MỤC LỤC
NỘI DUNG

........................................................................................TRANG

MỤC LỤC

.............................. …………………………………………….1

Danh mục chữ viết tắt ............................................................................................ .2
I. Lí do chọn đề tài ............................................................................................... ...3
II. Cơ sở lý luận và thực tiễn............................................................................... .. .5
1. Cơ sở lý luận.........................................................................5
2. Cơ sở thực tiễn.....................................................................8
III. Tổ chức thực hiện các giải pháp.......................................................................12
3.1 Xây dựng tư liệu học tập các cuộc cách mạng tư sản đầu
thời cận đại ...........................................................................12
3.2 Một số biện pháp sử dụng tư liệu học tập các cuộc cách mạng
tư sản đầu thời cận đại theo hướng phát huy tính tích cực của
học sinh..................................................................................29
IV. Hiệu quả của đề tài .......................... ..............................................................43
V. Đề xuất, khuyến nghị và khả năng áp dụng...................................................44
VI. Tài liệu tham khảo......................................................................................45
VII. Phụ lục.......................................................................................................47

1


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Viết đầy đủ

Phụ lục

PPDH

:

Phương pháp dạy học

PPDHLS

:

Phương pháp dạy học lịch sử

QTDH

:

Qúa trình dạy học

SGK

:

Sách giáo khoa

THCS

:


cứu mới ra đời, nhiều cuộc hội thảo khoa học về phương pháp giáo dục nói chung,
phương pháp dạy học Lịch sử nói riêng được tổ chức công phu để tìm giải pháp
hữu hiệu nâng cao chất lượng dạy học. Cán bộ, giáo viên các trường phổ thông
cũng nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề, không ngừng tìm mọi giải pháp
để từng bước nâng cao chất lượng dạy học. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu
ban đầu đã được nhìn nhận thì còn nhiều vấn đề bất cập, gây không ít sự tranh luận
cũng như đặt ra nhiều câu hỏi cho những người trong cuộc. Chất lượng dạy học nói
3


chung phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Tuy nhiên, dù là cách dạy học truyền thống hay
hiện đại, vấn đề phương pháp vẫn là yếu tố mang tính quyết định. Phương pháp
dạy học (PPDH) lịch sử trong những năm gần đây được các nhà khoa học trên thế
giới cũng như trong nước nhìn nhận một cách toàn diện hơn với tư cách là một
khoa học. Từ những vấn đề lý luận cũng như thực tiễn đã và đang đặt ra hiện nay,
có rất nhiều cách thức, phương pháp để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở
trường phổ thông, trong đó có phương pháp sử dụng các nguồn tư liệu đã chứng tỏ
được ưu thế trong việc góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử.
Là một giáo viên (GV) trung học phổ thông làm thế nào để học sinh (HS)
thích học bộ môn Lịch sử? Làm thế nào để góp phần nâng cao chất lượng dạy học
bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông. Với ý nghĩa đó, tôi chọn vấn đề “Xây dựng tư
liệu học tập các cuộc Cách mạng Tư sản đầu thời cận đại theo hướng phát huy
tính tích cực của học sinh” làm đề tài nghiên cứu của mình.

4


II. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
2.1. Cơ sở lý luận
Trước hết, phải kể đến những công trình mang tính lý luận, khái quát cao

giảng dạy của mình. Nó không còn được xem là công cụ, là cẩm nang tuyệt đối của
cả giáo viên và học sinh như trước đây nữa. Chương trình cũng được xây dựng
theo hướng mở. Kiểm tra, đánh giá cũng được đổi mới. Để có được bài học lịch sử
hiệu quả cao, ngoài việc sử dụng hợp lý sách giáo khoa, giáo viên cần phải biết
khai thác và sử dụng tốt các nguồn tài liệu tham khảo khác.
Với rất nhiều công sức, tâm huyết và thời gian cống hiến cho sự nghiệp giáo
dục, Tiến sĩ N.G. Đai ri - nhà giáo dục nổi tiếng của Liên Xô (cũ ) đã đề xuất một
công thức trong dạy học theo hướng kết hợp tốt việc khai thác sách giáo khoa với
các tài liệu tham khảo khác để có được bài giảng lịch sử tốt (xem hình).
Nội dung của sách giáo khoa
1

2
2’

