐT, VKS liên quan vấn đề
bảo vệ quyền con người trong giai đoạn khởi tố, điều tra vụ án hình sự .............Error!
Bookmark not defined.
2.1.3. Những nguyên nhân dẫn đến tình trạng quyền con người chưa được bảo vệ tốt nhất
trong giai đoạn khởi tố, điều tra vụ án hình sự .............. Error! Bookmark not defined.
2.2. Những kiến nghị, đề xuất nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người trong giai
đoạn khởi tố, điều tra ........................................................ Error! Bookmark not defined.
2.2.1. Những yêu cầu của cải cách tư pháp về bảo vệ quyền con người trong TTHS
nói chung và trong giai đoạn khởi tố, điều tra vụ án hình sự nói riêng ...............Error!
Bookmark not defined.
2.2.2. Đề xuất, kiến nghị hoàn thiện các quy định của Bộ luật TTHS về khởi tố, điều
tra vụ án hình sự .......................................................... Error! Bookmark not defined.
2.2.3. Đề xuất, kiến nghị về nâng cao trình độ, năng lực của ĐTV, KSV .................Error!
Bookmark not defined.
2.2.4. Đề xuất, kiến nghị về công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát hoạt động của
CQĐT, VKS, ĐTV, KSV trong giai đoạn khởi tố, điều tra vụ án hình sự...........Error!
Bookmark not defined.
2.2.5. Những đề xuất, kiến nghị khác........................... Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN ............................................................................. Error! Bookmark not defined.
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................................. 13

tiến hành tố tụng (NTHTT) là Điều tra viên (ĐTV), Kiểm sát viên (KSV) với

4


người bị buộc tội, người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, người bị tạm giam
trong quá trình tham gia quan hệ TTHS.
Hoạt động TTHS trong giai đoạn khởi tố, điều tra vụ án hình sự với bản
chất là hoạt động thực thi pháp luật, đấu tranh chống tội phạm, trong nhiều
trường hợp được phép hoặc buộc phải áp dụng những biện pháp cưỡng chế
nhà nước nghiêm khắc nhất - cưỡng chế hình sự, hạn chế, làm tiền đề cho
việc hạn chế, tước đoạt những quyền cơ bản, quan trọng nhất của con người:
quyền sống, quyền tự do và sinh mệnh chính trị của một cá nhân, quyền bảo
mật thông tin cá nhân, quyền sở hữu… Chính vì vậy, hoạt động TTHS trong
giai đoạn khởi tố, điều tra vụ án hình sự, ở bất kỳ thể chế chính trị nào, trong
mọi quốc gia đều liên quan chặt chẽ đến vấn đề quyền con người và bảo vệ
quyền con người. So với các lĩnh vực khác của đời sống xã hội, quyền con
người của người tham gia quan hệ TTHS nói chung, trong giai đoạn khởi tố,
điều tra nói riêng dễ bị xâm hại hơn nhưng lại khó bị phát hiện, ngăn chặn
hơn. Hậu quả của việc xâm hại quyền con người trong quan hệ TTHS nói
chung, giai đoạn khởi tố, điều tra nói riêng bao giờ cũng nghiêm trọng, nặng
nề hơn, khó khắc phục hơn trong các lĩnh vực khác.
Tuân thủ và thực hiện nghiêm chỉnh pháp chế xã hội chủ nghĩa là
nguyên tắc chung của các ngành luật. Trong lĩnh vực TTHS, hoạt động khởi
tố, điều tra giữ vai trò quan trọng trong toàn bộ hành trình đi tìm sự thật khách
quan của vụ án. Thực tiễn đã chỉ ra rằng “những kết quả khả quan cũng như
những sai lầm tư pháp nghiêm trọng nhất bỏ lọt tội phạm, làm oan người vô
tội… thường bắt nguồn từ giai đoạn điều tra. Giai đoạn điều tra nhận đảm
đương công việc thực chất về điều tra sự thật phạm tội. Thành công hay thất
bại của việc đấu tranh phòng, chống tội phạm ở một mức độ nào đó là do việc

pháp lý - xã hội do hành vi, hoạt động TTHS xâm phạm quyền con người
chưa đầy đủ, đồng bộ, hiệu lực thực tế thấp, trình tự, thủ tục tiếp nhận, xử lý,
giải quyết, khắc phục hậu quả còn rườm rà, mang tính hình thức... Nhận thức,

