HC VIN CHNH TR QUC GIA H CH MINH

HONG THU TRANG

ảNH HƯởNG CủA ĐạO ĐứC NHO GIáO ĐốI VớI
ĐờI SốNG TINH THầN CủA NGƯờI VIệT NAM HIệN NAY

LUN N TIN S
CHUYấN NGNH: CH NGHA DUY VT BIN CHNG
V CH NGHA DUY VT LCH S

H NI - 2017


HC VIN CHNH TR QUC GIA H CH MINH

HONG THU TRANG

ảNH HƯởNG CủA ĐạO ĐứC NHO GIáO ĐốI VớI
ĐờI SốNG TINH THầN CủA NGƯờI VIệT NAM HIệN NAY

LUN N TIN S
CHUYấN NGNH: CH NGHA DUY VT BIN CHNG
V CH NGHA DUY VT LCH S
Mó s: 62 22 03 02

NGI HNG DN KHOA HC:
1. PGS.TS. NGUYN TH KIT
2. TS. PHAN MNH TON

H NI - 2017

đề tài và những vấn đề đặt ra luận án cần tiếp tục giải quyết
Chương 2: ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO TRUNG QUỐC VÀ ĐẠO ĐỨC NHO
GIÁO Ở VIỆT NAM

2.1. Nội dung cơ bản của đạo đức Nho giáo Trung Quốc
2.2. Đạo đức Nho giáo ở Việt Nam
Chương 3: ẢNH HƯỞNG CỦA ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG
TINH THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY - THỰC TRẠNG VÀ
NGUYÊN NHÂN

3.1. Đời sống tinh thần và phương thức ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối
với đời sống tinh thần ở Việt Nam hiện nay
3.2. Ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đến một số lĩnh vực trong đời sống tinh
thần của người Việt Nam hiện nay
3.3. Nguyên nhân dẫn đến ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với một số
lĩnh vực trong đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay
Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM PHÁT
HUY ẢNH HƯỞNG TÍCH CỰC, HẠN CHẾ ẢNH HƯỞNG TIÊU CỰC CỦA
ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO TRONG VIỆC XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG TINH THẦN
CỦA NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY

4.1. Phương hướng phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực
của đạo đức Nho giáo trong việc xây dựng đời sống tinh thần của người
Việt Nam hiện nay
4.2. Một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh
hưởng tiêu cực của đạo đức Nho giáo trong việc xây dựng đời sống tinh
thần của người Việt Nam hiện nay
KẾT LUẬN
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG
BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Tử (551 - 479TCN) sáng lập. Nhìn chung, Nho giáo là cả một hệ thống quan niệm
về thế giới, xã hội và con người. Tuy nhiên, nội dung chủ yếu của Nho giáo là nói
về đạo đức, nhấn mạnh vào đạo đức, cường điệu tác động của đạo đức trong xã hội
và lịch sử, đây có thể coi là một đặc tính cơ bản của Nho giáo.
Nho giáo được du nhập vào nước ta từ những năm cuối trước công nguyên
chủ yếu theo “gót giày” quân xâm lược phương Bắc. Là một học thuyết chính trị,
đạo đức, xã hội lấy con người làm trọng tâm, Nho giáo đã đáp ứng yêu cầu xây
dựng nhà nước phong kiến Việt Nam qua nhiều thế kỷ (từ giữa thế kỷ XV về sau).
Với vị trí, vai trò là hệ tư tưởng, là công cụ cai trị của các triều đại phong kiến Việt
Nam, Nho giáo, đạo đức Nho giáo đã len lỏi, tác động trên tất cả các lĩnh vực từ
kinh tế, chính trị cho đến đời sống tinh thần của người Việt Nam.
Cách mạng tháng Tám năm 1945 đã làm cho Nho giáo ở Việt Nam mất đi tư
cách là học thuyết thống trị xã hội, đạo đức Nho giáo không còn giữ vai trò nền tảng
chi phối toàn bộ đời sống tinh thần cùng với sự sụp đổ của chế độ phong kiến Việt
Nam. Từ đó, có những nơi, những lúc người ta đã phủ nhận sạch trơn vai trò của
Nho giáo, đạo đức Nho giáo đối với dân tộc ta và muốn nhanh chóng xóa bỏ nó
hoàn toàn bởi những hệ quả tiêu cực mà nó mang lại trong xã hội cũ như đầu óc gia
trưởng, tư tưởng trọng nam khinh nữ, bệnh gia đình chủ nghĩa… Tuy nhiên, trong
xã hội Việt Nam hiện đại, những dư âm của Nho giáo, đạo đức Nho giáo vẫn hiện
hữu trong các quan hệ xã hội, trong ứng xử giữa người với người, trong phong tục,
tập quán, trong nghi thức thờ cúng, trong những tín ngưỡng cổ truyền và vô vàn
những lát cắt khác nhau của đời sống. Đạo đức Nho giáo vẫn có những ảnh hưởng
nhất định trong đời sống tinh thần của người dân Việt Nam hiện nay theo cả hai
hướng tích cực và tiêu cực cho dù người ta có muốn hay không.
Vấn đề nảy sinh ở chỗ, đúng là những hạn chế, tiêu cực trong đạo đức Nho
giáo cần phải được loại bỏ để nó không cản trở sự phát triển của xã hội mới nhưng
những ảnh hưởng tích cực của nó thì cần được lưu giữ và phát huy. Vai trò của đạo


