BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
– – –O– – –

HOÀNG NGUYÊN KHAI

NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH
CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN NGOẠI THƯƠNG
VIỆT NAM TRÊN THỊ TRƯỜNG VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ

TP. HỒ CHÍ MINH NĂM 2014


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
– – –O– – –

HOÀNG NGUYÊN KHAI

NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH
CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN NGOẠI THƯƠNG
VIỆT NAM TRÊN THỊ TRƯỜNG VIỆT NAM



CHỮ TIẾNG ANH ĐẦY ĐỦ– NGHĨA TIẾNG VIỆT

ADB

Asian Development Bank – Ngân hàng Phát triển Châu Á

APEC

Asia – Pacific Economic Cooperation – Hợp tác Kinh tế châu Á –
Thái Bình Dương

ASEAN

Association of Southeast Asian Nations – Hiệp hội các Quốc gia
Đông Nam Á

CAR

Capital Adequacy Ratio – Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu

CR

Control risk – Rủi ro kiểm soát

CSH

Chủ sở hữu

DPRR


Foreign Indirect Investment – Đầu tư gián tiếp nước ngoài

FTP

Fund Transfer Pricing – Định giá vốn điều chuyển

HĐKD

Hợp đồng kinh doanh


VIẾT TẮT

CHỮ TIẾNG ANH ĐẦY ĐỦ– NGHĨA TIẾNG VIỆT

HĐQT

Hội đồng quản trị

HSC

Hội sở chính

KPI

Key Performance Indicator – Hỗ trợ đo lường hiệu quả công việc

KRIs


Mizuho Corporate Bank, Ltd. – Ngân hàng Thương nghiệp hỗn
hợp Mizuho

MIS

Management Information System – Hệ thống thông tin quản lý

NHNN

Ngân hàng Nhà nước

NHNNg

Ngân hàng nước ngoài

NHTM

Ngân hàng Thương mại

NHTW

Ngân hàng Trung ương

NIM

Net Interest Margin – Tỷ lệ thu nhập lãi cận biên


VIẾT TẮT


Rủi ro tín dụng

SMEs

Small and Medium Enterprises – Doanh nghiệp vừa và nhỏ

SWIFT

Society

for

Worldwide

Interbank

and

Financial

Telecommunication, Hiệp hội viễn thông liên ngân hàng và tài
chính quốc tế – Dịch vụ thanh toán thẻ
TCTD

Tổ chức tín dụng

TDH

Trung dài hạn


Vietcombank

Ngân hàng Thương mại Cổ phần Ngoại thương Việt Nam

VND

Việt nam đồng

WB/IMF

World Bank/ International Monetary Fund – Ngân hàng Thế giới
và Quỹ Tiền tệ Quốc tế

WTO

Worrld Trade Organnization – Tổ chức Thương mại Thế giới

XNK

Xuất nhập khẩu


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 3.1: Một số chỉ tiêu kinh doanh chủ yếu của Vietcombank giai đoạn 2009 –
2013 ................................................................................................................58
Bảng 3.2: Chất lượng tín dụng thể hiện các nhóm nợ của Vietcombank giai đoạn
2009 – 2013 ....................................................................................................63
Bảng 3.3: Chi tiết hoạt động tín dụng của Vietcombank các năm 2011 – 2012 .......74
Bảng 3.4: Một số chương trình tín dụng của Vietcombank các năm 2011 – 2012..75
Bảng 3.5: Cho vay theo đối tượng khách hàng của Vietcombank 2011 – 2012 .......76

Biểu đồ 3.8: Vốn chủ sở hữu của 10 NHTM đứng đầu giai đoạn 2009 – 2013 .......61
Biểu đồ 3.9: Tỷ lệ nợ xấu và hệ số an toàn vốn của Vietcombank ...........................62
Biểu đồ 3.9: Tỷ lệ nợ xấu của 10 NHTM có quy mô lớn nhất Việt nam – 2012......64
Biểu đồ 3.10: Hiệu quả sử dụng vốn của Vietcombank giai đoạn 2009 – 2013 .......65
Biểu đồ 3.11: Lợi nhuận của Vietcombank trong số 10 ngân hàng, năm 2012 ........65
Biểu đồ 3.13: Lợi nhuận của Vietcombank trong số 10 ngân hàng ..........................66
Biểu đồ 3.14: Tăng trưởng huy động vốn Vietcombank giai đoạn 2009 – 2013......67
Biểu đồ 3.14: Tăng trưởng quy mô vốn huy động từ nền kinh tế với tổng tài sản giai
đoạn 2009 – 2013 ...........................................................................................68
Biểu đồ 3.15: Cơ cấu huy động vốn USD từ nền kinh tế theo đối tượng của
Vietcombank biến động các tháng trong năm 2012.......................................69
Biểu đồ 3.16: Cơ cấu huy động vốn VND từ nền kinh tế theo đối tượng của
Vietcombank biến động các tháng trong năm 2012.......................................70
Biểu đồ 3.17: Vietcombank đứng thứ 4 về thị phần huy động vốn năm 2013 .........71