3

Nội dung bài giảng của giáo viên
Công thức trên chỉ ra rằng: ô số 1 là phần kiến thức có trong sách giáo khoa
mà không có trong bài giảng của giáo viên. Đây có thể là tri thức đã lạc hậu nên
thầy không giảng, yêu cầu học sinh không ghi nhớ, không ghi chép. Đây cũng có
thể là những kiến thức không cơ bản, sách giáo khoa đã trình bày rõ, hoặc ít quan
trọng [10, tr. 14], giáo viên yêu cầu học sinh về nhà tự học. Với đặc điểm trên thì ô
số 1 không phải lúc nào cũng có.
Theo ông, hai ô số 2 và 2’ (trong sơ đồ) chỉ phần kiến thức vừa có trong bài
giảng, vừa có trong sách giáo khoa. Đó là những kiến thức cơ bản nhất mà giáo
6


viên phải có nhiệm vụ truyền đạt đến cho học sinh và các em phải lĩnh hội vững

trọng trong việc nâng cao hiệu quả bài học lịch sử, giáo dục và phát triển toàn diện
học sinh.
Trước hết, tính tích cực, độc lập trong nhận thức, đặc biệt là trong tư duy sẽ
đảm bảo cho các em lĩnh hội sâu sắc và nhớ lâu kiến thức đã được hình thành. Đại
văn hào Nga Lép Tôn Xtôi đã viết: “Kiến thức chỉ thực sự trở thành kiến thức khi
nó là thành quả của tư duy chứ không phải là trí nhớ”
Trong một ý nghĩa nhất định, đích đến của việc dạy học là học sinh phải đạt
được cả ba yêu cầu giáo dưỡng, giáo dục và phát triển. Theo tổng kết của các nhà
lý luận giáo dục, cách dạy học truyền thống trước đây mới chỉ đáp ứng có mức độ
hai yêu cầu giáo dục và giáo dưỡng. Sản phẩm của cách dạy học đó là thế hệ học
sinh thụ động, yếu năng lực thực hành, vận dụng và ứng phó với môi trường, thực
tiễn cuộc sống dù họ có đủ kiến thức, giàu lòng nhiệt huyết và tinh thần yêu nước.
2. 2. Cơ sở thực tiễn
Để có được những kết luận chính xác, khách quan làm cơ sở cho việc nghiên
cứu đề tài, chúng tôi đã tiến hành điều tra thực tế dạy học Lịch sử ở một số trường
Trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Đồng Nai.
2.2.1. Mục đích điều tra
Tác giả đề tài trực tiếp điều tra thực tế dạy học Lịch sử ở các trường phổ
thông nói trên để thấy rõ tình hình xây dựng tư liệu trong dạy học Lịch sử, từ đó
lựa chọn và tập hợp tài liệu tối ưu và đề xuất phương pháp sử dụng tư liệu một
cách hợp lý để đạt hiệu quả mong muốn.
2.2.2. Nội dung điều tra
Đối với giáo viên, kết hợp dự giờ thăm lớp với các phương pháp khác như
phỏng vấn, hỏi chuyện, trả lời phiếu điều tra, tập trung vào một số vấn đề sau:

8


- Nhận thức của giáo viên về sự cần thiết, mục đích xây dựng hồ sơ tư liệu
trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông.

Khi được hỏi về phương pháp, cách thức xây dựng tư liệu trong dạy học
Lịch sử, có 100% giáo viên trả lời rằng họ xây dựng tư liệu trong dạy học Lịch sử
để minh họa, cụ thể hóa sự kiện, nhân vật lịch sử nhằm làm cho nội dung bài học
hấp dẫn hơn. Chưa có giáo viên sử dụng xây dựng tư liệu trong dạy học Lịch sử
để kiểm tra, đánh giá, hay chứng minh một luận điểm khoa học. Hai trong số 9
giáo viên được điều tra (chiếm tỉ lệ 22%) thỉnh thoảng có sử dụng tài liệu Văn học
để rút ra nguyên nhân, ý nghĩa lịch sử, bài học kinh nghiệm.
Về nguồn tài liệu tham khảo, điều kiện thư viện của các trường, khi chúng
tôi hỏi thầy (cô) trong giảng dạy, việc xây dựng tư liệu trong dạy học Lịch sử đã
gặp những khó khăn và thuận lợi như thế nào? Trong số giáo viên được hỏi, có 5/9
người (56%) cho rằng nhà trường có thư viện và cũng có tài liệu để tham khảo
nhưng không đầy đủ. Nguồn tài liệu để sử dụng chủ yếu do họ tự sưu tầm. Có 2/9
giáo viên (22%) cho rằng nhà trường có tạo điều kiện trong mức độ và hoàn cảnh
cụ thể nhưng các tài liệu còn rất nghèo nàn, thư viện còn rất sơ sài. Họ cho rằng, sử
dụng tư liệu trong dạy học Lịch sử phải mất nhiều công sức và thời gian chuẩn bị
hơn.
Với câu hỏi: sử dụng tư liệu trong dạy học lịch sử, thầy (cô) hướng tới mục
đích gì ? Có 8/9 giáo viên (89%) trả lời rằng, ý đồ của họ (xuất phát điểm) là nhằm
tăng thêm hứng thú, sự chú ý đối với học sinh, làm cho tiết dạy bớt nặng nề, đơn
điệu. Đối với các tiêu chí khác như nhằm phát triển năng lực tư duy, nhằm rút ra
bài học, quy luật lịch sử thì đa số giáo viên trả lời là chưa thực sự tính đến điều đó.
Nhìn chung, vấn đề sử dụng tư liệu trong dạy học lịch sử ở các trường Trung học
phổ thông nói trên, ở những giáo viên được điều tra đã được tiến hành nhưng vẫn
còn hạn chế.
 Về phía học sinh:

10


Chúng tôi tiến hành điều tra 7 lớp 10 với số lượng là 310 HS. Nhìn chung,

xây dựng nhà máy rượu, công trường dệt len. Đó là quý tộc mới mà quyền lợi nhất
trí với giai cấp tư sản.
Trích theo tư liệu giảng dạy lịch sử kinh tế văn hóa ở trường THPT ( phần
lịch sử thế giới) Nghiêm Đình Vỳ ( chủ biên) H.Giáo dục 1993.trang 70.

12


13


Sáng ngày 30-1-1649 Saclơ Xtiuác bị điệu ra pháp trường ở quảng
trường trước Cung điện Trắng (Luân Đôn), khi đó, y mới tin là cái chết đã kề bên,
sợ hãi và ngã khuỵu xuống. Đông đảo quần chúng binh sĩ đã chứng kiến việc xử tử
nhà vua. Đao phủ sau khi chặt đầu nhà vua, còn giơ cao cho mọi người xem. Quần
chúng hoan hô vang dậy. Việc xử tư vua SaclơI là đỉnh cao của cách mạng tư sản
Anh.
Trích theo Những mẩu chuyện lịch sử Thế giới, tập 2, Đặng Đức An ( chủ biên)
NXB Giáo dục 2000 .trang 7.

14


3.1.2. Nước Mỹ

15


“ Hỡi đồng bào cả nước,
Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền

khoa học, dâng hiến cho khoa học lòng say
mê cao độ của mình, song những hành động
tàn bạo ở cái thời mà tôi sống đã buộc tôi cần
phải làm gì đó để chống lại chúng và khiến
tôi phải tự mình lao vào đại dương đầy khổ
ải của những đam mê chính trị ”
( Thomas Jefferson )

17


3.1.3. Nước Pháp
-Nông dân Pháp trước cách mạng 1789: Người ta thấy nột số thú vật dữ tợn, đực
và cái rải khắp các làng xóm, sạm đen, hốc hác và rám nắng gắn chặt vào mảnh đất
mà chúng đào xới một cách cực kỳ nhẫn nại. Hình như chúng cũng có một giọng
nói, và khi chúng đứng lên, người ta thấy chúng có bộ mặt người. Đêm đến chúng
rúc vào hang, sống bằng bánh mỳ đen, nước lã và rễ cây. Nhờ chúng, những người
khác khỏi phải gieo, cày và gặt để sống và do đó chúng xứng đáng được hưởng thứ
bánh mà chúng đã gieo trồng…
Người nông dân ngã gục dưới ách phong kiến. Với thời gian, đời sống nông dân
ngày càng khó khăn gay go. Nông dân sống trong nghèo đói, hàng trăm ngàn người
mất hết tài sản, không có lấy một túp lều phải sông lang thang bần cùng, ẩn náu
trong rừng rú.
18


Trích theo tư liệu giảng dạy lịch sử kinh tế văn hóa ở trường THPT ( phần lịch sử
thế giới) Nghiêm Đình Vỳ ( chủ biên) H.Giáo dục 1993.trang 71.
Tình cảnh nông dân Pháp trước cách mạng 1789: Nông dân phải nộp cho chúa
phong kiến một phần thu hoạch ( thường là ¼) hoặc phải nộp tiền để thay thế. Đám

màng.Nếu các con vật bị giết hại nông dân phải bồi thường nặng nề hoặc đi tù.
+ Chiếc cuốc mà người nông dân chống nói lên tình trạng nông nghiệp nước Pháp
rất lạc hậu: công cụ lao động và kỹ thuật canh tác thô sơ. Năng xuất nông nghiệp
kém, thấp hơn nước Anh rất nhiều vì thế nạn đói thường xuyên xẩy ra.