2

đức Nho giáo trong việc xây dựng đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay.


3
2.2. Nhiệm vụ của luận án
Để thực hiện mục tiêu đã nêu trên, luận án sẽ giải quyết một số nhiệm vụ sau:
- Trình bày một cách có hệ thống một số nội dung chủ yếu của đạo đức Nho
giáo Trung Quốc và đạo đức Nho giáo ở Việt Nam.
- Phân tích và làm rõ thực trạng ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời
sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay và nguyên nhân của nó.
- Đưa ra phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy ảnh hưởng
tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của đạo đức Nho giáo trong việc xây dựng đời
sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Luận án tập trung nghiên cứu đạo đức Nho giáo và ảnh hưởng của nó trong
đời sống tinh thần người Việt Nam hiện nay.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Vì đời sống tinh thần nói chung rất rộng, bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau. Do
vậy, ở đây, luận án chỉ tập trung nghiên cứu ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo trên ba
lĩnh vực cơ bản trong đời sống tinh thần người Việt Nam hiện nay, cụ thể là: đời sống
chính trị, đời sống pháp luật và đời sống đạo đức.
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
- Luận án dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí
Minh, các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước về
con người và văn hóa, đạo đức, về đời sống tinh thần…
- Tiếp thu, kế thừa có chọn lọc và phát triển những giá trị khoa học của một số
công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến nội dung của luận án.
- Luận án dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và
chủ nghĩa duy vật lịch sử, sử dụng các phương pháp: phương pháp lịch sử và lôgíc,

Chương 1
TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN
ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
1.1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ NHO GIÁO, ĐẠO ĐỨC NHO
GIÁO TRUNG QUỐC VÀ NHO GIÁO, ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO Ở VIỆT NAM

Cho đến nay đã có rất nhiều công trình tập trung nghiên cứu về Nho giáo,
đạo đức Nho giáo Trung quốc cũng như Nho giáo, đạo đức Nho giáo ở Việt Nam.
Những công trình nghiên cứu về vấn đề này chủ yếu tập trung vào việc trình bày
nguồn gốc ra đời của Nho giáo, đạo đức Nho giáo, những yêu cầu cơ bản của đạo
đức Nho giáo Trung Quốc; quá trình du nhập và sự tiếp biến của đạo đức Nho giáo
ở Việt Nam, tiêu biểu có thể kể đến các công trình sau:
- Dưới dạng các cuốn sách chuyên khảo hay tham khảo về Nho giáo và đạo đức
Nho giáo (ở cả Trung Quốc và Việt Nam) của các học giả trong nước có thể kể đến
như: Nho giáo tại Việt Nam [98] của Lê Sỹ Thắng, Bàn về văn hiến Việt Nam [48]
và Nho giáo và phát triển ở Việt Nam [49] của Vũ Khiêu, Nho giáo xưa và nay
[25] của Quang Đạm, Bàn về đạo Nho [123] của Nguyễn Khắc Viện, Một số vấn đề
Nho giáo Việt Nam [20] do Phan Đại Doãn chủ biên, Góp phần tìm hiểu Nho
giáo, nho sỹ, trí thức Việt Nam trước năm 1945 [100] của Chương Thâu, Nho
giáo [56] của Trần Trọng Kim, Sự kế thừa và phát triển đạo đức Nho giáo của Hồ Chí
Minh trong sự nghiệp cách mạng Việt Nam [115] của Hoàng Trung… Trong đó:
+ Ở cuốn Bàn về văn hiến Việt Nam [48], tác giả Vũ Khiêu đã dành một phần
dung lượng để khái quát mấy nét về nội dung học thuyết của Khổng Tử, trong đó, tác
giả tập trung vào làm rõ quan niệm của Khổng Tử về đạo và đức. Tác giả chỉ rõ, theo
quan niệm của Khổng Tử, đạo chính là năm mối quan hệ: vua tôi, cha con, chồng vợ,
anh em, bè bạn; còn đức bao gồm nhân, trí, dũng - những điều kiện cần thiết để thực
hiện năm mối quan hệ trên. Khổng Tử cũng cho rằng, con người ta có năm quan hệ
tức là ngũ luân, phải biến ngũ luân đó thành tình cảm sâu sắc là nhân và xác định
trách nhiệm của mình với ngũ luân là nghĩa. Nhân nghĩa là lẽ sống của con người, do
đó phải được đặt lên trên cả danh vị và tính mệnh. Nêu ra những nét chung trong học