Biểu đồ 3.18: Tăng trưởng dư nợ cho vay với tổng tài sản giai đoạn 2009 – 2013..73
Biểu đồ 3.19: Chất lượng tín dụng thể hiện các nhóm nợ của Vietcombank giai đoạn
2009 – 2013 ....................................................................................................77
Biểu đồ 3.20: Chất lượng tín dụng của Vietcombank giai đoạn 2009 – 2013 ..........78
Biểu đồ 3.22: Tín dụng cho nền kinh tế của Vietcombank so với một số ngân hàng
khác giai đoạn 2009 – 2013 ...........................................................................79
Biểu đồ 3.23: Vietcombank đứng thứ 4 về thị phần dư nợ cho vay thời điểm tháng
1/2014 .............................................................................................................80
Biểu đồ 3.24: Thị phần tín dụng của Vietcombank so với một số ngân hàng khác
năm 2012 ........................................................................................................81
Biểu đồ 3.25: Tỷ trọng thị phần dư nợ cho vay của Vietcombank ...........................82
Biểu đồ 3.26: Thị phần tín dụng của Vietcombank trong tổng thể các ....................82
Biểu đồ 3.26: Lãi thuần từ hoạt động kinh doanh ngoại tệ của Vietcombank giai
đoạn 2009 – 2013 ...........................................................................................83

1.2.3. Quy trình nghiên cứu ....................................................................................9
CHƯƠNG 2 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH
CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI ....................................................................11
2.1. QUAN ĐIỂM CƠ BẢN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN
HÀNG THƯƠNG MẠI ............................................................................................11
2.1.1. Những quan điểm chung [3, 7, 8, 34, 35, 40, 46] ...................................11
2.1.2. Quan điểm nghiên cứu phát triển của luận án............................................12
2.1.3. Các phương thức cạnh tranh của ngân hàng thương mại [7, 27, 30, 40] ..20
2.2. NỘI DUNG VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG
MẠI 23


2.2.1. Khái niệm về năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại ..................23
2.2.2. Tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại ...........25
2.2.3. Đo lường năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại .......................33
2.2.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương
mại..............................................................................................................34
2.3. KINH NGHIỆM NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN
HÀNG NƯỚC NGOÀI VÀ BÀI HỌC RÚT RA CHO CÁC NGÂN HÀNG VIỆT
NAM..........................................................................................................................39
2.3.1. Kinh nghiệm nâng cao năng lực cạnh tranh của ngân hàng nước ngoài ...39
2.3.2. Bài học kinh nghiệm rút ra đối với ngân hàng Việt Nam ...........................47
KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 ........................................................................................51
CHƯƠNG 3 THỰC TRẠNG NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN
HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN NGOẠI THƯƠNG VIỆT NAM ................52
3.1. TỔNG QUAN VỀ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN NGOẠI
THƯƠNG VIỆT NAM .............................................................................................52
3.1.1. Khái quát về sự hình thành, phát triển và cơ cấu tổ chức [18] ..................52
3.1.2. Tổng quan hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại cổ phần
Ngoại thương Việt Nam [18] .....................................................................54

4.1.2. Những cơ hội và thách thức đối với ngân hàng Việt nam cũng như đối với
Vietcombank trong hội nhập quốc tế .......................................................119
4.1.3. Xu hướng nâng cao năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại trong
điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế ...........................................................122
4.1.4. Ảnh hưởng môi trường cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân
hàng ở Việt nam tác động đến Vietcombank ...........................................126
4.1.5. Định hướng nhiệm vụ trọng tâm của ngành ngân hàng và của Vietcombank
giai đoạn 2014 – 2020 với một số dự báo cơ bản về kinh tế Việt nam [1,
17] ............................................................................................................129


