ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
--------***--------

NGUYỄN NGỌC DUNG

PHÁT TRIỂN ĐẶC KHU KINH TẾ
Ở TRUNG QUỐC VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM
CHO VIỆT NAM
Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
Mã số: 60 31 01

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ CHÍNH TRỊ

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS. NGUYỄN NGỌC HỒI
HÀ NỘI - 2008

MỤC LỤC


PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................................ 5
CHƢƠNG 1. PHÁT TRIỂN ĐẶC KHU KINH TẾ - CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC
TIỄN ......................................................................................................................... 11

1.1. ĐẶC KHU KINH TẾ VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ .......................................... 11
1.1.1. KHU KINH TẾ VÀ ĐẶC KHU KINH TẾ - QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ
PHÁT TRIỂN...................................................................................................... .11
1.1.2. VAI TRÒ CỦA ĐẶC KHU KINH TẾ ĐỐI VỚI CÁC NƢỚC ĐANG PHÁT
TRIỂN .................................................................................................................. 23
1.2. CƠ SỞ HÌNH THÀNH CÁC ĐẶC KHU KINH TẾ Ở TRUNG QUỐC. 29
1.2.1. TÌNH HÌNH KINH TẾ-XÃ HỘI TRUNG QUỐC TRƢỚC CẢI CÁCH30


3.1. KHẢ NĂNG HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC ĐẶC KHU KINH TẾ Ở
VIỆT NAM .............................................................................................................. 68
3.2. SỰ CẦN THIẾT XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN CÁC ĐẶC KHU KINH TẾ
Ở VIỆT NAM.......................................................................................................... 72
3.3. NHỮNG ĐIỂM TƢƠNG ĐỒNG VÀ KHÁC BIỆT GIỮA VIỆT NAM VÀ
TRUNG QUỐC - CƠ SỞ ĐỂ VIỆT NAM VẬN DỤNG NHỮNG BÀI HỌC KINH
NGHIỆM CỦA TRUNG QUỐC .......................................................................... 85
3.4. MỘT SỐ ĐỀ XUẤT ĐỐI VỚI VIỆC THÀNH LẬP CÁC ĐẶC KHU KINH
TẾ Ở VIỆT NAM TRÊN CƠ SỞ VẬN DỤNG KINH NGHIỆM CỦA TRUNG
QUỐC....................................................................................................................... 90
KẾT LUẬN CHƢƠNG 3 ................................................................................................... 97

KẾT LUẬN .............................................................................................................. 98
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................... 100
PHỤ LỤC ............................................................................................................... 105


PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiế t của đề tài:
Tƣ̀ khi bắ t đầ u thƣ̣c hiê ̣n chính sách mở cƣ̉a nề n kinh tế vào tháng

12 năm

1978, Đảng và Chính phủ Trung Quố c đã quyế t đinh
̣ cho ̣n viê ̣c xây dƣ̣ng các
ĐKKT làm điể m đô ̣t phá cho toàn bô ̣ chiế n lƣơ ̣c mở cƣ̉a , hô ̣i nhâ ̣p kinh tế quố c tế .
Tƣ̀ năm 1980, Trung Quố c đã lầ n lƣơ ̣t xây dƣ̣ng các ĐKKT là Thâm Quyến , Chu
Hải, Sán Đầu , Hạ Môn và Hải Nam . Các ĐKKT của Trung Quốc có một số đặc
điể m chung : có vị trí ven biể n, tiế p giáp với các khu vƣ̣c kinh tế năng đô ̣ng nhƣ

kinh nghiê ̣m trong viê ̣c xây dƣ̣ng ĐKKT của các quốc gia đi trƣớc , đă ̣c biê ̣t là của
Trung Quố c sẽ là bài ho ̣c quý báu đố i với Viê ̣t Nam.
Xuấ t phát tƣ̀ nhƣ̃ng lý do trên

, viê ̣c nghiên cƣ́u t hƣ̣c tiễn phát triể n

các

ĐKKT Trung Quố c , tìm ra nhƣ̃ng bài ho ̣c thành công cũng nhƣ mô ̣t số vấ n đề tồ n
tại, đố i chiế u với điề u kiê ̣n cu ̣ thể của Viê ̣t Nam, để tƣ̀ đó đề xuấ t mô ̣t số kiế n nghi ̣
đố i với viê ̣c hình thành và phát triể n ĐKKT ở Việt Nam là vấn đề cấp thiết và có ý
nghĩa quan trọng trong giai đoạn hiện nay . Vì vậy, vấn đề “Phát triển đặc khu kinh
tế ở Trung Quốc và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
” đƣơ ̣c cho ̣n làm đề tài nghiên
cƣ́u của luâ ̣n văn.
2. Tình hình nghiên cứu:


Vào thập niên 90 của thế kỷ XX , trƣớc nhƣ̃ng thành công của Trung Quố c
trong viê ̣c sƣ̉ du ̣ng các ĐKKT nhƣ mô ̣t công cụ nhằ m thu hút tố i đa nguồ n lƣ̣c tƣ̀
bên ngoài để phát triển kinh tế, nhiề u nhà nghiên cƣ́u trong nƣớc đã công bố các đề
tài, bài viết về ĐKKT của Trung Quốc.
Năm 1993, Viê ̣n Thông tin khoa ho ̣c xã hô ̣i thuô ̣c Viê ̣n Khoa ho ̣c xã hô ̣i Viê ̣t
Nam đã xuấ t bản cuố n“Một số vấ n đề về đặc khu kinh tế”; trong đo,́ tâ ̣p trung các bài
tổ ng thuâ ̣t, lƣơ ̣c thuâ ̣t và dich
̣ tƣ̀ tài liê ̣u nƣớc ngoài về kinh nghiê ̣m xây dƣ̣ngĐKKT
của Trung Quốc và một số nƣớc trên thế giới. Năm 1994, Viê ̣n Kinh tế Viê ̣t Nam xuấ t
bản cuốn sách “Kinh nghiê ̣m thế giới về phát triển khu chế xuấ t và đặc khu kinh tế ”
với nô ̣i dung chủ yế u là giới thiê ̣u về hoàn cảnh ra đơ,̀ ithành tựu và các chính sách áp
dụng đối với ĐKKT ở Trung Quố c. Gầ n đây nhấ t, có luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài

Viê ̣t Nam trong viê ̣c hình thành các

ĐKKT chƣa đƣơ ̣c đề câ ̣p một cách có hê ̣

thố ng.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cƣ́u:
- Mục đích: trên cơ sở phân tích , đánh giá thƣ̣c tiễn phát triể n ĐKKT của
Trung Quốc, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm và các đề xuấ t đố i với viê ̣c
hình thành và phát triển các ĐKKT ở Việt Nam.
- Nhiệm vụ:
+ Khái quát quá trình hình thành và phát triển khu kinh tế nói chung và
ĐKKT nói riêng.
+ Phân tić h vai trò của khu kinh tế nói chung và ĐKKT nói riêng đối với các
nề n kinh tế đang phát triể n.
+ Phân tích, đánh giá thƣ̣c tiễn phát triển của các ĐKKT ở Trung Quố c trên
các phƣơng diện : vị trí địa lý , cơ chế chính sách áp du ̣ng , thành tựu kinh tế và
nhƣ̃ng vấ n đề còn tồ n ta ̣i … tƣ̀ đó rút ra nhƣ̃ng bài học trong chiến lƣợc xây dựng


các ĐKKT của Trung Quố c.
+ Phân tić h điề u kiê ̣n, khả năng của Việt Nam trong việc hình thành và phát
triể n các ĐKKT.
+ Phân tích điể m tƣơng đồ ng và khác biê ̣tgiƣ̃a Viê ̣t Nam và Trung Quố c trong
phát triển các ĐKKT
.
+ Tƣ̀ bài ho ̣c kinh nghiê ̣m củ a Trung Quố c và thƣ̣c tiễn Viê ̣t Nam , đề xuất
mô ̣t số giải pháp nhằ m xây dƣ̣ng và phát triển các ĐKKT ở Việt Nam.
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Luâ ̣n văn lấ y đố i tƣơ ̣ng nghiên cƣ́u là các ĐKKT ra
đời trong bối cảnh Trung Quốc thực hiện cải cách

khảo và phụ lục, luận văn gồm 3 chƣơng:
Chƣơng 1. Phát triển đă ̣c khu kinh tế -Cơ sở lý luâ ̣n và thƣ̣c tiễn
Chƣơng 2. Thƣ̣c tiễn phát triể n các đă ̣c khu kinh tế ở Trung Quố c và các bài
học kinh nghiệm
Chƣơng 3. Vâ ̣n du ̣ng kinh nghiê ̣m của Trung Quố c t rong viê ̣c xây dƣ̣ng và
phát triể n các đă ̣c khu kinh tế ở Việt Nam.