đánh giá cao tính “vừa phải” trong đạo làm người của Nho giáo và vấn đề “xử thế”
trong mọi tình huống với mọi đối tượng khác nhau khi đưa ra nhận xét “Tôi thích thú
tinh thần có mức độ, ứng xử vừa phải của đạo Nho” [123, tr.89].
+ Trong cuốn Một số vấn đề Nho giáo Việt Nam [20], các tác giả đã phác
thảo lịch sử phát triển của Nho giáo, đạo đức Nho giáo Việt Nam từ thế kỷ XV


7
đến đầu thế kỷ XX. Thông qua việc nghiên cứu đó, các tác giả khẳng định: ở
Việt Nam, Nho giáo đã truyền nhập vào từ thời Bắc thuộc, trải qua các triều đại
phong kiến Lý, Trần, Nho giáo, đạo đức Nho giáo ngày càng có ảnh hưởng sâu
trong xã hội. Đặc biệt, các tác giả cũng cho rằng, Nho giáo khi được du nhập vào
Việt Nam được các nhà nho Việt Nam khai thác chủ yếu ở khía cạnh luân lý đạo
đức, các yêu cầu, phạm trù đạo đức mà Nho giáo đưa ra trong các mối quan hệ
xã hội nhằm phục vụ cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
+ Ở phần 1 trong chương 1 của cuốn sách Sự kế thừa và phát triển đạo đức
Nho giáo của Hồ Chí Minh trong sự nghiệp cách mạng Việt Nam [115], tác giả
Hoàng Trung đã chỉ ra những nội dung cơ bản của đạo đức Nho giáo. Tác giả cho
rằng, nội dung cơ bản của đạo đức Nho giáo là luân thường, cụ thể luân có năm
điều chính gọi là Ngũ luân dùng để chỉ các quan hệ xã hội của con người: vua tôi,
cha con, chồng vợ, anh em, bầu bạn. Trong đó, có 3 mối quan hệ cơ bản nhất gọi là
Tam cương: vua tôi, cha con, chồng vợ. Thường cũng có năm điều chính gọi là Ngũ
thường, bao gồm: nhân, lễ, nghĩa, trí, tín. Sau đó tác giả đi vào luận giải từng phẩm
chất đạo đức cụ thể trong quan niệm Nho giáo và chủ yếu dừng lại ở tư tưởng của
Khổng Tử và Mạnh Tử…
- Một số công trình nghiên cứu của các học giả Trung Quốc về Nho giáo, đạo
đức Nho giáo dưới dạng những cuốn sách chuyên khảo được dịch ra tiếng Việt trong
những năm trở lại đây cũng cho chúng ta một cái nhìn khá toàn diện về nội dung cơ
bản trong những quan niệm đạo đức Nho giáo. Đồng thời, các công trình này cũng đưa
ra những đánh giá về mặt tích cực và tiêu cực của đạo đức Nho giáo theo ý kiến riêng

