SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:
"DẠY HỌC TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA (TÁC GIẢ
NGUYỄN MINH CHÂU - SGK NGỮ VĂN 12, TẬP 2) THEO
HƯỚNG ĐỔI MỚI"
1


2


PHẦN I: LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1. Yêu cầu đổi mới phương pháp và thực trạng dạy học môn Ngữ văn trong trường
phổ thông.
Những năm gần đây, giáo dục đã có những đổi mới quan trọng. Năm 2003 chương trình
sách giáo khoa môn Ngữ văn THPT được thiết kế điều chỉnh. Từ đó phương pháp dạy
học cũng thay đổi. Chương trình giáo dục phổ thông hiện hành nêu rõ "Phải phát huy tính
tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc trưng môn học, đặc
điểm đối tượng học sinh, điều kiện từng lớp học; bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự
học, khả năng hợp tác; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến
tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh"
Trong các môn học ở trường phổ thông, môn Ngữ văn là môn học có đặc trưng riêng: vừa
có tính nghệ thuật vừa có tính môn học, đặc biệt là giờ học về tác phẩm văn chương. Bởi
mỗi tác phẩm văn học không chỉ có thông tin thẩm mĩ mà còn là một văn bản văn hoá

3


chứa đựng thông tin về con người, về xã hội, về cuộc sống trong mỗi hoàn cảnh, thời đại

2. Thực tế dạy học bài " Chiếc thuyền ngoài xa" trong chương trình lớp 12- THPT.
Trong phạm vi bài viết này, tôi xin nêu cụ thể thực trạng dạy học tác phẩm " Chiếc
thuyền ngoài xa " của Nguyễn Minh Châu trong sách giáo khoa Ngữ Văn lớp 12,tập hai.
5


Nguyễn Minh Châu là nhà văn có nhiều tác phẩm chiếm được cảm tình và sự trân trọng
của bạn đọc. Năm 1991, trong chương trình cải cách giáo dục, truyện ngắn " Mảnh trăng
cuối rừng " của ông lần đầu tiên có mặt trong sách giáo khoa Ngữ văn 12 và được giảng
dạy đến năm 2007. Năm 2005, truyện ngắn " Chiếc thuyền ngoài xa" được đưa vào SGK
thí điểm. Năm 2008 chính thức có mặt trong SGK Ngữ văn 12-THPT với thời lượng3 tiết
( tiết 69,70,71). Đây là một trong những sáng tác tiêu biểu của nhà văn Nguyễn Minh
Châu và của văn học Việt nam thời kì đổi mới. Vậy việc dạy học tác phẩm này như thế
nào? Qua khảo sát và thực tế giảng dạy của bản thân tôi nhận thấy việc dạy học tác phẩm
này còn tồn tại những bất cập sau:
- Đi theo hình thức quen thuộc, mang những đặc điểm của phương pháp dạy học truyền
thống biểu hiện ngay ở câu hỏi phần hướng dẫn học bài trong sách giáo khoa và thiết kế
dạy học của giáo viên. Cụ thể:
+ Trong SGK có 6 câu hỏi thì câu 1 và 2 là câu tái hiện đơn giản, câu 3 và 4 có nội dung
trùng lặp, câu 5 và 6 yêu cầu nhận xét về nghệ thuật. Hệ thống câu hỏi này chưa phát huy
được tính chủ động tích cực của học sinh trong việc khám phá tác phẩm.

6


+ Phần thiết kế dạy học của giáo viên theo khuôn mẫu có tính áp đặt: Thầy phát hiện vấn
đề, cảm thụ theo hướng nào thì yêu cầu học sinh cũng phải đi theo hướng đó.
VD: Phần hướng dẫn dạy học trong cuốn " Dạy học theo chuẩn kkiến thức kĩ năng môn
Ngữ văn" - NXB Đại học Sư phạm cũng hướng học sinh tìm hiểu các nội dung được ghi
thành đề mục ( mục 2.2 - phân tích và bình giá).

sẵn trong thiết kế bài học của mình.
c. Tổ chức dạy học theo hướng mở, giờ học trở thành giờ đọc, đối thoại, tranh luận về tác
phẩm để cùng khám phá nội dung và nghệ thuật của tác phẩm. Bởi ý nghĩa của tác phẩm
văn chương rất khó xác định. Lịch sử phê bình tiếp nhận văn học cho thấy ý nghĩa tác
phẩm ý nghĩa tác phẩm có khi được qui về ý đồ sáng tạo, tức là ở phương diện ý thức của
tác giả, có khi được đẩy sang bình diện ý thức của người đọc, tức là nằm trong ý đồ giải
thích của công chúng, có khi lại cô lập chỉ coi là có trong văn bản cắt đứt với ý đồ nhà
văn, với sự cắt nghĩa của người đọc, với cội nguồn đời sống. Vì vậy ngày nay người ta có
thể xét ý nghĩa tác phẩm trong ba quan hệ: Ý nghĩa mà nhà văn muốn gửi gắm; ý nghĩa
vốn có trong văn bản, tương quan với một hiện thực nào đó; ý nghĩa đối với mối quan hệ
của người đọc đặt vào văn bản. Điều đó cho thấy văn bản văn chương mang tính đa
nghĩa.
Theo Bakhtin, ý nghĩa tác phẩm không nằm trong ý rhức của tác giả, không vốn có trong
tác phẩm, trong ý thức người đọc mà nằm trong sự tương tác qua tại giữa tác giả-người

