ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------

PHAN NHẬT HUÂN
(Thích Thanh Huân)

ẢNH HƢỞNG CỦA VĂN HÓA PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI VĂN
HÓA VIỆT NAM THỜI LÝ - TRẦN VÀ BẢO TỒN, PHÁT
HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA PHẬT GIÁO
TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội - 2016

1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------

PHAN NHẬT HUÂN
(Thích Thanh Huân)

ẢNH HƢỞNG CỦA VĂN HÓA PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI
VĂN HÓA VIỆT NAM THỜI LÝ - TRẦN VÀ BẢO TỒN,
PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA PHẬT GIÁO
TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS

1.2.2. Các lý thuyết áp dụng trong luận án ........ Error! Bookmark not defined.
Chƣơng 2. VĂN HÓA PHẬT GIÁO VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM THỜI
LÝ - TRẦN ............................................................. Error! Bookmark not defined.
2.1. Văn hóa Phật giáo thời Lý - Trần ............... Error! Bookmark not defined.
2.1.1. Sự hình thành văn hóa Phật giáo thời Lý - Trần.... Error! Bookmark not
defined.
2.1.2. Sắc thái văn hóa Phật giáo thời Lý - TrầnError! Bookmark not defined.
2.2. Văn hóa Việt Nam thời Lý - Trần ............... Error! Bookmark not defined.
2.2.1. Cơ sở hình thành văn hóa Việt Nam thời Lý - Trần ..... Error! Bookmark
not defined.
2.2.2. Đặc trưng văn hóa Việt Nam thời Lý - Trần ......... Error! Bookmark not
defined.
Tiểu kết chƣơng 2: ............................................... Error! Bookmark not defined.
Chƣơng 3. ẢNH HƢỞNG VĂN HÓA PHẬT GIÁO ĐẾN VĂN HÓA VIỆT
NAM THỜI LÝ - TRẦN......................................... Error! Bookmark not defined.
3.1. Ảnh hƣởng của văn hóa Phật giáo đến chính trị, xã hội và văn học Error!
Bookmark not defined.
3.1.1. Ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đến chính trị, xã hội .................. Error!
Bookmark not defined.
3.1.2. Ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đến văn học ..... Error! Bookmark not
defined.

3


3.2. Ảnh hƣởng của văn hóa Phật giáo đến tín ngƣỡng, phong tục tập quán
và đạo đức, lối sống ............................................. Error! Bookmark not defined.
3.2.1. Ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đến tín ngưỡng, phong tục tập quán
........................................................................... Error! Bookmark not defined.
3.2.2. Ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đến đạo đức, lối sống ................ Error!


PHỤ LỤC

5


MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài luận án
Phật giáo du nhập vào Việt Nam từ những năm đầu Công nguyên, trải
qua hơn 2000 năm lịch sử - một chiều dài thời gian khá đủ để cho đạo Phật, dù
là truyền từ Ấn Độ hay từ Trung Hoa sang, đều được bản địa hóa, Việt Nam
hóa, để những giá trị tinh hoa của Phật giáo biến thành sở hữu thực sự của dân
tộc Việt Nam.
Phật giáo trong mối quan hệ với văn hóa Việt Nam được biểu hiện hết
sức đa dạng và phong phú trên nhiều bình diện và tầng lớp văn hóa. Đó là một
quá trình hòa hợp từ văn hóa bình dân, dân gian tới văn hóa bác học, từ văn
hóa vật thể đến văn hóa phi vật thể. Trong mỗi thời kỳ lịch sử khác nhau, mối
quan hệ đó đều thể hiện bản sắc, mức độ đậm nhạt khác nhau. Ngay thời kỳ
đầu du nhập, mối quan hệ giữa Phật giáo và văn hóa Việt Nam được đặt trong
một tổng thể hài hòa, sự tác động qua lại, có thể chứng minh ý kiến trên qua
truyện “Man Nương” với sự xuất hiện của “Tứ pháp”. Đó là dấu son đánh dấu
sự hòa mình của Phật giáo trong tín ngưỡng và văn hóa dân tộc, đồng thời,
cũng là sự hỗn dung của văn hóa dân tộc với văn hóa Phật giáo.
Tuy nhiên, phải đến thời kỳ Lý - Trần, mối quan hệ giữa Phật giáo và
văn hóa Việt Nam mới đạt đến đỉnh cao của sự hỗn dung. Sự kết hợp nhuần
nhuyễn giữa hai dòng văn hóa (văn hóa Phật giáo và văn hóa Việt Nam), đã tạo
nên một nền văn hiến rực rỡ và một sức mạnh to lớn1 trong sự nghiệp xây dựng
đất nước, chống giặc ngoại xâm, bảo vệ bờ cõi. Thời đại Lý - Trần không chỉ
để lại cho mỗi con người Việt Nam lòng tự hào dân tộc, đó là, một đất nước tuy