đạo đức Nho giáo này vẫn còn có những ý nghĩa hết sức thiết thực trong quá
trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Trung Quốc hiện nay…
- Một số bài viết của các tác giả được đăng tải trên các tạp chí, chẳng hạn
như: Quá trình du nhập và phát triển của Nho giáo Việt Nam từ thời Bắc thuộc
đến triều Lý [99] của Trần Việt Thắng, Sự phát triển của Nho giáo thời kỳ Lý Trần [16] của Doãn Chính và Phạm Thị Loan, Mấy vấn đề Nho giáo ở Việt Nam
thế kỷ XVI và XVII [93] của Nguyễn Đức Sự, Một số đặc trưng cơ bản của Nho
giáo Việt Nam [111] của Nguyễn Tài Thư, Đạo đức Nho giáo trong đời sống Việt
Nam [53] của Nguyễn Thế Kiệt… Trong khuôn khổ của những bài viết này, các
tác giả phần nào đã cho chúng ta thấy một bức tranh khá đầy đủ về quá trình du
nhập, phát triển của Nho giáo, đạo đức Nho giáo ở Việt Nam trải qua các thời kỳ
lịch sử. Qua đây, ta có thể hình dung rõ nét hơn về sự biến đổi của đạo đức Nho


9
giáo ở Việt Nam cũng như những nhân tố ảnh hưởng đến sự biến đổi đó để làm
nên những nét riêng có của đạo đức Nho Việt so với những quan điểm đạo đức
Nho giáo Trung Quốc.
- Đặc biệt, trong một số bài tạp chí: Về tư tưởng triết học Nguyễn Trãi [17]
của Doãn Chính, Nho giáo và văn hóa ứng xử trong tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm
[126] của Trần Nguyên Việt, Sự giải thích mới một số khái niệm Nho giáo của nhà
cải cách Nguyễn Trường Tộ [59] của Lê Thị Lan; Tư tưởng của Phan Bội Châu về
đạo đức [65] của Cao Xuân Long, Nguyễn Trãi - một nhân cách Nho Việt [79] của
Triệu Quang Minh, Trần Thị Lan Hương..., những nét riêng của đạo đức Nho giáo
tại Việt Nam được phân tích, nhìn nhận, đánh giá một cách cụ thể qua tư tưởng của
một số nhà nho Việt tiêu biểu trong các triều đại phong kiến Việt Nam. Từ đây, ta
cũng có thể khẳng định rằng, các nhà nho Việt Nam chính là một trong những nhân
tố quan trọng hàng đầu tạo nên sự biến đổi của đạo đức Nho giáo khi nó được du
nhập vào Việt Nam. Chính những nhà nho tiêu biểu này chứ không phải ai khác đã
dùng tài năng, trí tuệ của mình kết hợp giữa đạo đức truyền thống của người Việt cổ
với đạo đức Nho giáo tạo nên nét đặc sắc mang tính bản sắc trong các quan niệm

cho cao học và nghiên cứu sinh [84]; thứ ba, quan niệm về việc định nghĩa đời sống
tinh thần trong mối quan hệ với văn hóa tinh thần…
Ở một số luận án như: Đời sống tinh thần của xã hội và xây dựng đời sống tinh
thần của xã hội Việt Nam trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội [125] của Trần Khắc
Việt; Ảnh hưởng của văn hóa tôn giáo trong đời sống tinh thần xã hội Việt Nam hiện nay
[66] của Lê Văn Lợi, Tư tưởng nhân nghĩa trong Nho giáo và ảnh hưởng của nó đối với
một số lĩnh vực đời sống tinh thần người Việt Nam hiện nay [51] của Lê Trung Khoa…,
các tác giả cũng nêu ra định nghĩa đời sống tinh thần theo những cách không hoàn toàn
trùng khớp với nhau.
Như vậy, chúng ta thấy rằng xung quanh việc định nghĩa khái niệm đời sống tinh
thần còn tồn tại nhiều quan niệm khác nhau dựa trên nhiều góc độ tiếp cận khác nhau.
- Với đề tài nghiên cứu về đời sống tinh thần người Việt Nam hiện nay đặc
biệt là việc xác định những đặc trưng của nó cũng tồn tại nhiều hệ quan điểm khác
nhau. Dựa trên các cách tiếp cận khác nhau nhằm phục vụ cho mục đích nghiên cứu
của mình, mỗi tác giả lại lựa chọn những điểm mà họ cho là đặc trưng cơ bản trong
đời sống tinh thần của người Việt hiện nay. Chẳng hạn như trong luận án Đời sống
tinh thần của xã hội và xây dựng đời sống tinh thần của xã hội Việt Nam trong thời
kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội [125], tác giả Trần Khắc Việt cho rằng, đời sống tinh