4.2. GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN HÀNG
THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN NGOẠI THƯƠNG VIỆT NAM TRÊN THỊ TRƯỜNG
VIỆT NAM .............................................................................................................130
4.2.1. Nâng cao năng lực cạnh tranh của Vietcombank thông qua việc tăng quy
mô của ngân hàng ....................................................................................130
4.2.2. Nâng cao chất lượng dịch vụ ....................................................................132
4.2.3. Giải pháp về công nghệ ............................................................................138
4.2.4. Một số giải pháp khác ...............................................................................139
4.3. KIẾN NGHỊ .....................................................................................................142
4.3.1. Hoàn thiện môi trường pháp lý và cơ chế có liên quan trực tiếp đến tạo
môi trường cạnh tranh lành mạnh trong hoạt động ................................142
4.3.2. Ngân hàng nhà nước tăng cường vai trò quản lý nhà nước và điều hành
chính sách tiền tệ theo hướng tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn
cho các ngân hàng thương mại Việt Nam................................................144
4.3.3. Ngân hàng nhà nước chỉ đạo đẩy nhanh tiến độ thực hiện đề án tái cơ cấu
lại các Tổ chức tín dụng Việt nam ...........................................................145
4.3.4. Khẩn trương hoàn thiện chiến lược phát triển ngành ngân hàng nói chung
và chiến lược phát triển các ngân hàng thương mại Việt nam nói riêng 147
4.3.5. Kiến nghị khác...........................................................................................148

đẩy tiến trình đổi mới và phát triển nền kinh tế. Song, đứng trước những yêu cầu đặt
ra trong thực tiễn việc nâng cao năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam nói
chung và Vietcombank nói riêng luôn đòi hỏi phải có các giải pháp đồng bộ. Xuất


ii

phát từ thực tiễn của ngành ngân hàng Việt Nam nói chung, Vietcombank nói riêng.
Tác giả đã lựa chọn đề tài: “Nâng cao năng lực cạnh tranh của Ngân hàng
Thương mại Cổ phần Ngoại thương Việt Nam trên thị trường Việt Nam” để
nghiên cứu nhằm đáp ứng yêu cầu cấp bách đang đặt ra trong thực tiễn ở nước ta
hiện nay.
2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
– Hệ thống hóa và góp phần làm sáng tỏ hơn những vấn đề lý luận cơ bản về
năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại.
– Phân tích, đánh giá, làm rõ thực trạng năng lực cạnh tranh của Vietcombank
trong giai đoạn 2009 – 2014
– Phân tích các nhân tố ảnh hưởng và mức độ tác động của các nhân tố đến
năng lực cạnh tranh của Vietcombank.
– Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của Vietcombank trên thị trường
Việt Nam.
– Kiến nghị Ngân hàng Nhà nước và Chính phủ nâng cao năng lực cạnh tranh
của Vietcombank trong hệ thống NHTM Việt nam hậu khủng hoảng kinh tế toàn
cầu, hội nhập quốc tế giai đoạn đến năm 2020.
3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
– Đối tượng nghiên cứu: Năng lực cạnh tranh của NHTMCP Ngoại thương
Việt Nam.
– Phạm vi không gian nghiên cứu: Ngân hàng Thương mại Cổ phần Ngoại
thương Việt Nam.
– Phạm vi thời gian:

hữu của Vietcombank năm 2013 đứng vị trí thứ 3, nhưng sang năm 2014 đứng vị trí
thứ 4 trong hệ thống NHTM Việt Nam; Năng lực sử dụng vốn của Vietcombank
năm 2012 đứng thứ 5 trong toàn hệ thống NHTM Việt Nam; Về năng lực sản phẩm
dịch vụ của Vietcombank đã giảm sút trong năm 2014 và đứng sau Agribank.
Thứ hai: Dựa vào số liệu sơ cấp để phân tích các nhân tố tác động đến năng
lực cạnh tranh của Vietcombank và kết quả phân tích hồi quy như sau:
Năng lực cạnh tranh = – 0,124 + 0,386*Quy mô + 0,312*Chất lượng +
0,185* Công nghệ + 0,101* Phí dịch vụ + 0,049*Xúc tiến
Kết quả hồi quy cho thấy: Quy mô có mức độ tác động cao nhất (0,386); Chất
lượng có mức độ tác động là 0,312; Công nghệ có mức độ tác động là 0,185; Phí


