BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA
HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

PHẠM VĂN HÙNG

CHUYÊN ĐỀ CHUYÊN SÂU I

MO MƯỜNG HÒA BÌNH MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

Chuyên ngành: Triết học
Mã số: 62 22 03 01

HÀ NỘI - 2016


MỤC LỤC
MỤC LỤC.........................................................................................................2
MỞ ĐẦU...........................................................................................................1
1. Lý do chọn chuyên đề...................................................................................1
1.......................................................................................................................55
Vương Anh, Hoàng Anh Nhân (1986), Tuyển tập truyện thơ Mường (Thanh
Hóa),Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội................................................................55
2.......................................................................................................................55
Vương Anh, Bùi Nhị Lê, Phạm Tố Châu, Lê Thành Hiểu (1997), Mo (sử thi
và thần thoại) dân tộc Mường, Nxb Văn hoá dân tộc, Hà Nội........................55
3.......................................................................................................................55
Đinh Văn Ân (2002), Mo - Đường lên trời, Nxb Văn hoá dân tộc, Hà Nội....55

Đảng Cộng sản Việt Nam (1996), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ
VIII, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.............................................................55
16.....................................................................................................................56
Quách Điêu (1925) "Hoà Bình tỉnh quan lang sử khảo", Tạp chí Nam Phong,
(100), tr. 15-22.................................................................................................56
17.....................................................................................................................56
19.....................................................................................................................56
Trần Văn Đoàn (2004), "Tổng quan về thông diễn học", Tạp chí Nghiên cứu
con người, (3), tr. 57-69..................................................................................56
20.....................................................................................................................56
Tạ Đức (2013), Nguồn gốc người Việt - người Mường, Nxb Tri thức, Hà Nội.
.........................................................................................................................56
21.....................................................................................................................56
M. Eliade (2005), "Cái thiêng và cái phàm" (Đỗ Lại Thuý giới thiệu, Huyền
Giang dịch), Tạp chí văn học nước ngoài, (1), tr.192-201..............................56
23.....................................................................................................................56
Trần Văn Giàu (1957), Vũ trụ quan, Nxb Xây dựng, Hà Nội.........................56
24.....................................................................................................................56
Pirre Grossin (1997), Tỉnh Mường Hoà Bình (Lê Gia Hội dịch), Nxb Lao
động, Hà Nội...................................................................................................56
25.....................................................................................................................56
Nguyễn Thị Song Hà (2011), Nghi lễ trong chu kỳ đời người của người
Mường ở Hoà Bình, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội........................................56
26.....................................................................................................................56
Đinh Hồng Hải (2013), "Âm giới và biểu tượng vũ trụ luận trong tang ma của
người Mường", Tạp chí Văn hoá dân gian, (3), tr. 24-29................................56
27.....................................................................................................................56
28.....................................................................................................................56
Nguyễn Hùng Hậu (2005), Đại cương triết học Việt Nam, Nxb Thuận Hoá,
Huế..................................................................................................................56

nước, (Luận văn thạc sỹ văn học), Trường Đại học sư phạm Hà Nội, Hà Nội.
.........................................................................................................................57
42.....................................................................................................................57
Vũ Ngọc Khánh (1974) "Mấy vấn đề xung quang Đẻ đất đẻ nước", Kỷ yếu
hội nghị chuyên đề Đẻ đất đẻ nước, Ty văn hoá Thanh Hoá, Thanh Hóa, tr.
44-54................................................................................................................57
43.....................................................................................................................57
Vũ Ngọc Khánh (1997), "Đẻ đất đẻ nước và một số tư liệu có liên quan đến
dân tộc học", Tạp chí Dân tộc học, (2), tr. 23-29............................................57
44.....................................................................................................................57
Phúc Khánh (1961), Thử tìm hiểu những yếu tố tư tưởng triết học trong thần
thoại Việt Nam, Nxb Sự thật, Hà Nội.............................................................57
45.....................................................................................................................57
Nguyễn Văn Khoả (2004), Thần thoại Hy Lạp, Nxb Văn học, Hà Nội..........57
46.....................................................................................................................58
Bùi Văn Kín (1976) "Tựa", Đẻ đất đẻ nước - Thơ dân gian dân tộc Mường,
Nxb Văn học, Hà Nội......................................................................................58
47.....................................................................................................................58
49.....................................................................................................................58
50.....................................................................................................................58
Đặng văn Lung, Bùi Thiện, Bùi Văn Nợi (1996), Mo Mường (Mo Mường và
nghi lễ tang ma), Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội.............................................58
51.....................................................................................................................58


Đặng Văn Lung (1996), "Mo ma trong đám tang của người Mường", Mo
Mường (Mo Mường và nghi lễ tang ma), Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội.......58
52.....................................................................................................................58
Đặng Văn Lung (1998), "Giới thiệu tác phẩm", Đẻ đất đẻ nước - Sử thi
Mường, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội...........................................................58