11
thần của xã hội theo định hướng xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta xây dựng cần có
đặc trưng chủ yếu sau: một là, hệ tư tưởng Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh
giữ vai trò chủ đạo, chi phối toàn bộ đời sống tinh thần xã hội; hai là, đời sống tinh
thần nảy nở trong bầu không khí xã hội dân chủ… Trong luận án Ảnh hưởng của
văn hóa tôn giáo trong đời sống tinh thần xã hội Việt Nam hiện nay [66], tác giả Lê
Văn Lợi lại cho rằng, đặc điểm nổi trội trong đời sống tinh thần của người Việt hiện
nay là: đời sống tinh thần xã hội Việt Nam phát triển dựa trên nền kinh tế đang
chuyển đổi theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa và kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa; đời sống tinh thần Việt Nam thể hiện rõ sự đan xen giữa

chính ích kỷ hại nhân, từ trên lĩnh vực kinh tế đến các lĩnh vực văn hóa, chính trị, xã
hội… tất cả đều ưu tiên đặt lợi ích của bản thân, của gia đình lên trên lợi ích của
người khác, của động đồng, của xã hội; chế độ gia đình trị; tác phong gia trưởng từ
trong gia đình được mở rộng ra đến phạm vi làng, xã, quận, huyện, cơ quan, xí
nghiệp, đoàn thể…; đầu óc bảo thủ và sự phục tùng mê muội; những bất công, phi
lý trong hệ thống pháp luật và thể chế…
Cuối cùng, tác giả nhận định: xem xét lại, rà soát lại cả hai mặt tích cực và
tiêu cực trong đạo lý gia đình của Khổng giáo - cũng như nhiều đạo lý cổ truyền nói
chung, chúng ta thấy, việc đánh giá đúng vấn đề là có nhiều khó khăn và việc giải
quyết thật tốt vấn đề lại càng khó khăn hơn nhiều. Sự kết hợp giữa truyền thống và
hiện đại đòi hỏi cố gắng biết rõ cả xưa và nay. Sự tiến hành cuộc vận động đổi mới
một cách khoa học cũng đòi hỏi biết rõ quá khứ và hiện tại. Đối mặt với tiêu cực
không chỉ vài nhát chổi văn hóa với pháp chế là xong. Đối với mặt tích cực không
phải chỉ kêu gọi “kế” và “thuật” là đủ.
+ Một số bài viết của các tác giả như Nho giáo và văn hóa Việt Nam của
Trần Quốc Vượng, Nho giáo với văn hóa dân gian ở Việt Nam và hiện tượng đình
làng của Đinh Gia Khánh đã cho chúng ta một cái nhìn khá bao quát về sự ảnh
hưởng của đạo đức Nho giáo đến văn hóa Việt Nam nói chung và văn hóa dân gian
Việt Nam nói riêng. Đặc biệt, trong bài viết Nho giáo với văn hóa dân gian Việt
Nam và hiện tượng đình làng, tác giả Đinh Gia Khánh cũng đã khái quát những ảnh
hưởng tích cực và tiêu cực mà đạo đức Nho giáo đã đưa đến cho đời sống của người
dân Việt cũng như nền văn hóa dân gian của người Việt. Ảnh hưởng tiêu cực như:
sự hình thành chế độ đẳng cấp ở làng xã, sự phá hoại tinh thần cộng đồng cố hữu


13
của công xã nông thôn. Bọn cường hào, địa chủ đã lợi dụng chế độ phân biệt đẳng
cấp theo những khuôn khổ của đạo đức Nho giáo để áp bức, bóc lột nhân dân…
Còn ảnh hưởng tích cực, trước hết thể hiện ở việc khái quát hóa những quan hệ xã
hội, quan hệ gia đình vốn đã hình thành trong nhân dân. Đặc biệt là với ảnh hưởng