Chƣơng 1
PHÁT TRIỂN ĐẶC KHU KINH TẾ – CƠ SỞ LÝ LUẬN
VÀ THỰC TIỄN
1.1. Đặc khu kinh tế và vai trò của nó
1.1.1. Khu kinh tế và đăc̣ khu kinh tế - Quá trình hình thành và phát triển
1.1.1.1. Quá trình hì nh thành và phát triển của khu kinh tế
Lịch sƣ̉ hình thành và

phát triển của khu kinh tế khởi đầu từ các khu

thƣơng mại tự do xuấ t hiê ̣n vào thế kỷ XVIII nhƣ “cảng tƣ̣ do”

, “khu quá cảnh”

ở Singapore , Malaysia, Philippin, Hồ ng Kông….Ban đầ u , đó thƣờng là nhƣ̃ng
khu có vai trò thúc đẩy x uấ t khẩ u và thƣờng nằ m ở biên giới mô ̣t quố c gia , nơi
giao nhau của các tuyế n đƣờng lƣu thông hàng hóa trên thế giới .
Đến cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX các khu kinh tế tự do phát triển
không ngừng, ngày càng đa dạng, phong phú, chuyển dần từ hoạt động thƣơng
mại thuần túy sang sản xuất mang tính chất công nghiệp nhƣ KCN, KCX,
KCNC và mang tính tổng hợp (gồ m sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, nghiên cứu


, phố i hơ ̣p sản xuấ t giƣ̃a các quố c gia

với

nhau. Để thúc đẩ y quá trình này , mô ̣t biê ̣n pháp đƣơ ̣c các nƣớc áp du ̣ng

phổ

biế n , đó là xây dƣ̣ng các khu vƣ̣c thƣơng ma ̣i và

công nghiê ̣p “khép kín” hoă ̣c

“nƣ̉a khép kín” nhƣ cảng tƣ̣ do , KCX, KCN, khu thƣơng ma ̣i tƣ̣ do , khu kinh
tế mở…
Thƣ́ hai , để bảo vệ nền sản xuất trong nƣớc , các quốc gia đều có các chính
sách bảo hộ ở các mức độ khác nhau . Trong khi đó , thu hút đầ u tƣ nƣớc ngoài
nhằ m tranh thủ ngoa ̣i lƣ̣c nhằ m phát triể n kinh tế và cải thiê ̣n nề n sản xuấ t nô ̣i
điạ cũng là mu ̣c tiêu mà các quố c gia quan tâm

. Để đa ̣t đƣơ ̣c hai mu ̣c tiên trên

cùng lúc , các quốc gia thƣờ ng xây dƣ̣ng các khu kinh tế đă ̣c biê ̣t với ranh giới
điạ lý xác đinh
̣ , nhằ m đƣa ra các ƣu đaĩ có lơ ̣i cho các nhà

đầ u tƣ nƣớc ngoài ;


đồ ng thời , tránh đƣợc những ảnh hƣởng tiêu cực đến nề n sản xuấ t nô ̣i điạ .
Thƣ́ ba, sƣ̣ chênh lê ̣ch về trình đô ̣ phát triể n kinh tế-kỹ thuật giữa các nƣớc dẫn

cao” “Đặc khu kinh tế” hay “khu kinh tế đặc biệt” (Special Economic Zone),
“Khu kinh tế mở” (Open Economic Zone).
Các khu kinh tế dù rất đa dạng về loại hình

, song đề u có chung mô ̣t bản


chấ t là hƣớng ngoa ̣i với các mƣ́c đô ̣ và hình

thƣ́c khác nhau. Có khu kinh tế chỉ

hoạt đ ộng thƣơng mại thuần túy , có khu bao hàm cả hoạt động thƣơng mại và
sản xuất công nghiệp , có khu mang tính tổng hợp (gồ m hoa ̣t đô ̣ng công nghiê ̣p,
thƣơng nghiê ̣p, dịch vụ)…Sau đây là m ột số loại hình chủ yếu của khu kinh tế :
- Các khu k inh tế hoạt động thƣơng mại
Đây là các khu kinh tế xuấ t hiê ̣n đầ u tiên trên thế giới
rấ t lâu với các tên go ̣i

: khu thƣơng ma ̣i tƣ̣ do

, đã tƣ̀ng tồ n ta ̣i tƣ̀

(khu mâ ̣u dich
̣ tƣ̣ do ), cảng tự

do…Đây là nhƣ̃ng khu vƣ̣c l ãnh t hổ có ranh giới địa lý xác đị nh, thƣờng đƣơ ̣c
thành lập ở các khu vực cửa khẩu nhƣ sân bay