6


thái độ của một bộ phận không nhỏ NTHTT về vấn đề bảo vệ quyền con
người, tính chất, ý nghĩa, hậu quả của hành vi xâm phạm quyền con người,
việc thực hiện trách nhiệm bồi thường, khắc phục hậu quả của cơ quan, cá
nhân có hành vi xâm hại quyền con người trong giai đoạn khởi tố, điều tra
chưa đúng đắn, đầy đủ, nghiêm túc, thiếu tích cực.
Bảo vệ quyền con người là mục tiêu tối thượng của mọi hoạt động xây
dựng, áp dụng, thực thi pháp luật. Việc thực thi, áp dụng các quy định pháp
luật TTHS về khởi tố, điều tra để bảo vệ quyền con người là yêu cầu bắt buộc
đồng thời là tiêu chí quan trọng để đánh giá chất lượng, hiệu quả công tác áp
dụng pháp luật TTHS, đảm bảo hiệu lực pháp luật, củng cố, hoàn thiện hệ
thống pháp luật, đội ngũ cán bộ tư pháp hình sự... Nghiên cứu vấn đề bảo vệ
quyền con người trong giai đoạn khởi tố, điều tra vụ án hình sự có vai trò rất
quan trọng đối với việc thực hiện nhiệm vụ bảo vệ quyền con người, từng
bước nâng cao tính nhân văn, nhân đạo của chế độ, xây dựng Nhà nước pháp
quyền xã hội chủ nghĩa, thực hiện thắng lợi công cuộc cải cách tư pháp nói
chung, hạn chế, triệt tiêu tình trạng xâm phạm quyền con người, không để xảy
ra oan, sai trong giai đoạn khởi tố, điều tra vụ án hình sự nói riêng. Vì vậy tác
giả lựa chọn đề tài “Bảo vệ quyền con người trong giai đoạn khởi tố, điều tra
vụ án hình sự” làm luận văn thạc sĩ luâ ̣t ho ̣c.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Ở nước ta, bảo vệ quyền con người nói chung và bảo vệ quyền con
người trong hoạt động tư pháp nói riêng là vấn đề đã được Đảng, Nhà nước
cùng các nhà khoa học xã hội hết sức quan tâm nghiên cứu, nhất là trong thời

pháp luật” do GS.TSKH. Lê Văn Cảm (chủ trì), Hà Nội, 2013; Luận án tiến sĩ
luật học “Đảm bảo quyền con người trong hoạt động tư pháp ở Việt Nam hiện
nay” của tác giả Nguyễn Huy Hoàn, bảo vệ tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ
Chí Minh, năm 2004; “Bảo vệ quyền con người trong TTHS Việt Nam” của tác

8


giả Nguyễn Quang Hiền, Luận án tiến sỹ luật học Viện nhà nước và pháp luật,
Hà Nội, năm 2008.
Công trình nghiên cứu là bài viết đăng trên tạp chí: “Bảo vệ quyền con
người bằng pháp luật tố tụng hình sự” của PGS.TS. Nguyễn Ngọc Chí, Tạp
chí Khoa học, chuyên san Luật học, số 23(2)/2009; "Bảo vệ quyền con người
bằng các quy định của pháp luật tố tụng hình sự trong giai đoạn điều tra thông
qua thẩm quyền điều tra" của ThS. Trần Thu Hạnh, Đại học Quốc gia Hà Nội,
năm 2012; “Những vấn đề pháp lý cơ bản về Luật hình sự quốc tế và việc bảo
vệ quyền con người” của tác giả Trịnh Tiến Việt, Tạp chí TAND kỳ II tháng
5/2009 (số10); “Chuẩn mực quốc tế về bảo đảm quyền con người trong hoạt
động tố tụng hình sự”, Tường Duy Kiên, Tạp chí Nghề Luật số 5/2006.
Mặc dù đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về lĩnh vực quyền
con người, nhưng nhìn chung, những công trình nghiên cứu nêu trên chủ yếu
đề cập đến một số vấn đề lý luận chung về quyền con người, từng lĩnh vực
hoạt động cụ thể về quyền con người, về tổ chức và hoạt động của bộ máy
Nhà nước, về việc xây dựng pháp luật liên quan vấn đề bảo đảm quyền con
người nói chung, đề cập một số khía cạnh cụ thể về quyền con người trong
hoạt động tư pháp. Một số công trình khác nghiên cứu về vấn đề quyền con
người trong phạm vi một số chủ thể tham gia tố tụng cụ thể nhưng mở rộng
trong toàn bộ quá trình tố tụng. Vấn đề bảo vệ quyền con người trong giai
đoạn khởi tố, điều tra các vụ án hình sự ở Việt Nam chưa được nghiên cứu
một cách toàn diện và trực tiếp về cả lý luận và thực tiễn. Các công trình nêu

