Huongdanvn.com –Có hơn 1000 sáng kiến kinh nghiệm hay
Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

ĐỀ TÀI: RÈN LUYỆN KỸ NĂNG PHÁT HIỆN CÁC
MỐI LIÊN HỆ ĐỊA LÍ TRÊN BẢN ĐỒ CHO HỌC SINH
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
**********
I . LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
1. Tính cấp thiết của đề tài:
Kỹ năng phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ là một kĩ năng rất quan
trọng, vì bản chất của khoa học địa lí là gắn với bản đồ và gắn với các mối liên hệ giữa
các hiện tượng địa lí. Kỹ năng này không phải chỉ dựa vào sự hiểu biết về bản đồ học,
mà còn phải dựa vào kiến thức địa lí. Chính vì vậy, kỹ năng phát hiện các mối liên hệ
địa lí trên bản đồ cần được rèn luyện dần dần, từ đơn giản đến phức tạp.
Nhưng trong thực tế hiện nay, đa số học sinh chưa biết phát hiện các mối liên hệ
địa lí trên bản đồ trong quá trình học và kiểm tra môn địa lí. Phần lớn các em cho đây
là môn học thuộc lòng, do đó việc học và nhớ kiến thức của các em gặp rất nhiều khó
khăn. Chủ yếu các em “ học vẹt” để đối phó với các bài kiểm tra, bài thi.
Là một giáo viên giảng dạy môn địa lí, tôi luôn suy nghĩ làm sao để các em học
tập môn địa lí dễ dàng hơn, nhớ lâu hơn và làm bài thi, bài kiểm tra đạt kết quả cao
hơn. Các em không chỉ học thuộc lòng mà phải hiểu biết về các kiến thức địa lí để giải
thích các hiện tượng địa lí khác nhau. Chính vì vậy tôi đã chọn đề tài “Rèn luyện kỹ
năng phát hiện các mối liên hệ đỊa lí trên bản đồ”.
* Mục đích của đề tài: Giúp cho học sinh tự rèn luyện kĩ năng phát hiện các
mối liên hệ địa lí trên bản đồ, trong các giờ học trên lớp, học tập ở nhà và làm bài thi,
bài kiểm tra môn địa lí.
* Đối tượng và phạm vi áp dụng: Đề tài này được thực hiện cho đối tượng là
học sinh trong học tập môn địa lí và có thể áp dụng cho hầu hết các bài học địa lí thuộc
chương trình địa lí trung học phổ thông.

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

cũng có thể là do giá của một tập bản đồ địa lí hơi cao, nên giáo viên cũng không bắt
buộc các em phải trang bị cho mình một tập bản đồ địa lí trong quá trình học tập.
Điều này cũng không thuận tiện cho việc dạy - học môn địa lí của giáo viên và học
sinh.
3. Số liệu thống kê:

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 2


Huongdanvn.com –Có hơn 1000 sáng kiến kinh nghiệm hay
Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

Số liệu thống kê ở một số lớp: 11a3, 11a7, 11a13, 12a5, 12a6…trước khi
hướng dẫn học sinh “ rèn luyện kĩ năng phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ
“ như sau :

Lớp

Sĩ số (HS)

11a3
11a7
11a13
12a5
12a6

43
42

quyết.
III. NỘI DUNG:
1.CƠ SỞ LÍ LUẬN :
- Tất cả các hiện tượng địa lí đều có tính quy luật, đều có mối quan hệ mật thiết với
nhau. Học sinh không phải chỉ học thuộc lòng mà phải hiểu rõ và giải thích được
các vấn đề, các hiện tượng địa lí, kể cả địa lí tự nhiên và địa lí kinh tế - xã hội.
Chính vì vậy phải rèn luyện cho học sinh khả năng tư duy.
- Để rèn luyện khả năng tư duy cho học sinh thì bản đồ địa lí là một phương tiện thiết
thực nhất, không chỉ đối với học sinh mà còn rất cần thiết đối với việc giảng dạy bộ
môn địa lí của giáo viên.
- Để góp phần vào việc rèn luyện khả năng tư duy cho học sinh thì việc “ rèn luyện
kỹ năng phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ “ là một kỹ năng không thể
thiếu đối với việc học tập môn địa lí ở trường THPT.