, cảng biển , biên giới… Tại các


xuất. Hiện nay các cảng tự do lớn nhƣ Hồng Kông, Singapore… đều tăng cƣờng
gia công chế biến hàng hóa và bán thành phẩm, một số nơi đã mang dáng dấp
của KCX.
- Các khu hoạt động công nghiê ̣p
+ Khu chế xuấ t
Theo quan niệm của Hiệp hội KCX thế giới WEPZA (World Export
Processing Zone Asssociation), KCX bao gồm tất cả các khu vực đƣợc chính phủ
nƣớc sở tại cho phép chuyên môn hóa hoạt động sản xuất công nghiệp chủ yếu vào
mục đích xuất khẩu và là mô ̣t khu vực biệt lập có chế độ mậu dịch và thuế quan
riêng, không phụ thuộc vào chế độ mậu dịch và thuế quan phổ thông ở nƣớc đó.
Theo tổ chức Phát triển công nghiệp của Liên Hợp Quốc UNIDO (United Nations
Industrial Development Organization), KCX đƣợc hiểu là: là một khu vực tƣơng
đối nhỏ, có phân cách địa lý trong một quốc gia, nhằm mục tiêu thu hút các doanh
nghiệp (chủ yếu là doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài) hƣớng về xuất khẩu,
bằng cách cung cấp cho các doanh nghiệp những điều kiện về đầu tƣ và mậu dịch
đặc biệt thuận lợi hơn so với phần lãnh thổ còn lại của nƣớc chủ nhà.
Trên cơ sở kế thƣ̀a các kinh nghiê ̣m quố c tế về phát triể n

KCX và gắ n với

điề u kiê ̣n cu ̣ thể của Viê ̣t Nam, Quy chế khu công nghiê ̣p, khu chế xuấ t và khu công
nghê ̣ cao do Chính phủ Viê ̣t Nam ban hành vào năm 1997 đã đƣa ra đinh
̣ nghiã :
KCX là một khu vực công nghiệp tập trung các doanh nghiệp chuy

ên sản xuấ t


hàng xuất khẩu , thƣ̣c hiê ̣n các dich
̣ vu ̣ cho sản xuấ t hàng xuấ t khẩ u , có ranh giới

lơ ̣i nhuâ ̣n ra nƣớc

ngoài…(Các ƣu đãi này đƣợc thực hiện theo mức độ từ giảm đến miễn hoàn
toàn và đƣợc qui định khác nhau tùy vào Chính phủ mỗi nƣớc ).
+ Khu công nghiệp
Theo các chuyên gia của Tổ chƣ́c phát triể n công ng hiê ̣p Liên hơ ̣p
quố c UNIDO , KCN đƣơ ̣c hiể u là “khu chuyên sản xuấ t hàng hóa và thƣ̣c hiê ̣n

,


các hoạt động dịch vụ , kể cả sản xuấ t công nghiê ̣p , dịch vụ sinh hoạt , vui chơi
giải trí , khu thƣơng ma ̣i , văn phòng , nhà ở…có ranh giới đ ịa lý xác định , gồ m
nhƣ̃ng khu vƣ̣c dành cho công nghiê ̣p , các dịch vụ liên quan , thƣơng ma ̣i và dân
cƣ”. Với cách đinh
̣ nghiã nà y, quan niê ̣m về KCN của UNIDO có phạm vi rộng
và có tính khái quát cao . Các chuyên gia của Tổ chức này quan niê ̣m KCN là
mô hình khu kinh tế đă ̣c biê ̣t với nhiề u chƣ́c

DANH MỤC TÀI LIỆU

THAM KHẢO
TÀI LIỆU TIẾNG VIỆT
1.

Huỳnh Vĩnh Ái, (1999), “Góp phần bàn về: thành lập đặc khu kinh tế Phú QuốcHà Tiên (tỉnh Kiên Giang)”, Tạp chí Nghiên cứu kinh tế, ( 256), Tr.(30 – 37)

2.

Báo điện tử VietNamnet


8.

Báo Sài Gòn giải phóng điện tử (2008), “Trung Quố c thành lâ ̣p đă ̣c khu kinh
tế xanh”, http://www.sggp.org.vn, ngày 08/01/2008


9.

Bô ̣ ngoa ̣i giao Viê ̣t Nam

, Một số thông tin về đi ̣

a lý Viê ̣t Nam

,

http://www.mofa.gov.vn
10. Bô ̣ Kế hoa ̣ch và đầ u tƣ , Chiế n lƣợc phát triển kinh tế -xã hội ở Việt Nam ,
http://www.mpi.gov.vn
11. Bô ̣ kế hoa ̣ch và đầ u tƣ, “Năng lƣ̣c cạnh tranh tụt 17 bậc, Viê ̣t Nam khó thu hút
đầ u tƣ?”, http://www.mpi.gov,vn
12.

Nguyễn Văn Diê ̣u (2008), Nhìn từ khu kinh tế mở Chu Lai, Báo Quân đội nhân
dân (số 16960), Tr.2

13.