đưa ra những kiến nghị, giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con
người trong giai đoạn khởi tố, điều tra các vụ án hình sự ở Việt Nam.
Phạm vi nghiên cứu của Luận văn: trong khuôn khổ nghiên cứu đề tài,
Luận văn này chỉ đề cập đến bảo vệ quyền con người trong giai đoạn khởi tố,
điều tra vụ án hình sự từ 2010 đến 2014.

10


5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Luận văn được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của Chủ nghĩa
Mác - Lênin (duy vật biện chứng và duy vật lịch sử), tư tưởng Hồ Chí Minh
và các quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về Nhà nước và pháp luật, về Nhà
nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, về bảo vệ quyền con người. Việc nghiên
cứu được thực hiện từ góc độ lý luận về quyền con người nói chung và từ góc
độ TTHS nói riêng.
Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được sử dụng là phân tích, tổng
hợp, so sánh, thống kê, khảo sát… Trong quá trình thực hiện đề tài, tác giả đã
nghiên cứu hồ sơ một số vụ án cụ thể để có cơ sở thực tiễn.
6. Những điểm mới về mặt khoa học
Đề tài là một trong những công trình nghiên cứu có tính hệ thống về lý
luận và thực tiễn bảo vệ quyền con người trong giai đoạn khởi tố, điều tra các
vụ án hình sự ở Việt Nam và có những điểm nổi bật như sau:
- Phân tích, làm rõ cơ sở lý luận, đặc điểm và nội dung của quyền con
người được bảo vệ trong giai đoạn khởi tố, điều tra các vụ án hình sự ở Việt Nam.
- Xác định rõ vai trò, trách nhiệm của CQĐT, VKS trong việc bảo vệ
quyền con người.
- Nhận diện vi phạm quyền con người trong giai đoạn khởi tố, điều tra
các vụ án hình sự, đánh giá thực trạng bảo vệ quyền con người trong giai
đoạn khởi tố, điều tra các vụ án hình sự ở Việt Nam.

quốc tế (Phần chung), Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 11(139)/1999;
16. GS.TSKH. Lê Cảm, Những vấn đề lý luận về bảo vệ các quyền con
người bằng pháp luật trong lĩnh vực Tư pháp hình sự, Tạp chí Tòa án nhân
dân, số 6/2006;
17. GS.TSKH. Lê Cảm, Sách chuyên khảo sau đại học: Những vấn đề cơ
bản trong khoa học luật hình sự (Phần chung), Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội,
2005;
18. GS.TSKH. Lê Cảm (chủ biên), Giáo trình luật hình sự Việt Nam
(Phần chung), Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2007;
19. GS.TSKH. Lê Cảm (chủ biên), Giáo trình luật hình sự Việt Nam
(Phần các tội phạm), Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2007;

14


20. GS.TSKH. Lê Cảm, PGS.TS. Nguyễn Ngọc Chí, PGS. TS. Trịnh
Quốc Toản, 2006 (đồng chủ trì), Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Đại học
Quốc gia Hà Nội: “Bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự và
pháp luật tố tụng hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt
Nam” (Mã số: QL.04.03), Hà Nội;
21. Nguyễn Ngọc Chí (2007), Bảo vệ quyền con người bằng pháp luật
tố tụng hình sự, Tạp chí Khoa học, Kinh tế - Luật 23, Hà Nội;
22. Nguyễn Ngọc Chí, 2014 (Chủ biên), Giáo trình Luật tố tụng hình
sự, nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội;
23. Bùi Trung Dũng (2009), Hoạt động điều tra hình sự của ngành An
ninh quân đội - Thực trạng và giải pháp, Luận án tiến sĩ luật học, Hà Nội;
24. Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn
quốc lần thứ IX, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội;
25. Trần Ngọc Đường (2004), Bàn về quyền con người, quyền công
dân, Nxb Chính trị quốc gia. Hà Nội;