9


đọc trên cơ sở những tín hiệu nghệ thuật mà tác giả phát ra trong tác phẩm. Cho nên chỉ
qua đối thoại, tranh luận, ý nghĩa tác phẩm mới nảy sinh, bộc lộ một cách phong phú, đa
dạng, giàu có hơn.
2. Mô tả các bước tiến hành dạy học bài "Chiếc thuyền ngoài xa" theo hướng đổi
mới.
Hoạt động 1: Tìm hiểu vài nét về tác giả, tác phẩm.
* Giáo viên: Yêu cầu học sinh giới thiệu ngắn gọn những nét chính về tác giả Nguyễn
Minh Châu và truyện ngắn "Chiếc thuyền ngoài xa"
*Học sinh: Trên cơ sở thông tin trong sách giáo khoa, hiểu biết của bản thân giới thiệu về
tác giả, tác phẩm.
* Giáo viên: Nhận xét, bổ sung và nhấn mạnh những kiến thức trọng tâm.
1. Tác giả Nguyễn Minh Châu.

* Giáo viên: Nghe, kết hợp ghi nhanh lên phần bảng nháp những vấn đề học sinh
nêu ra. Sau đó nhận xét phân loại vấn đề và định hướng cho các em tìm hiểu những tín
hiệu nghệ thuật nổi bật, những vấn đề trọng tâm bộc lộ nội dung, tư tưởng, chủ đề của tác
phẩm. Cụ thể. có thể cho học sinh tìm hiểu những vấn đề sau:
- Tình huống truyện.

12


- Quá trình nhận thức của Phùng và Đẩu.
- Nhân vật người đàn bà hàng chài.
Bước 3: Tổ chức cho học sinh đối thoại, tranh luận về các vấn đề trên.
Vấn đề 1: Tình huống truyện.
* Giáo viên nêu vấn đề: Truyện ngắn "Chiếc thuyền ngoài xa" được tổ chức xung quanh
một tình huống truyện như thế nào? Nhận xét về cách tạo tình huống truyện của Nguyễn
Minh Châu trong tác phẩm này?
* Học sinh: Trao đổi với nhau, phát biểu ý kiến.
* Giáo viên: Tổng hợp các ý kiến, có thể cho học sinh tự nhận xét sau đó định hướng cho
các em hiểu về tình huống truyện của tác phẩm.
- Có ý kiến cho đây là tình huống nhận thức, có người lại cho là tình huống nghịch lí,
hoặc cho là cả hai nhưng không đồng đẳng. Và quả thực qua câu chuyện của gia đình
hàng chài thấy nổi lên tình thế nghịch lí: Chồng đánh vợ, con đánh bố, người vợ bị chồng
đánh mà vẫn nín nhịn, còn xin đưa lên bờ mà đánh...

13


- Nhưng sự kiện bao trùm cả thiên truyện không phải là cuộc sống nghịch lí của gia đình
thuyền chài mà là chuyến đi thực tế đến làng chài của Phùng chụp một bức ảnh theo yêu
cầu của trưởng phòng. Trong chuyến đi này Phùng đã phát hiện ra những nghịch lí, làm

15


như được thanh lọc tâm hồn, Phùng đã vỡ ra nhiều điều trong nhận thức về cuộc sống về
nghệ thuật.
Vẻ đẹp bên ngoài có thể che lấp sự thực bên trong vốn không có gì đẹp đẽ.
Không thể hiểu cuộc sống nếu chỉ nhìn từ xa, bên ngoài.
Nghệ thuật nếu chỉ chụp ảnh cái vẻ ngoài thì đó là thứ nghệ thuật giả dối,
phù phiếm, phi đạo đức.
+ Nghe câu chuyện người đàn bà hàng chài ở toà án, Một lần nữa Phùng lại có
thêm nhận thức mới mể, sâu sắc về cuộc sống, con người.
Người đàn bà hàng chài không như những gì Phùng nghĩ và nhìn thấy. Sau
sự nhẫn nhục là đức hi sinh vô bờ; sau vẻ ngoài ù lì, thất học là sự thấu hiểu sâu sắc lẽ
đời.
Người đàn ông mà Phùng vẫn đinh ninh là độc ác tàn nhẫn nhất thế gian, độc
ác do đi lính, do rượu chè, do bản tính... hoá ra không phải. cái xấu, cái ác lại là do bị