ngoại xâm của cha ông ta; thúc đẩy việc phát huy những giá trị văn hóa thời
kỳ Lý - Trần trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước ngày nay.
Trên hết, trong thời đại toàn cầu và hội nhập kinh tế quốc tế, trước
những cơ hội và thách tthức mới, cần thiết phải xác lập và coi Phật giáo Việt
Nam là mã nguồn văn hóa quan trọng giúp định hình, bảo vệ, giữ gìn bản sắc
của dân tộc. Chính vì vậy, nghiên cứu "ảnh hưởng của Phật giáo đối với văn
hóa Việt Nam thời Lý - Trần và bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa Phật giáo
trong giai đoạn hiện nay" là công việc có ý nghĩa nền tảng, góp phần vào
khẳng định những giá trị lớn lao mà Phật giáo đóng góp cho sự trường tồn và
phát triển của dân tộc.

7


2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
2.1. Mục đích nghiên cứu:
Trên cơ sở hệ thống hóa những nội dung lý luận về văn hóa Phật giáo
và văn hóa Việt Nam thời Lý- Trần, luận án phân tích những ảnh hưởng của
văn hóa Phật giáo đối với văn hóa Việt Nam ở thời kỳ này qua đó, khẳng định
vai trò của Phật giáo đối với nền văn hóa dân tộc.
Trên cơ sở phân tích, đánh giá ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đối với
văn hóa Việt Nam thời Lý - Trần, luận án đánh giá công tác bảo tồn và phát
huy những giá trị Phật giáo thời kỳ Lý - Trần trong giai đoạn hiện nay.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Hệ thống hóa một số nội dung lý luận về văn hóa Phật giáo và văn hóa
Việt Nam thời kỳ Lý – Trần
- Phân tích những ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đến văn hóa Việt
Nam thời kỳ Lý - Trần trên một số lĩnh vực cơ bản.
- Đánh giá vai trò và ý nghĩa của các giá trị văn hóa Phật giáo trong
việc hình thành bản sắc văn hoá Việt Nam Lý - Trần nói riêng và văn hoá

nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo; những quan điểm,
đường lối, chính sách của Đảng về tôn giáo nói chung và Phật giáo nói
riêng; các công trình nghiên cứu về tôn giáo và Phật giáo của các nhà khoa
học trong và ngoài nước.
4.2. Phương pháp nghiên cứu:
Người viết quán triệt những nguyên tắc phương pháp luận của Chủ
nghĩa Duy vật biện chứng và Chủ nghĩa Duy vật lịch sử, đồng thời sử dụng
các phương pháp nghiên cứu khoa học cụ thể như: phương pháp tôn giáo
học; phương pháp lôgíc kết hợp với phương pháp lịch sử, phân tích và tổng
hợp…

9


5. Đóng góp của luận án
Luận án phân tích và làm sáng tỏ sự ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo
đối với văn hóa Việt Nam thời kỳ Lý - Trần (từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIV),
trên một số lĩnh vực cụ thể để từ đó thấy được những ảnh hưởng to lớncủa
văn hóa Phật giáo đến văn hóa Việt Nam trong thời kỳ phát triển lên đến
đỉnh cao của văn hóa Việt Nam. Luận án đánh giá vai trò của giá trị văn hóa
Phật giáo thời Lý - Trần trong giai đoạn hiện nay và chỉ ra thực trạng của nó.
Từ đó, luận án đánh giá công tác bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa
Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần trong bối cảnh hiện nay.
6. Ý nghĩa của luận án
Ý nghĩa lý luận: dựa trên lý thuyết giao lưu và tiếp biến văn hóa, luận
án tìm hiểu và phân tích một cách có hệ thống ảnh hưởng của văn hóa Phật
giáo đối với văn hóa Việt Nam thời kỳ Lý - Trần. Đồng thời, dựa trên cơ sở
kết quả nghiên cứu và lý thuyết về bảo tồn di sản văn hóa của các nhà khoa
học trên thế giới và thực tế của Việt Nam, luận án mạnh dạn đưa ra một số
đánh giá về công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa Phật giáo thời kỳ


2.