20


+ Hai giấy trong túi quần của người nông dân là các khế ước vay nợ của người
nông dân với quý tộc và tăng lữ. Đó là thòng lọng cột chặt người nông dân vào quý
tộc và lãnh chúa.
Hằng năm có khoảng một đến hai triệu nông dân bị khánh kiệt.
Trích Tuyển tập đề thi Olympic 30/4 môn lịch sử.SGD-ĐT Thành phố
HCM.Trường THPT Lê Hồng Phong.NXB Đại học quốc gia TPHCM.
Nền quân chủ Pháp: nền quân chủ vương quyền là đỉnh của lâu đài phong kiến và
chuyên chế. Nhà vua luôn luôn có quyền hành chuyên chế và vô hạn: Vua có
quyền tối hậu quyết định mọi công việc đối nội và đối ngoại của quốc gia. Vua chỉ
định bãi bỏ các bộ trưởng và quan chức, ban bố và bãi bỏ pháp luật trừng phạt và
ân xá. Vua Lui XVI tuy là một người yếu đuối và nhu nhược vẫn thích nhắc rằng
chỉ có ý chí của mình là luật pháp, mình là vị vua “do trời định”. Suốt triều đại
LuiXVI là sự chuyên chế cao độ, theo những “mật lệnh có ấn vua” nhằm khủng bố
nhân dân, hàng trăm người bị bắt tù đày ở các nơi trong nước.
Trích theo tư liệu giảng dạy lịch sử kinh tế văn hóa ở trường THPT ( phần lịch sử
thế giới) Nghiêm Đình Vỳ ( chủ biên) H.Giáo dục 1993.trang 75.

21


Lui XVI thường ngủ gật khi chủ tọa hội đồng vương quốc.Y nói rằng công việc trí
óc làm y mệt nhọc. Lui XVI ít chú ý đến chính trị nhưng lại ham mê săn bắn.

14/7 của nhà thơ Tố Hữu:
“…và lớn, và bé, đàn ông, đàn bà.
Tất cả chiếm, mỗi người đội khí giới
Anh hàng thịt vung con dao sáng chói
Người lính già,quắc thước múa chuôi gươm
Và anh hàng giày, quần áo rách tươm
Anh thợ dệt đang nằm sau cửa xưởng
Cũng trỗi dậy oai nghi như võ tướng
Giật thanh đao khẩu súng nhẩy ra ngoài
Những thằng con bé bỏng cũng dương oai
Phồng má thổi kèn vang sau gót bố…’
Việc đánh chiếm pháo đài Baxti : đã diễn ra ác liệt trong suốt bốn tiếng
đồng hồ.Quần chúng cáh mạng dùng thang bắc qua hào. Song bọn lính từ trên tháp
canh bắn xuống xối xả. Nhiều người đang trèo trên thang bị bắn rơi xuống hào
nước, hi sinh anh dũng. Về sau, đội dân quân mang đại bác tới, bắn vào pháo đài.
Một viên đạn pháo bắn trúng sợi dây sắt kéo cầu treo, chiếc cầu treo rơi xuống.
Quần chúng cách mạng ào ào vượt cầu treo, tràn vào pháo đài. Viên chỉ huy pháo
đài Launey chạy đến kho thuốc súng, định châm lửa đốt kho thuốc súng để dìm
toàn bộ mọi người trong pháo đài trong biển lửa và máu. Binh lính của hắn hoảng
sợ, vội ngăn hành động điên cuồng của hắn lại. Quần chúng cách mạng chiếm
được ngục Baxti viên chỉ huy Launey bị hành quyết.Quần chúng cách mạng đi diễu
qua các phố và các quảng trường công cộng, giơ cao đầu Launey cắm trên đầu
chiếc xào, miệng hô to: “ thắng lợi! thắng lợi”..Về sau nhân dân Pháp đã dỡ bỏ nhà
ngục Baxti và xây dựng ở đây một quảng trường rộng lớn, mang tên quảng trường
Baxti . Còn ngày phá ngục Baxti trở thành ngày quốc khánh của nước cộng hòa
Trích theo Những mẩu chuyện lịch sử thế giới .tập 2 Đặng Đức An ( chủ biên)
NXBGiáo dục 2000.trang 25
24