Đa ̣i sƣ́ quán Viê ̣ t Nam ta ̣i Trung Quố c

22. Hoàng Hồng Hiệp, (2005), “Mô hình đặc khu kinh tế Trung Quốc – Thành tựu và
những bài học kinh nghiệm”, Tạp chíQuản lý nhà nƣớc, (12), Tr. (48 – 51)
23. Đỗ Kim Hoa (2005), “Thu hút và sƣ̉ du ̣ng FDI ở Trung Quố c : cơ hô ̣i và thách
thƣ́c”, Tạp chí Châu Á Thái Bình Dƣơng(52), Tr. (16-20)
24.

Nguyễn Quố c Huy (2006), “Đă ̣c điể m KCN Trung Quố c và bƣớc phát triển khu
công nghê ̣ cao”, http://www.khucongnghiep.com.vn ngày 21/6/2006

25. Trầ n Ngo ̣c Hƣng , “Tổng quan tình hình xây dựng và phát triển khu công
nghiệp, khu kinh tế”, http://www.khucongnghiep.com.vn (Trang web chiń h
thƣ́c về KCN Viê ̣t Nam), ngày 11/07/2008
26. Đặng Thu Hƣơng (2007), Thu hút đầ u tƣ trƣ̣c tiế p nƣớc ngoà i trong quá trình
hội nhập kinh tế quố c tế của Trung Quố c thời kỳ 1978-2003-Thƣ̣c trạng và bài
học kinh nghiệm đối với Việt Nam, Đa ̣i ho ̣c kinh tế quố c dân.
27. Viê ̣t Linh (Theo Asian time), “Đặc khu kinh tế và bí quyết của Trung Qu ốc”,
http://www.giaothongvantai.com.vn (Báo Giao thông vận tải điện tử

), ngày

30/11/2006
28. Phan Hƣng Long (dịch) (2001), “Các đặc khu kinh tế Trung Quốc ”, Tạp chí
Nhƣ̃ng vấ n đề Viễn Đông
29. Võ Đại Lƣợc, (2001), “Những điều kiện xây dựng các khu kinh tế mở ở nƣớc
ta”, Tạp chí Những vấn đề kinh tế thế giới, (2), Tr. (41- 44)
30. Võ Đại Lƣợc (2003), “Kinh tế đối ngoại nƣớc ta hiện nay - Tình hình và các
giải pháp”, Tạp chí Những vấn đề kinh tế thế giới (tháng 1/2003) , Tr.(48 –
61)




phép, http://www.gso.gov.vn
43. Hồ ng Vân(2008), “Trung Quố c sau6 năm gia nhâ ̣pWTO-Động lực phát triển
thƣơng ma ̣i đa phƣơng
”, Tạp chí Công nghiệp(tháng3/2008), Tr.(52-53)
44.

Nguyễn Long Vân (2008), “Thầ n kỳ Thâm Quyế n”, Tạp chí Châu Á – Thái
Bình Dƣơng, (số 218), Tr.(1)

45. Viện Kinh tế học (1994), Kinh nghiệm thế giới về phát triển khu chế xuất và đặc
khu kinh tế, Nxb Chính trị Quốc Gia, Hà Nội
46. Viê ̣n Nghiên cƣ́u tài chính, Bô ̣ Tài chính(1997), Tài liệu tổng hợp về khu kinh tế
tƣ̣ do
47. Viện Thông tin khoa học xã hội- Viện khoa học xã hội Việt Nam (1993), Một số
vấn đề về đặc khu kinh tế.
48. Trần Vũ (2004), “Mô hình kinh tế mở trong phát triển kinh tế của Việt Nam”,
Tạp chí Thuế nhà nƣớc, (7 ), Tr.(38 – 42)
49. Website hơ ̣p tác kinh tế thƣơng ma ̣i Viê ̣t Nam – Trung Quố c, Chƣơng mới
trong quan hê ̣ hợp tác Trung Quố c – ASEAN,
http://www.vietnamchina.gov.vn, ngày 14/02/2008
50.

Nguyễn Tro ̣ng Xuân (2008), “Mô ̣t số khoảng cách trong thƣ̣c tra ̣ng hoa ̣t
đô ̣ng của đầ u tƣ trƣ̣c tiế p nƣớc ngoài và của các KCN ở Việt Nam”, Tạp chí
Nghiên cƣ́u kinh tế (số 357), Tr.(61-67)

TÀI LIỆU TIẾNG ANH
51. Bhaskar Goswami, Special Economic Zones: Lessons From China,
http://www.countercurrents.org