iv

dịch vụ có mức độ tác động là 0,101 và mức độ tác động thấp nhất là Xúc tiến
(0,049).
5. KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, danh mục phụ lục.
Nội dung chính của luận án được kết cấu thành 4 chương:
Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến luận án và
phương pháp nghiên cứu
Chương 2: Những vấn đề cơ bản về năng lực cạnh tranh của Ngân hàng thương
mại
Chương 3: Thực trạng năng lực cạnh tranh của Ngân hàng thương mại cổ phần
Ngoại thương Việt Nam
Chương 4: Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của Ngân hàng thương mại cổ
phần Ngoại thương Việt nam.


1



2

quả của ngành công nghiệp ngân hàng. Tác giả đã phân tích mối liên hệ giữa cấu
trúc thị trường và hiệu quả của ngân hàng bằng phương pháp phân tích ổn định có
giới hạn EBA (Extreme Bounds stability Analysis – EBA). Kết quả nghiên cứu cho
thấy lợi nhuận ngân hàng liên hệ nghịch với tài sản ngân hàng và liên hệ thuận với
vốn chủ sở hữu. Về phương pháp, các tác giả đã sử dụng phương pháp định lượng
thông qua mô hình hồi quy, nghiên cứu này cũng có ý nghĩa khoa học và thực tiễn.
Tuy nhiên, kết quả của nghiên cứu này chỉ dừng lại ở mối quan hệ lợi nhuận ngân
hàng liên hệ nghịch với tài sản ngân hàng và liên hệ thuận với vốn chủ sở hữu. Còn
nhiều nhân tố tác động đến năng lực cạnh tranh của ngân hàng cần được làm rõ.
Allen N.Berger và Loretta J.Mester (2003) [48], đã nghiên cứu về sự thay đổi
hiệu quả của hệ thống ngân hàng của Mỹ do sự thay đổi về các yếu tố kỹ thuật,
cạnh tranh và quy định của Nhà nước. Đề tài nghiên cứu đã cho thấy trong giai
đoạn 1991 – 1997, hiệu quả về mặt chi phí giảm sút trong khi hiệu quả về mặt lợi
nhuận được cải thiện một cách đáng kể, đặc biệt là khi các ngân hàng tham gia vào
quá trình sát nhập. Nghiên cứu đã cho thấy có sự gia tăng lợi nhuận bằng cách gia
tăng các dịch vụ cao cấp. Tuy nhiên, theo khuyến cáo của công trình nghiên cứu,
việc loại bỏ doanh thu trong quá trình nghiên cứu có thể dẫn đến những kết quả
sai. Về phương pháp, hai Ông đã sử dụng phương pháp định tính thông qua việc
chứng minh bằng công thức toán học và tính toán kết quả dựa trên các công thức,
phương pháp này có tính chính xác tuy nhiên lại phức tạp và mất nhiều thời gian
tính toán. Nghiên cứu này cũng có ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Bên cạnh đó, kết
quả nghiên cứu chỉ dừng lại ở mối quan hệ nghịch biến giữa chi phí và lợi nhuận;
giữa các dịch vụ cao cấp và lợi nhuận, chưa nghiên cứu sâu sự tác động của một
số nhân tố khác tới lợi nhuận.
Sahut et al (2011) [62], đã nghiên cứu các yếu tố của điều kiện cạnh tranh của các
ngân hàng thông thường và các ngân hàng Islamic hoạt động trong cùng một thị trường

vào lĩnh vực năng suất và từ năng suất có thể phân tích về tính cạnh tranh thông qua
các chỉ tiêu năng suất. Các nghiên cứu này hầu hết đều vận dụng mô hình kinh tế
lượng, hàm sản xuất để đo lường các nhân tố tác động đến năng suất của công ty
hay của ngành. Từ kết quả nghiên cứu mối quan hệ giữa năng suất với các yếu tố
đầu vào có tác động đến năng suất, đã đi đến lập luận về tác động của nó đến hiệu
quả và cạnh tranh ở mức độ doanh nghiệp và mức độ ngành.