16


cầm tù trong cuộc sống quẩn quanh, đói nghèo, lạc hậu. người đàn ông đó vừa là tội
phạm vừa là nạn nhân.
Hành vi của đứa con - thằng Phác - như là côn đồ, vô học nhưng ẩn sau đó là
tình thương mẹ mãnh liệt.
- Thông điệp: Người nghệ sĩ nếu chỉ nhìn nhận giản đơn, sơ lược thì không thể phát hiện
được cái khuất lấp, bề sâu của cuộc đời và con người. Vì vậy, người nghệ sĩ phải dấn
thân vào cuộc đời, phải có các nhìn bề sâu, đa diện, nhiều chiều mới có thể phát hiện ra
sự thật thường lại bị che lấp bởi vể đẹp bề ngoài, cái đẹp bị che lấp bởi cái xấu bề nổi của
cuộc sống và con người.
b. Nhân vật Đẩu.

đời. Sự lựa chọn của chị ( không hề bỏ người chồng thô bạo, thường xuyên đánh đập
mình dã man) là sự shấp nhận nghịch lí cuộc sống bằng tất cả nghị lực, tình yêu thương
các con và gắn bó với gia đình.
Bước 4: Đối thoại mở rộng về nội dung ý nghĩa tác phẩm.
* Giáo viên nêu vấn đề: Từ những thay đổi trong nhận thức cửa Phùng, Đẩu, từ hình
tượng nhân vật người đàn bà hàng chài, nhà văn Nguyễn Minh Châu muốn nói điều gì?
* Học sinh suy nghĩ, thảo luận, nêu được: Điều mà tác giả muốn nói qua tác phẩm trước
hết là bài học về cách nhìn con người, cuộc sống. Cần phải có cái nhìn đa diện, nhiều
chiều, phát hiện ra bản chất thật sau vẻ bề ngoài của hiện tượng.

19


* Giáo viên nêu vấn đề: Ngoài việc đem đến bài học đúng đắn về cách nhìn con người và
cuộc sống, truyện ngắn này còn đề cập đến một vấn đề khác của cuộc sống: Bạo lực gia
đình.
Theo em, nguyên nhân của tình trạng bạo lực trong gia đình hàng chài là gì? các chi tiết
lão đàn ồng " rút trong người ra một chiếc thắt lưng của lính nguỵ ngày xưa" quật tới tấp
vào lưng người đàn bà, ngay cạnh " chiếc xe rà phá mìn của công binh Mĩ" Có phải là
gợi ý của tác giả về nguyên nhân bạo lực gia đình không? Tư tưởng nhân đạo của tác giả
khi đề cập đến vấn đề này?
* Học sinh suy nghĩ nêu cách lí giải của mình nhưng phải thấy được:
- Các chi tiết trên là sắp đặt đầy dụng ý của tác giả nhưng không đơn giản chỉ để ám chỉ
cái xấu, cái ác kia như một thứ tàn tích của chiến tranh mà còn chứa đựng ẩn ý sâu sắc:
bạo lực chiến tranh do kẻ thù gây ra chưa lùi xa thì đã sinh ra một thứ bạo lực khác, dai
dẳng và đáng sợ hơn. Vì thứ bạo lực này chà đạp phẩm giá con người, huỷ hoại nhân
tính, tha hoá phẩm chất nhưng lại khó nhận ra, khó tiêu diệt hợn

20


Thực tế giảng dạy luôn nảy sinh sáng tạo và cũng là cơ hội để tích luỹ kinh nghiệm. tất cả
những giáo viên tâm huyết với nghề sẽ luôn trăn trở, tìm tòi những cách đi, áp dụng
những phương pháp dạy học tích cực để giúp học sinh chủ động lĩnh hội kiến thức một
22


cách hiệu quả nhất. Trong quá trình giảng dạy tôi nhận thấy những giờ đọc hiểu tác phẩm
văn học được tổ chức theo hướng mở, học sinh được đối thoại, tranh luận, được trình bày
vấn đề mình quan tâm thì giờ học rất sôi nổi, tạo được hứng thú, niềm yêu thích môn học
cho các em. Truyện ngắn " Chiếc thuyền ngoài xa" là một truyện ngắn hay, hấp dẫn, có
nhiều vấn đề và rất gắn với thực tế cuộc sống. vì vậy làm thế nào để khới dậy trong học
sinh hứng thú, niềm yêu thích, say mê khám phá tác phẩm, làm thế nào để giờ học không
chỉ cung cấp kiến thức mà cong giúp các em rèn luyện nhân cách, hình thành phương
pháp nghiên cứu, tư duy khoa học, hình thành năng lực tích cực, chủ động khám phá,
phát hiện vấn đề. Có lẽ đó không chỉ là mong muốn của riêng tôi. Dạy học bài " Chiếc
thuyền ngoài xa" theo hướng đổi mới như trình bày ở trên là một nỗ lực nhằm nâng cao
hiệu quả dạy học môn văn. Có thể phần trình bày của tôi còn nhiều thiếu sót, chưa hợp lí.
rất mong được các đồng nghiệp chia sẻ, góp ý.

23