rằng, nó cần phải được quét sạch cho công việc xây dựng chủ nghĩa xã hội mau
thắng lợi hoàn toàn, đó là: tư tưởng đức trị, nhân trị với những trở ngại cho đường
lối pháp trị xã hội chủ nghĩa; chủ nghĩa gia đình, chủ nghĩa đồng tộc, phương châm
trị đạo thân thân gây trở ngại cho việc thực hiện dân chủ, động viên tài năng; tư
tưởng trọng quan khinh dân - nền tảng cho thứ chủ nghĩa quan liêu, thơ lại mới.
+ Tác giả Nguyễn Đức Quỳ ở bài viết Ảnh hưởng của Nho giáo trong lịch
sử tư tưởng Việt Nam đã khẳng định, tư tưởng Nho giáo có ảnh hưởng sâu, mạnh
tới toàn bộ đời sống tinh thần người Việt Nam. Những chuẩn mực đạo đức như
Tam cương, Ngũ thường, Tam tòng, Tứ đức bên cạnh những mặt tích cực đã bó
hẹp con người Việt Nam trong xã hội phong kiến truyền thống trong một khuôn
phép vô cùng nghiệt ngã, hà khắc. Tác giả cũng chỉ ra, những tàn dư của đạo đức
Nho giáo ở nước ta không phải là khó tìm. Nó tồn tại dưới nhiều dạng, ở mức độ
khác nhau trong từng mặt khác nhau, cụ thể như: nếp sống không thật sự dân chủ
trong xã hội chủ nghĩa; đánh giá con người không đúng tiêu chuẩn, coi thường
phụ nữ…
- Đề cập đến những di hại mà Nho giáo, đạo đức Nho giáo gây ra trong đời
sống của người dân Việt Nam, trong cuốn Bàn về văn hiến Việt Nam [48] tác giả Vũ
Khiêu đã chỉ ra một số những tiêu cực trong hệ tư tưởng Nho giáo như: Nho giáo
củng cố ở nhân dân tư tưởng về tính vĩnh cửu của chế độ phong kiến. Tư tưởng này
khiến cho người dân Việt Nam truyền thống tin rằng, con người sinh ra là đã có vua
và cha ở trên đầu và bổn phận của họ là phải tuyệt đối trung với vua, hiếu với cha.
Do đó, quần chúng không thể tưởng tượng ra cảnh một nước mà lại không có vua
đứng đầu, vua làm chủ; Nho giáo giam con người vào một trật tự phong kiến chặt
chẽ theo chế độ đẳng cấp nghiêm ngặt từ trên xuống dưới; lễ giáo đạo Nho gieo rắc
vào đầu óc con người tư tưởng coi thường lao động chân tay, tư tưởng coi khinh phụ
nữ; Nho giáo khuyến khích thái độ quan liêu, tư tưởng địa vị, gia trưởng… Tác giả
cũng cho rằng, những di hại trên đây của Nho giáo vẫn còn để lại nhiều tàn dư ngay
trong xã hội ta ngày nay. Và rằng, nhân dân ta có trách nhiệm thanh toán triệt để những
tàn dư ấy, và trên cơ sở của chủ nghĩa Mác - Lênin đánh giá đúng đắn vai trò của Nho


Nam vững mạnh và bảo vệ chủ quyền dân tộc; đạo đức Nho giáo đã ảnh hưởng sâu
sắc đến những giá trị đạo đức truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam như tư


16
tưởng nhân nghĩa, tư tưởng trung quân, quan niệm về tình yêu thương con người…;
đạo đức Nho giáo cũng có những ảnh hưởng sâu sắc trong quan hệ gia đình, làng,
họ ở nông thôn Việt Nam…
Bên cạnh những ảnh hưởng tích cực, tác giả cũng chỉ ra những ảnh hưởng
tiêu cực trong đạo đức Nho giáo như: Nho giáo dạy cả một hệ thống đạo đức mà
trong đó không bao giờ có chủ nghĩa yêu nước; Nho giáo chủ trương học sách vở
của thánh hiền, trọng xưa hơn nay, xem nhẹ khoa học tự nhiên, lao động sản xuất,
trọng nam khinh nữ; Nho giáo coi trọng đức, xem nhẹ pháp khiến cho nhiều nước đi
theo đạo Khổng trong đó có Việt Nam chưa hiểu thấu được tầm quan trọng của
pháp luật, chưa thấy được giá trị thực sự của tự do, bình đẳng, bác ái, dân chủ mà
coi trọng chế độ phân biệt tôn ti, đẳng cấp… Từ đây, tác giả cũng khẳng định: với
khoảng thời gian dài trên 2000 năm có mặt ở nước ta và 500 năm là hệ tư tưởng
chính thống của chế độ phong kiến Việt Nam, Nho giáo đã ảnh hưởng hết sức sâu
sắc trong mọi mặt đời sống tinh thần của dân tộc, đặc biệt là lĩnh vực đạo đức xã hội
theo cả hai hướng tích cực và tiêu cực. Ngày nay, trong công cuộc đổi mới đất
nước, việc nghiên cứu đạo đức Nho giáo với những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực
của nó trong đời sống tinh thần dân tộc đồng thời nghiên cứu sự kế thừa, phát triển
đạo đức Nho giáo trong tư tưởng Hồ Chí Minh là việc làm hết sức cần thiết góp
phần phục vụ cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
- Trên một số tạp chí triết học chuyên ngành cũng xuất hiện nhiều bài nghiên
cứu của các tác giả liên quan đến vấn đề ảnh hưởng của Nho giáo, đạo đức Nho
giáo trong các lĩnh vực đời sống tinh thần người Việt Nam hiện nay, tiêu biểu phải
kể đến các bài viết như: Vấn đề đạo đức trong triết học Khổng Tử [105] của Trần
Văn Thụy; Tư tưởng Nho giáo về gia đình và việc xây dựng gia đình mới ở Việt
Nam hiện nay [2] của Minh Anh, Nho giáo và sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại

Những công trình nghiên cứu thuộc nhóm này cho chúng ta cái nhìn khá tổng
quát về ảnh hưởng của Nho giáo, đạo đức Nho giáo đến các lĩnh vực khác nhau ở
nước ta trong đó có đời sống tinh thần trên cả hai phương diện tích cực và tiêu cực.
Những công trình đó dù có nhiều những kiến giải khác nhau về mặt tích cực hay
tiêu cực của đạo đức Nho giáo do các tác giả xuất phát từ các cách nhìn và các thời
điểm lịch sử khác nhau trong việc nhìn nhận, đánh giá, tuy nhiên đều có một điểm
chung là không phủ nhận vai trò của đạo đức Nho giáo trong công cuộc xây dựng
chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay.


18
1.3. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHƯƠNG HƯỚNG VÀ
NHỮNG GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT HUY ẢNH HƯỞNG TÍCH CỰC, HẠN CHẾ
ẢNH HƯỞNG TIÊU CỰC CỦA ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG TINH
THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT HIỆN NAY

- Trong cuốn Nho giáo và phát triển ở Việt Nam [49] của Vũ Khiêu, ở mục
kết luận và kiến nghị, tác giả đã đề xuất nhiều ý kiến có thể xem như những phương
hướng, giải pháp trong việc khai thác những ảnh hưởng tích cực, hạn chế những ảnh
hưởng tiêu cực của lễ giáo đạo Nho trong đời sống của xã hội Việt Nam hiện nay.
Chẳng hạn như: tác giả khẳng định, chúng ta cần tiếp thu một cách chủ động và
sáng tạo những kinh nghiệm khai thác Nho giáo của một số nước ở Châu Á. Thực tế
đã chứng minh, ở nhiều quốc gia chịu ảnh hưởng sâu sắc của lễ giáo đạo Nho trong
truyền thống như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapo…, hiện nay họ đang
có những đánh giá hết sức đúng đắn về vai trò tích cực của Nho giáo, từ đó khai
thác chúng một cách có hiệu quả trong công cuộc xây dựng đất nước ở những quốc
gia này. Do đó, Việt Nam hoàn toàn có thể học tập những kinh nghiệm quý trong
việc khai thác Nho giáo, đạo đức Nho giáo của các nước này. Tuy nhiên, cũng cần
lưu ý, sự tiếp thu này phải dựa trên tinh thần độc lập, chủ động, sáng tạo, vận dụng
linh hoạt vào hoàn cảnh thực tiễn của Việt Nam, nhất thiết gạt bỏ những kinh

truyền thống trong quá trình chuyển sang kinh tế thị trường ở Việt Nam [68], đã đề
xuất nhiều phương hướng, giải pháp bảo đảm việc kế thừa và đổi mới các giá trị đạo
đức truyền thống của dân tộc Việt Nam trong đó có nhiều hệ giá trị chịu ảnh hưởng sâu
sắc của đạo đức Nho giáo. Những phương hướng, giải pháp cụ thể là: kiên trì định
hướng xã hội chủ nghĩa, gắn tăng trưởng kinh tế với phát triển các quan hệ xã hội lành
mạnh trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường; đẩy mạnh giáo dục các giá trị
đạo đức truyền thống trong gia đình, nhà trường và xã hội với nội dung mới, hình thức
phù hợp; nâng cao vai trò, hiệu quả của pháp luật trong việc giữ gìn và phát huy các giá
trị đạo đức truyền thống; kết hợp giữa phát huy các giá trị đạo đức truyền thống với
việc tiếp thu các giá trị nhân văn của thời đại thông qua giao lưu quốc tế.
Tác giả cũng khẳng định, phương hướng và những giải pháp này nếu được
triển khai một cách đồng bộ, phối hợp chặt chẽ sẽ đảm bảo cho quá trình kế thừa và
đổi mới các giá trị đạo đức truyền thống ở nước ta hiện nay đạt được hiệu quả cao,
phục vụ đắc lực cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
- Bên cạnh đó, có nhiều luận án sau khi nghiên cứu những ảnh hưởng của
đạo đức Nho giáo đến các lĩnh vực khác nhau trong đời sống tinh thần ở xã hội