Chí Minh;
37. Nguyễn Quang Hiền (2008), Bảo vệ quyền con người trong TTHS
Việt Nam, Luận án tiến sỹ luật học Viện nhà nước và pháp luật, Hà Nội;
38. Nguyễn Huy Thuật (2010), Chiến thuật điều tra hình sự (Sách
chuyên khảo), Nxb Công an nhân dân, Hà Nội;
39. Ngũ Quang Hồng (2011), Nghiên cứu so sánh về điều tra trong
Luật tố tụng hình sự của Trung Quốc và Việt Nam, NXB Tư pháp, Hà Nội;
40. Pháp lệnh tổ chức điều tra hình năm 2004 (sửa đổi bổ sung 2006,
2009);

16


41. Phạm Việt Hưng (4/2012), Cần sửa đổi bổ sung một số điều của
BLTTHS năm 2003 về biện pháp ngăn chặn cấm đi khỏi nơi cư trú, Tạp chí
Kiểm sát số 07, Hà Nội;
42. Quốc hội (2013), Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt
Nam năm 2013, NXB Tư pháp. Hà Nội;
43. Quốc hội (1998), Bộ luật tố tụng hình sự, Hà Nội;
44. Quốc hội (2002), Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân, Hà Nội;
45. Quốc hội (2003), Bộ luật tố tụng hình sự, Hà Nội;
46. Quốc hội (2009), Bộ luật hình sự (sửa đổi, bổ sung), Hà Nội;
47. Quy ước đạo đức của quan chức thi hành pháp luật (1979) (Được
thông qua bởi Nghị quyết số 34/169 của Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc ngày
17/12/1979);
48. Quy tắc chuẩn tối thiểu của Liên hợp quốc về tư pháp người chưa
thành niên (Quy tắc Bắc Kinh) (1985) (Được thông qua theo Nghị quyết
40/33 ngày 29/11/1985 của Đại Hội đồng Liên hợp quốc);
49. Quy tắc của Liên hợp quốc về bảo vệ người chưa thành niên bị tước
quyền tự do (1990);

kiến nghị”;
60. Tường Duy Kiên, Chuẩn mực quốc tế về bảo đảm quyền con người
trong hoạt động tố tụng hình sự, Tạp chí Nghề luật số 5/2006, Hà Nội;
61. Trịnh Quốc Toản, Vũ Công Giao (2015), Các quyền Hiến định
trong Hiến pháp 2013, Hà Nội;
62. Trịnh Quốc Toản (2015), Nghiên cứu hình phạt trong Luật hình sự
Việt Nam dưới góc độ bảo vệ quyền con người, Nxb Chính trị quốc gia, Hà
Nội;
63. Trịnh Tiến Việt, Những vấn đề pháp lý cơ bản về LHSQT và việc
bảo vệ quyền con người - Tạp chí TAND kỳ II tháng 5/2009 (số10);

18


64. Trần Quang Tiệp (2011), Về tự do cá nhân và biện pháp cưỡng chế
tố tụng hình sự, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội;
65. Viện Ngôn ngữ học (2010), Từ điển tiếng Việt, tr.55, NXB Từ điển
bách khoa, Hà Nội;
66. Viện nghiên cứu quyền con người (2008), Bình luận và khuyến
nghị chung của các ủy ban công ước thuộc Liên hợp quốc về quyền con
người, NXB Công an nhân dân, Hà Nội;
67. Viện Kiểm sát nhân dân tối cao (2005), Công văn số
1505/2005/VKSNDTC-V1 ngày 16/6/2005 về việc vi phạm của Cơ quan điều
tra, cơ quan xét xử án hình sự, Hà Nội;
68. Văn phòng cao ủy Liên hợp quốc về quyền con người (2009), Các
quy định và thực tiễn quốc tế về đảm bảo đảm quyền con người dành cho
Cảnh sát, NXB Công an nhân dân, Hà Nội;
69. Một số vấn đề chung về mối quan hệ giữa Cơ quan điều tra và Viện
kiểm sát nhân dân trong giai đoạn điều tra các vụ án xâm phạm tính mạng,
sức khỏe của con người TS. Đỗ Thị Ngọc Tuyết, Giảng viên khoa đào tạo