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 3


Huongdanvn.com –Có hơn 1000 sáng kiến kinh nghiệm hay
Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

2.NỘI DUNG :
2.1.Khái quát về bản đồ :
- Bản đồ là hình ảnh thu nhỏ một phần hay toàn bộ bề mặt Trái Đất lên mặt phẳng
trên cơ sở toán học nhất định, nhằm thể hiện các hiện tượng địa lí tự nhiên, kinh
tế-xã hội và mối quan hệ giữa chúng. Thông qua khái quát hóa nội dung và được
trình bày bằng hệ thống kí hiệu bản đồ.
- Bản đồ là một phương tiện để học sinh học tập và rèn luyện các kỹ năng địa lí ở
lớp, về nhà và trả lời phần lớn các câu hỏi kiểm tra về địa lí .


Bước 5 : Xác định các mối liên hệ địa lí trên bản đồ

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 4


Huongdanvn.com –Có hơn 1000 sáng kiến kinh nghiệm hay
Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

-

Bước 6: Mô tả tổng hợp địa lí một khu vực về nhiều mặt: vị trí địa lí, địa hình,
khí hậu, thủy văn, động thực vật, dân cư, kinh tế...
VD : Dựa vào bản đồ kinh tế của một số nước ( khu vực ) đánh giá trình độ phát
triển kinh tế của các nước ( hoặc khu vực ) đó.

2.2.2.Đối với giáo viên :
- Giáo viên hướng dẫn học sinh cách phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ
từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp. Giáo viên nên cung cấp cho các em một
số kiến thức địa lí cơ bản, mang tính quy luật, để các em dễ nhận biết trong quá
trình khai thác bản đồ.
- Tạo hứng thú học tập môn địa lí cho học sinh, đặt những câu hỏi liên quan đến
bản đồ và các câu hỏi mang tính chất khám phá để kích thích khả năng tư duy
của học sinh.
- Trong những giờ học, giáo viên nên chuẩn bị một số bản đồ treo tường phù hợp
với nội dung bài học, yêu cầu một số học sinh lên bảng quan sát và chỉ trên bản
đồ các đối tượng địa lí liên quan đến nội dung bài học, đồng thời hướng dẫn các
em phát hiện và phân tích các mối liên hệ địa lí trên bản đồ .

-Bước 2:Tìm hiểu kĩ phần chú thích và các kí hiệu trên bản đồ.
-Bước 3: Xác định vị trí, đặc điểm của sông Nin.
-Bước 4: Nhận xét về chiều dài, hướng chảy của sông.
-Bước 5:Tìm ra các mối liên hệ địa lí của sông Nin trên bản đồ như mối quan hệ với
nơi bắt nguồn, với khí hậu, với địa hình nơi sông chảy qua, với phụ lưu mà sông tiếp
nhận được…
-Bước 6: Vận dụng các kiến thức đã tích lũy được để giải thích về chế độ nước của
sông Nin.

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 6


Huongdanvn.com –Có hơn 1000 sáng kiến kinh nghiệm hay
Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

Thực hiên theo các bước ở trên các em sẽ nêu được như sau:
Sông Nin dài nhất thế giới (chiều dài: 6685km ), phân bố ở lục địa châu Phi,
chảy theo hướng từ Nam lên Bắc qua 3 miền khí hậu khác nhau. Sông bắt nguồn từ
hồ Vic-to-ri-a ở khu vực xích đạo có mưa quanh năm nên lưu lượngnước khá lớn.
Chảy giữa miền hoang mạc Xahara và không được nhận thêm phụ lưu nào, nước
sông vừa ngấm xuống đất, vừa bốc hơi mạnh do nhiệt độ cao, nhưng lưu lượng
nước vẫn rất lớn, về mùa cạn ở Ai Cập vẫn đạt 700 m 3/ s, cuối cùng sông đổ ra Địa
Trung Hải.

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 7


-Bước 4:Nhận xét về lục địa châu Phi, diện tích của hoang mạc Xahara.
-Bước 5:Tìm ra các mối liên hệ địa lí của hoang mạc Xahara trên bản đồ như mối
quan hệ với dòng biển, diên tích lãnh thổ, vị trí địa lí…
-Bước 6: Vận dụng các kiến thức đã tích lũy được để giải thích về tính khô hạn ở
Châu Phi.