20
ta hiện nay, các tác giả cũng đề xuất nhiều phương hướng, giải pháp nhằm phát
huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của đạo đức Nho giáo đối
với lĩnh vực mà mình nghiên cứu. Ví dụ như, trong luận án Ảnh hưởng tiêu cực
của tư tưởng phong kiến trong cán bộ lãnh đạo, quản lý và phương hướng khắc
phục [131] của Nguyễn Bình Yên, tác giả đã đưa ra nhiều phương hướng cơ bản
nhằm khắc phục ảnh hưởng tiêu cực của tư tưởng phong kiến trong đội ngũ cán
bộ lãnh đạo, quản lý hiện nay như: đổi mới kinh tế gắn liền với cải tạo phong
tục, tập quán; dân chủ hóa trong toàn xã hội đi đôi với dân chủ hóa trong sinh
hoạt Đảng; tiếp tục đổi mới công tác cán bộ. Ở luận án Ảnh hưởng của nhân, lễ
trong Nho giáo đối với đời sống đạo đức ở Việt Nam hiện nay [113], trong
chương 4, tác giả Phan Mạnh Toàn đã đề xuất phương hướng và những giải pháp

chặt chẽ với những nội dung chính của luận án. Nho giáo, đạo đức Nho giáo và những
ảnh hưởng của nó đối với xã hội Việt Nam từ trong quá khứ cho tới hiện tại là một
mảng đề tài khá rộng lớn với hệ thống các công trình nghiên cứu khá đồ sộ của nhiều
học giả khác nhau. Do đó, luận án chưa có điều kiện tổng quan hết tất cả các công trình
này mà mới chỉ dừng lại ở mức độ khảo sát các công trình có liên quan một cách trực
tiếp hoặc gián tiếp đến những nội dung mà luận án nghiên cứu.
Sau khi khảo sát những nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến các nội
dung mà luận án sẽ triển khai, tác giả luận án thấy rằng:
Một là, đối với nhóm công trình nghiên cứu về Nho giáo, đạo đức Nho giáo
Trung Quốc và Nho giáo, đạo đức Nho giáo ở Việt Nam đã cung cấp cho tác giả luận án
một cái nhìn hết sức đầy đủ, sâu sắc và khá toàn diện quá trình ra đời, phát triển của Nho
giáo, đạo đức Nho giáo ở Trung Quốc, những nội dung cơ bản trong quan niệm của Nho
giáo về đạo đức cũng như toàn bộ quá trình du nhập, phát triển, biến đổi của đạo đức
Nho giáo ở Việt Nam trong từng thời kỳ lịch sử trải qua các triều đại phong kiến. Do đó,
ở chương 2 trong nội dung của luận án, khi nghiên cứu về đạo đức Nho giáo Trung Quốc
và đạo đức Nho giáo ở Việt Nam, tác giả luận án không kì vọng đem đến một sự hiểu
biết mới nào về vấn đề này. Kế thừa thành quả nghiên cứu của những người đi trước,
luận án chỉ tập hợp, khái quát lại một cách hệ thống nguồn gốc ra đời và một số nội dung
chủ yếu của đạo đức Nho giáo Trung Quốc; quá trình du nhập, những nhân tố ảnh hưởng
đến sự biến đổi của đạo đức Nho giáo Việt Nam cũng như chỉ ra những nét riêng của đạo
đức Nho giáo ở Việt Nam qua tư tưởng của một số nhà nho Việt tiêu biểu.
Hai là, ở nhóm công trình nghiên cứu về đời sống tinh thần và ảnh hưởng của
đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người Việt Nay:
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu thuộc nhóm này cũng hết sức đa
dạng, phong phú, công phu và nghiêm túc. Các tác giả đã chỉ ra nhiều ảnh hưởng