4

1.1.2. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước
- Các bài báo nghiên cứu và sách xuất bản trong khoảng 10 năm gần đây:
- Bài báo:”Nâng cao năng lực cạnh tranh của các Ngân hàng Thương mại
Việt nam trong thời gian tới” của Đinh Duy Đông (2007) [3].
Nội dung cho thấy một số hạn chế trong lĩnh vực cạnh tranh của các NHTM
Việt nam hiện nay như: cạnh tranh trong các NHTM Việt nam mang tính chất độc
quyền nhóm các NHTM Nhà nước chiếm thị phần tuyệt đối và có tiềm lực tài chính
lớn do sự trợ giúp của Nhà nước, nhiều NHTM Việt nam chưa thật an toàn theo tiêu
chuẩn quốc tế, các nghiệp vụ ngân hàng hiện tại còn quá đơn giản và chưa đa dạng,
trình độ quản lý kinh doanh chưa cao, tính chuyên nghiệp trong hoạt động NHTM
hiện đại còn thấp. Trên cơ sở đó, tác giả đề ra một số giải pháp nâng cao năng lực
cạnh tranh của các NHTM. Bài báo này chỉ dựa vào phân tích định tính đề đưa ra kết
quả như trên nên về mặt phương pháp còn nhiều hạn chế và ý nghĩa thực tiễn chưa
cao.
- Bài báo:“Bàn về nâng cao năng lực cạnh tranh cho các Ngân hàng Thương
mại Việt nam trên thị trường dịch vụ ngân hàng” của Phí Trọng Hiển (2006) [35].
Tác giả đưa ra một số tồn tại nổi bật trong hệ thống dịch vụ ngân hàng hiện
nay như: chủng loại sản phẩm nghèo nàn, đơn điệu, chất lượng sản phẩm chưa cao,
phương thức tiếp cận sản phẩm dịch vụ cho khách hàng đơn giản, thuần túy, quy mô
cung cấp sản phẩm nhỏ, tính cạnh tranh thấp, ngoài ra tác giả còn đánh giá năng lực

lợi hỗ trợ các NHTM Việt nam nâng cao năng lực cạnh tranh.
– Luận án tiến sỹ đã bảo vệ trong khoảng 10 năm gần đây:
– Luận án tiến sĩ kinh tế “Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của các
Ngân hàng Thương mại Việt nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế”của tác
giả Lê Đình Hạc năm 2005, trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh [7].
Tác giả luận án đã hệ thống hóa được một số vấn đề mang tính lý luận về cạnh
tranh, hội nhập, hoạt động ngân hàng liên quan đến cạnh tranh, năng lực cạnh tranh
của NHTM trong nền kinh tế. Đặc biệt tác giả đã đưa ra các tiêu chí đánh giá năng
lực cạnh tranh của NHTM theo ba nhóm cơ bản.
– Luận án tiến sĩ kinh tế “Nâng cao năng lực cạnh tranh của Ngân hàng Đầu
tư và Phát triển Việt nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế”, của tác giả
Phan Hồng Quang năm 2007, Viện Nghiên cứu Thương mại [31].
Luận án đã nêu lên được những vấn đề cơ bản về năng lực cạnh tranh của


6

NHTM. Ngoài ra, luận án còn đưa ra 7 yếu tố cơ bản kiến tạo sức cạnh tranh cũng
như hoạt động kinh doanh của NHTM trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế hiện
nay gồm: Vốn và tài chính; Nguồn nhân lực; Cấu trúc tổ chức; Quản trị kinh doanh
và hệ thống kiểm soát; Công nghệ cung ứng dịch vụ; Uy tín; Marketing.
– Luận án tiến sĩ kinh tế “Các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh và
hội nhập của các Ngân hàng Thương mại đến năm 2010”của tác giả Trịnh Quốc
Trung năm 2004, trường Đại học kinh tế thành phố Hồ Chí Minh [42].
Tác giả luận án đã phân tích những vấn đề chung về cạnh tranh, hội nhập và
kinh doanh ngân hàng qua đó khái quát các đặc tính của kinh tế thị trường hiện đại
và tính tất yếu khách quan của cạnh tranh cũng như hội nhập. Tác giả luận án đã đi
sâu nghiên cứu tác động của cạnh tranh và độc quyền đến sự phát triển của nền kinh
tế cũng như vai trò của Nhà nước trong quá trình kiểm soát cạnh tranh và độc
quyền.