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 8


Huongdanvn.com –Có hơn 1000 sáng kiến kinh nghiệm hay
Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

Thực hiện theo các bước trên
các em sẽ tìm ra các kiến thức
sau:
Vùng Tây Bắc của
Châu Phi, mặc dù nằm ở
ven bờ đại dương nhưng
vẫn hình thành hoang
mạc lớn nhất thế giới hiện
nay

là

hoang

mạc


móc, phân bón, thuốc trừ sâu, thuốc kích thích tăng trưởng cho cây trồng vật nuôi.
* Liên hệ trong phân bố sản xuất :
- Công nghiệp khai khoáng gắn liền với các vùng mỏ, khai thác gỗ gắn liền với rừng,
công nghiệp luyện kim thường đặt ở những vùng khai thác than và các quặng kim loại,
gần nguồn nước, điện .
- Các nhà máy nhiệt điện thường phân bố ở những vùng khai thác than , khai thác dầu
khí.Vd: nhà máy nhiệt điện Phú Mỹ ở Bà Rịa – Vũng Tàu nằm gần nguồn dầu mỏ, khí
tự nhiên ở thềm lục địa phía Nam.
- Các nhà máy thủy điện gắn liền với các dòng sông, thác nước …
VD : Nhà máy thủy điện Hòa Bình, Sơn La trên sông Đà, Trị An trên sông Đồng Nai
-Các nhà máy sản xuất máy nông nghiệp: máy gặt đập, máy cày, máy kéo... phân bố
gần các vùng nông nghiệp.
-Sản xuất các máy móc thiết bị chính xác: phân bố ở những nơi có nhiều nhân công kĩ
thuật lành nghề, các thành phố lớn.
- Công nghiệp hóa chất: gắn liền với vùng nguyên liệu như than, dầu mỏ, khí tự nhiên
- Nhà máy đường: phân bố ở vùng trồng mía.
- Nhà máy chè: phân bố ở vùng trồng chè.
- Các ngành công nghiệp sử dụng nguyên liệu, nhiên liệu nhập từ nước ngoài vào
thường được phân bố ở các hải cảng hoặc ở giáp biên giới các nước cung cấp nguyên
liệu hoặc ven đường giao thông chính để giảm chi phí vận chuyển.
VD: Nhà máy chế biến gỗ, bột giấy... xây dựng ở cửa sông có liên quan đến việc khai
thác gỗ ở vùng đầu nguồn, vận chuyển bằng đường sông và xuất khẩu qua đường
biển.

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 10


Huongdanvn.com –Có hơn 1000 sáng kiến kinh nghiệm hay

T rang 11


Huongdanvn.com –Có hơn 1000 sáng kiến kinh nghiệm hay
Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

nguyên khoáng sản, nền nông nghiệp cũng bị hạn chế,… cho nên đây là vùng thưa
dân nhất nước ta , hoạt động công nghiệp mới đang trong giai đoạn hình thành.
* Khoáng sản và kinh tế: nhiều khoáng sản cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp.
Vd: Hoa Kì là nước giàu tài nguyên khoáng sản, tập trung chủ yếu ở vùng Đông Bắc, vùng
phía Nam và ven Thái Bình Dương. Khoáng sản cung cấp nguyên liệu cho các ngành
công nghiệp. Chính vì vậy các ngành công nghiệp ở Hoa Kì cũng phân bố phù hợp với
sự phân bố nguồn tài nguyên khoáng sản.
* Khí hậu và kinh tế :sự phân bố cây trồng phụ thuộc vào khí hậu:
- Cây trồng của miền ôn đới: lúa mì, lúa mạch, củ cải đường, khoai tây ... phân bố chủ yếu
ở Hoa Kì, Canada, các nước Tây Âu…( do ở đây có nhiệt độ thấp )
- Cây trồng của miền nhiệt đới: lúa gạo, ngô, chè, cà phê, mía, cao su, dừa... phân bố
chủ yếu ở Đông Nam Á, Nam Mỹ, Châu Phi…( do ở những vùng này quanh năm có
nhiệt độ cao )
* Rừng và kinh tế: nhiều rừng thì ngành khai thác gỗ và lâm sản phát triển, thúc đẩy
công nghiệp sản xuất giấy phát triển.
+ Đồng cỏ và kinh tế: chăn nuôi bò ở những đồng cỏ tươi tốt, chăn nuôi dê, cừu, lạc
đà, ngựa,...ở những vùng đồng cỏ khô cằn.
+ Biển và kinh tế: gần biển phát triển ngành đánh bắt cá, hàng hải, khai thác muối, dầu
mỏ ...
+ Sông ngòi và kinh tế: nhiều sông lớn phát triển thủy lợi, thủy điện, giao thông vận
tải ..

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa


triển kinh tế, đặc điểm của mỗi
dân tộc.
Ví dụ như Nhật Bản: là một
nước nghèo tài nguyên khoáng
sản nhưng là môt nước có nền
công nghiệp phát triển mạnh với
đầy đủ các ngành công nghiệp, là
nước thuộc nhóm G7. Nền kinh tế
của Nhật Bản phát triển mạnh phụ
thuộc chủ yếu vào nhân tố con
người.