Toan Ánh (2002), Văn hoá Việt Nam những nét đại cương, Nxb Văn học,
Hà Nội.

3.

Ban Tôn giáo Chính phủ (2001), Một số tôn giáo ở Việt Nam, Nxb Tôn giáo,
Hà Nội.

4.

Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương (1998), Tài liệu học tập Nghị quyết Hội
nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương (khóa VIII), Nxb Chính trị Quốc
gia, Hà Nội.

5.

Đặng Văn Bài (2008), "Nhận diện để phát huy giá trị di sản văn hóa Phật giáo
Việt Nam", Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo (5), tr. 16-22.

6.

Đặng Văn Bài (2010), Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam
trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế, Đề tài nghiên
cứu cấp Nhà nước

7.


án tiến sĩ Triết học, Viện Triết học, Hà Nội
18. Edward Conze (Hạnh viên dịch) (2007), Tư tưởng Phật giáo Ấn Độ, Nxb
Phương Đông, Hà Nội.
19. Lê Cung (1999), Phong trào Phật giáo miền Nam Việt Nam 1963, Nxb Đại
học Quốc gia, Hà Nội.
20. Lưu Trường Cửu (2009), Nền văn hóa Phật giáo Trung Quốc, Nxb Đồng
Nai, Đồng Nai.
21. Ngô Văn Doanh (1990), "Hình tượng “Quan Âm Nam Hải” và cột đá chùa
Dạm (Hà Bắc)", Tạp chí Khảo cổ học (1), tr. 35-40, (2), tr. 26-30.
22. Will Duran (Nguyễn Hiến Lê dịch) (2006), Lịch sử văn minh Ấn Độ, Nxb Văn
hóa Thông tin, Hà Nội.
23. N. Dutt (1970) (Thích Minh Châu dịch), Đại thừa và sự liên hệ với Tiểu thừa,
Tu thư Đại học Vạn Hạnh xuất bản, TP. Hồ Chí Minh.
24. Nguyễn Hồng Dương (2004), Tôn giáo trong mối quan hệ văn hoá và phát
triển ở Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
25.

Đại học Quốc gia thành phố Hồ chí Minh (2008), Nhân học đại cương, Nxb
Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh.

13


26.

Đại Việt sử lược (1993), Nxb Thành phố Hồ Chí Minh và Bộ môn Châu Á học
Đại học Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh.

27.



34.

Trần Văn Giàu (1993), Đạo đức Phật giáo trong thời hiện đại, Nxb TP. Hồ
Chí Minh.

35. Giáo hội Phật giáo Việt Nam (Thích Minh Quang dịch) (1994), Kinh Pháp cú
thí dụ, Thành hội Phật giáo, TP. Hồ Chí Minh, Lưu hành nội bộ.
36. Giáo hội Phật giáo Việt Nam (Thích Viên Đức dịch) (1996), Bộ Mật tông,
Thành Hội Phật giáo, TP. Hồ Chí Minh, Lưu hành nội bộ.
37. Giáo hội Phật giáo Việt Nam (Thích Trí Tịnh dịch) (2006), Kinh Diệu pháp
Hoa liên, Nxb Tôn giáo, Hà Nội.
38.