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 13


Huongdanvn.com –Có hơn 1000 sáng kiến kinh nghiệm hay
Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

Do đó giáo viên luôn phải đặt câu hỏi để học sinh suy nghĩ, phân tích, trả lời
Có phải cứ ở gần biển thì
bao giờ khí hậu cũng ôn hòa
không ?
Có phải cứ ở gần biển là
ngành hàng hải và đánh bắt cá
phát triển không ?
Trên thực tế không phải cứ
có cái này thì tất yếu phải có cái
kia (vì đây không phải là mối

Áp dụng cho một số bài trong sách giáo khoa địa lí lớp12 như: bài 2 “vị trí
địa lí, phạm vi lãnh thổ”; bài 8 “ thiên nhiên chịu ảnh hưởng sâu sắc của biển”; bài
9 “thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa”; bài 11”thiên nhiên phân hóa đa dạng”; bài
15 “bảo vệ môi trường và phòng chống thiên ta”; bài 16 “đặc điểm dân số và phân
bố dân cư nước ta”; bài 22 “vấn đề phát triển nông nghiệp”; bài 24 “vấn đề phát
triển ngành thủy sản và lâm nghiệp” bài 27 “vấn đề phát triển một số ngành công
nghiệp trọng điểm”; các bài thuộc chương địa lí các vùng kinh tế…
VD1 : Áp dụng cho bài 6 “Hoa Kì” (tiết 2: kinh tế ) SGK địa lí lớp 11.
Câu hỏi: Dựa vào bản đồ các trung tâm công nghiệp chính của Hoa Kì hãy nhân
xét và giải thích về sự phân bố công nghiệp của Hoa Kì ?
Để trả lời câu hỏi này các em phải làm theo các bước sau:
-Bước1: Chọn bản đồ cần khai thác là bản đồ các trung tâm công nghiệp
chính của Hoa Kì.
-Bước 2: Tìm hiểu kĩ phần chú thích và các kí hiệu trên bản đồ.
-Bước 3: Xác định vị trí các ngành công nghiệp của Hoa Kì
-Bước 4: Nhận xét về sự phân bố của các ngành, các trung tâm công nghiệp
trên lãnh thổ Hoa Kì.
-Bước 5: Tìm ra mối liên hệ địa lí của của các ngành công nghiêp với địa
hình, sự phân bố tài nguyên khoáng sản, dân cư, nguồn lao động, thị trường,
cơ sở hạ tầng, lịch sử khai thác lãnh thổ,…
-Bước 6: Vận dụng các kiến thức đã tích lũy được để giải thích về sự phân bố
của các trung tâm công nghiệp trên lãnh thổ Hoa Kì.
Kết quả các em sẽ tìm ra được các nôi dung sau:
Các trung tâm công nghiệp của Hoa Kì tập trung chủ yếu ở vùng Đông Bắc do ở
đây có điều kiên thuận lợi như: giàu tài nguyên khoáng sản, địa hình thấp, vị trí địa lí
thuận lợi để giao lưu kinh tế với nhiều nước trên thế giới, có cơ sở hạ tầng phát triển

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 15

VD2: Áp dụng cho bài 5 “một số vấn đề của châu lục và khu vực”
(tiết 1: một số vấn đề của Châu Phi ) SGK địa lí lớp 11
Nhìn vào bản đồ công nghiệp Châu Phi: chỉ có vài cơ sở chế biến
lương thực, dệt, cơ sở cơ khí sửa chữa...ta thấy công nghiệp mới đang
trong giai đoạn hình thành, còn là các nước nông nghiệp lạc hậu.
Các em có thể vận dụng các kiến thức đã học để giải thích nguyên nhân
của sự phát triển kinh tế ở Châu Phi. Sự phát triển kinh tế phụ thuộc vào
nhiều nhân tố như: nhân tố tự nhiên (khí hậu, đất đai, tài nguyên khoáng
sản,…) nhân tố kinh tế - xã hội (dân cư, nguồn lao động, trình độ dân trí,
KHKT, vốn, lịch sử, chính sách,… ).
Hình 14: BẢN ĐỒ CÔNG NGHIỆP CHÂU PHI

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 17


Huongdanvn.com –Có hơn 1000 sáng kiến kinh nghiệm hay
Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

VD3: Áp dụng cho bài 5 “ một số vấn đề của châu lục và khu vực”
(tiết 1: một số vấn đề của khu vực Tây Nam Á và Trung Á ) SGK địa lí
lớp 11.
Những nước có nền kinh tế phát triển mạnh, nhu cầu sử dụng năng
lượng cao nên thúc đẩy ngành công nghiệp năng lượng phát triển. Còn
những nước có tiềm năng lớn về nguồn dầu mỏ nhưng nền kinh tế chưa
phát triển mạnh, nhu cầu về năng lượng thấp nên chủ yếu khai thác
nguồn dầu thô để xuất khẩu như các nước ở khu vực Trung Đông( Ả Rập
Xê –ut, Iran, Irac...) nhưng lại có trữ lượng dầu mỏ lớn nhất thế giới đạt
92.5 tỉ tấn.

sử dụng năng lượng lớn.