Giáo Hội Phật giáo Việt Nam (2012), Kỷ yếu Hội thảo 30 năm thành lập Giáo
Hội Phật giáo Việt Nam (1981 - 2011), Nxb Tôn giáo

39. Thích Nhất Hạnh (1971), Nẻo vào Thiền học, Nxb La Bối, TP. Hồ Chí Minh.
40. Nguyễn Duy Hinh (1992), Tháp cổ Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

14


41. Nguyễn Duy Hinh (1999), Tư tưởng Phật giáo Việt Nam, Nxb Khoa học xã
hội, Hà Nội.
42. Nguyễn Duy Hinh (2006), “Mối quan hệ giữa Phật giáo Việt Nam với Phật
giáo Vân Nam ở Trung Quốc”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo (2), tr. 32-38.
43. Nguyễn Duy Hinh (2008), “Phật giáo với kinh tế xưa và nay”, Tạp chí Nghiên
cứu Tôn giáo (1), tr. 13-17.
44. Hiến pháp nước Cộng hòa XHCN Việt Nam năm 2013, , Nxb Lao động - Xã hội.

58. Nguyễn Lang (2000), Việt Nam Phật giáo sử luận Tập 1, 2, Nxb Văn học,
Hà Nội.
59. V. I. Lênin (2000), Toàn tập Tập 33, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
60. Ngô Sĩ Liên (2004), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Văn hóa thông tin.
61. Nguyễn Thế Long và Phạm Mai Hùng (1992), Chùa, Đình, Đền Hà Nội, Nxb
Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
62. Lê văn Lợi (1999), Sự tác động qua lại giữa văn hóa và tôn giáo, Nxb Đại học
Quốc gia, Hà Nội.
63. Nguyễn Hữu Lợi (1974), “Chùa Một Cột với tinh thần Phật giáo Việt Nam
thời Lý”, Tạp chí Tư tưởng (1), tr. 70-88.
64.

Luật Di sản văn hóa và văn bản hướng dẫn thi hành (2003), Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội.

65. Nguyễn Công Lý (1997), Bản sắc dân tộc trong văn học thiền tông thời Lý Trần, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
66. C. Mác - Ph.Ăngghen (1995), “Góp phần phê phán triết học pháp quyền của
Hêghen”, Toàn tập Tập 1, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
67. Hồ Chí Minh (1995), Toàn tập Tập 1, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
68. Hồ Chí Minh (1995), Toàn tập, Tập 9, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
69. Song Jung Nam (2012), "Một vài suy nghĩ về chế độ khoa cử của triều đại nhà
Lý ở Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử (1), tr. 7-15.
70. Trần Nghĩa, F.rancon Gros (đồng chủ biên) (1993), Di Sản Hán Nôm Việt Nam
thư mục đề yếu, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

16


71. Phan Ngọc (2002), Bản sắc văn hoá Việt Nam, Nxb Văn hoá Thông tin,
Hà Nội.



86. Daisetztetaro Suzuki (Thích Chơn Thiện và Trần Tuấn Mẫn dịch) (1992),
Nghiên cứu kinh Lăng Già, Ban Giáo dục Tăng ni, TP. Hồ Chí Minh.
87.

Daisetztetaro Suzuki (Trúc Thiên dịch) (2005), Thiền luận Quyển thượng,
Nxb Tổng hợp, TP. Hồ Chí Minh.

88. Daisetztetaro Suzuki (Trúc Thiên dịch) (2005), Thiền luận Quyển trung, Nxb
Tổng hợp, TP. Hồ Chí Minh.
89. Daisetztetaro Suzuki (Trúc Thiên dịch) (2005), Thiền luận Quyển hạ, Nxb
Tổng hợp, TP. Hồ Chí Minh.
90. Tuệ Sỹ (2008), Tinh hoa triết học Phật giáo, Nxb Phương Đông, TP. Hồ Chí Minh.
91. Tuệ Sỹ (dịch và chú giải) (2009), Trung A Hàm, Nxb Phương Đông, TP. Hồ
Chí Minh.
92. Kimmura Taiken (Thích Quảng Độ dịch) (1969), Đại thừa Phật giáo tư tưởng
luận, Viện Đại học Vạn Hạnh, TP. Hồ Chí Minh.
93. Lê Tắc (2002), An Nam chí lược, Nhà xuất bản Thuận Hóa, Trung tâm văn hóa
ngôn ngữ Đông Tây ấn hành
94. Chân Tâm (2006), Niết bàn khái luận, Nxb Tôn giáo, Hà Nội.
95. Hà Văn Tấn, Nguyễn Văn Kự, Phạm Ngọc Long (1993), Chùa Việt Nam, Nxb
Khoa học xã hội, Hà Nội.
96. Hà Văn Tấn (2005), Đến với lịch sử văn hóa Việt Nam, Nxb Hội Nhà văn.
97. Lê Mạnh Thát (2001), Lịch sử Phật giáo Việt Nam (2 tập), Nxb TP. Hồ Chí Minh.
98. Thích Mật Thể (2004), Việt Nam Phật giáo sử lược, Nxb Tôn giáo, Hà Nội.
99. Ngô Đức Thịnh (2004), Đạo Mẫu và các hình thức shaman trong các tộc
người ở Việt Nam và Châu Á, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
100. Ngô Đức Thịnh (chủ biên) (2010), Những giá trị văn hóa truyền thống Việt
Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.

115. Kim Cương Tử (chủ biên) (1992), Từ điển Phật học Hán - Việt, Nxb Khoa
học xã hội và Phân viện Phật học (Giáo hội Phật giáo Việt Nam).

19


116. Trần Văn Trình (1999) “Tìm hiểu những đặc trưng của Phật giáo trong
quá trình hội nhập với văn hóa Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu Phật học
(6), tr. 27-35.
117. Doãn Đoan Trinh (2000), Hà Nội, di tích lịch sử văn hóa và danh thắng, Trung
tâm UNESCO bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc Việt Nam xuất bản.
118. Trung tâm bảo tồn di sản văn hóa tôn giáo (2012), Một số vấn đề về văn hóa
tôn giáo và tư vấn bảo tồn di sản văn hóa tôn giáo trong giai đoạn hiện nay,
Nxb Thời đại.
119. Trung Tâm Khoa học xã hội và Nhân văn quốc gia, Viện Nghiên cứu Hán
Nôm (1997), Đại Việt sử ký tiền biên, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
120. Chu Quang Trứ (2001), Di sản văn hoá dân tộc trong tín ngưỡng, tôn giáo ở
Việt Nam, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội.
121. Chu Quang Trứ (2012), Mỹ thuật Lý - Trần, Mỹ thuật Phật giáo, Nxb Mỹ Thuật.
122. Phan Lạc Tuyên (1993), Lịch sử bang giao Đông Nam Á (trước Công nguyên
tới thế kỷ XIX), Nxb TP. Hồ Chí Minh.
123. Thích Thanh Từ (1966), Phật giáo trong mạch sống dân tộc, Nxb La Bối, TP.
Hồ Chí Minh.
124. Thích Thanh Từ (1997), Tam Tổ Trúc Lâm giảng giải, Nxb Thành phố Hồ
Chí Minh
125. Ủy ban Quốc gia về thập kỷ quốc tế phát triển văn hóa (1992), Thập kỷ thế
giới phát triển văn hóa, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
126. Đặng Nghiêm Vạn (2005), Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt
Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
127. Văn hoá và văn hóa học thế kỷ XX Tập 1 (2001), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội - 2016

1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------

PHAN NHẬT HUÂN
(Thích Thanh Huân)

ẢNH HƢỞNG CỦA VĂN HÓA PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI
VĂN HÓA VIỆT NAM THỜI LÝ - TRẦN VÀ BẢO TỒN,
PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA PHẬT GIÁO
TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS
Mã số: 62 22 03 02

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
Chủ tịch hội đồng:

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học 1:

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học 2:


not defined.
2.2.2. Đặc trưng văn hóa Việt Nam thời Lý - Trần ......... Error! Bookmark not
defined.
Tiểu kết chƣơng 2: ............................................... Error! Bookmark not defined.
Chƣơng 3. ẢNH HƢỞNG VĂN HÓA PHẬT GIÁO ĐẾN VĂN HÓA VIỆT
NAM THỜI LÝ - TRẦN......................................... Error! Bookmark not defined.
3.1. Ảnh hƣởng của văn hóa Phật giáo đến chính trị, xã hội và văn học Error!
Bookmark not defined.
3.1.1. Ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đến chính trị, xã hội .................. Error!
Bookmark not defined.
3.1.2. Ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đến văn học ..... Error! Bookmark not
defined.

3