Huongdanvn.com –Có hơn 1000 sáng kiến kinh nghiệm hay
Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

IV. KẾT QUẢ :
Thông qua việc “ rèn luyện kĩ năng phát hiện các mối liên hệ địa địa lí trên
bản đồ”, học sinh không chỉ biết xác định các đối tượng địa lí trên bản mà còn
biết cách giải thích các hiện tượng địa lí trên bản đồ. Từ đó các em cảm thấy
thích thú học tập môn địa lí, càng tìm hiểu các em càng khám phá được nhiều
điều thú vị của khoa học địa lí. Chính nhờ điều này đã xóa đi những giây phút
căng thẳng sau mỗi tiết học, các em không học vẹt như trước đây nữa.
Số liệu thống kê ở một số lớp: 11a3 ,11a7, 11a13, 12a5, 12a6… sau khi đã
hướng dẫn học sinh “ rèn luyện kĩ năng phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản
đồ” như sau :
Lớp

Sĩ

số Chưa

11a3
11a7
11a13
12a5
12a6

(HS)
43

Lớp

Sĩ số (HS)

Chưa biết (%)

Biết (%)

Thành

thạo

(%)
11a3
11a7
11a13
12a5
12a6
Qua số liệu thống kê ở

43
70
20
42
63
32
43
59
31
45


Chọn bản đồ phù hợp với nội dung bài học.

-

Tìm hiểu kĩ phần chú thích trên bản đồ.

-

Xác định được vị trí của các đối tượng địa lí trên bản đồ.

-

Nhận xét về sự phân bố của các đối tượng địa lí trên bản đồ.

-

Tìm ra mối liên hệ địa lí của các đối tượng trên bản đồ liên quan
đến nội dung bài học.

-

Biết vận dụng các kiến thức địa lí đã tích lũy được để giải thích các
vấn đề liên quan đến nội dung bài học.

Để rèn luyện cho học sinh kĩ năng phát hiện các mối liên hệ địa lí trên
bản đồ thì giáo viên là người có vai trò rất quan trọng.Trong các tiết học, giáo
viên phải trang bị một bản đồ phù hợp với nội dung bài học, phải thường xuyên
đưa ra những câu hỏi liên quan đến bản đồ ( Atlat ) để học sinh có nhiều cơ hội
làm quen với bản đồ ( Atlat ). Hơn thế nữa, khi kiểm tra, đánh giá cũng phải

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Atlat địa lí Việt Nam, PGS.TS Ngô Đạt tam –TS Nguyễn Quý Thao,
NXB giáo dục Việt Nam năm 2009.
2. Sách giáo khoa địa lí 10, Lê Thông, NXB giáo dục Việt Nam năm
2011.
3. Sách giáo khoa địa lí 11, Lê Thông, NXB giáo dục Việt Nam năm
2010.
4. Sách giáo khoa địa lí 12, Lê Thông, NXB giáo dục Việt Nam năm
2011.
5. Rèn luyện kỹ năng địa lí, Mai Xuân San, NXB giáo dục năm 2001.
6. Địa lí các lục địa, PGS. Nguyễn Phi Hạnh, NXB giáo dục năm 2006.
7. Bồi dưỡng học sinh giỏi địa lí, PGS.TS Lê Thông, NXB giáo dục
năm 2006.
8. Tư liệu dạy và học địa lí 11, Phạm Thị Sen – Nguyễn Thị Kim LiênNguyễn Kim Hồng - Phạm Thị Bình. NXB Hà Nội 2007
Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 23


Huongdanvn.com –Có hơn 1000 sáng kiến kinh nghiệm hay
Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

9. Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng môn địa lí lớp10, Phạm
Thị Sen ,NXB giáo dục Việt Nam năm 2009.
10. Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng môn địa lí lớp 11,
Phạm Thị Sen , NXB giáo dục Việt Nam năm 2009.
11. Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng môn địa lí lớp 12,
Phạm Thị Sen, NXB giáo dục Việt Nam năm 2009.
12. Địa lí các tỉnh và thành phố Việt Nam, Lê Thông, NXB giáo dục
2006.