Bùi Văn Nợi (2012), Mo Mường, Nxb Văn hoá dân tộc, Hà Nội...................59
72.....................................................................................................................59
Trần Thế Pháp (1960), Lĩnh Nam chích quái, (Đinh Gia Khánh, Nguyễn Ngọc
San dịch), Nxb Văn hoá, Hà Nội.....................................................................59
73.....................................................................................................................59
Hoàng Phê (1998), Từ điển tiếng Việt, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội..........59


74.....................................................................................................................59
Hoàng Tuấn Phổ (1974) "Những yếu tố duy vật trong Đẻ đất đẻ nước", Kỷ
yếu hội nghị chuyên đề Đẻ đất đẻ nước, Ty văn hoá Thanh Hoá, Thanh Hóa,
tr. 166...............................................................................................................59
75.....................................................................................................................59
Bùi Kim Phúc (2004), Nghi lễ Mo trong đời sống tinh thần người Mường,
Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.........................................................................59
76.....................................................................................................................59
77.....................................................................................................................59
78.....................................................................................................................60
79.....................................................................................................................60
Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Hòa Bình (2015), Báo cáo đề dẫn về
công tác kiểm kê và lập hồ sơ di sản văn hóa mo Mường tỉnh Hòa Bình, Hòa
Bình.................................................................................................................60
80.....................................................................................................................60
81.....................................................................................................................60
82.....................................................................................................................60
83.....................................................................................................................60
84.....................................................................................................................60
85.....................................................................................................................60
86.....................................................................................................................60
Lê Đắc Tất (2004), "Vũ trụ không chỉ hiện lên trong kính chiếu yêu Big

111...................................................................................................................62


Uỷ ban nhân dân tỉnh Hoà Bình (2010), Mo Mường Hoà Bình, Hoà Bình....62
112...................................................................................................................62
113...................................................................................................................62
Bùi Huy Vọng (2010), Tang lễ cổ truyền người Mường, Quyển 1, Nxb Đại
học Quốc gia Hà Nội.......................................................................................62
114...................................................................................................................62
Bùi Huy Vọng (2011), Tang lễ cổ truyền người Mường, Quyển 2, Nxb Đại
học Quốc gia Hà Nội.......................................................................................62
115...................................................................................................................62
Bùi Huy Vọng (2011), Tang lễ cổ truyền người Mường, Quyển 3, Nxb Lao
động, Hà Nội...................................................................................................62
116...................................................................................................................62
Lê Trung Vũ (1975), Truyện cổ Mèo, Nxb Văn hoá, Hà Nội.........................62
117...................................................................................................................62
Nguyễn Hữu Vui - Nguyễn Ngọc Long đồng chủ biên (2002), Giáo trình triết
học Mác - Lênin (Dùng trong các trường đại học, cao đẳng), Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội..............................................................................................62
118...................................................................................................................62
Trần Quốc Vượng, Nguyễn Dương Bình (1970), "Một vài nhận xét về mối
quan hệ Việt - Mường và quá trình phân hoá giữa tộc Mường và tộc Việt",
Thông báo khoa học trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, Sử học, Tập 5, Nxb
Giáo dục, Hà Nội.............................................................................................62
119...................................................................................................................62
Lý Tế Xuyên (1972), Việt điện U Linh, Bản dịch của Trịnh Đình Dư từ bản
gốc A751 thư viện khoa học (Đinh Gia Khánh tu chỉnh và hiệu đính cho lần
tái bản), Nxb Văn học, Hà Nội........................................................................62
120...................................................................................................................62

quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, tuy nhiên, nghiên
cứu Mo Mường Hòa Bình vẫn tồn tại những khoảng trống và "độ vênh". Bởi
vì, Mo Mường Hòa Bình là nghi lễ tín ngưỡng của một dân tộc thiểu số bị hạn
chế trong phổ biến và giao lưu; Mo Mường Hòa Bình có quy mô lớn, mang
tính nguyên hợp, hàm chứa các giá trị tư tưởng, văn hoá thuộc nhiều lĩnh vực
khác nhau. Do vậy, muốn nghiên cứu Mo Mường Hòa Bình thì phải xem xét
dưới nhiều góc độ, phải bóc tách nhiều tầng lớp giá trị và phải hiểu nó trong
mối quan hệ của nhiều ngành khoa học, trong đó có triết học.
1()

Mo là nghi lễ được tổ chức trong đám tang để cúng tiễn đưa linh hồn người chết về mường Ma (thế giới
của người chết). Trượng là nghi lễ tín ngưỡng có nhiệm vụ đánh đuổi ma tà hại người, bảo vệ người, chữa
bệnh cho người sống (ông trượng). Mỡi là nghi lễ tín ngưỡng có nhiệm vụ bảo vệ, chăm sóc vía, đuổi ma tà,
chữa bệnh cho người ốm (bà mỡi).


2

Thứ ba, nghiên cứu Mo Mường Hòa Bình sẽ góp phần làm sáng tỏ nguồn
gốc, nội dung và giá trị độc đáo của Mo Mường Hòa Bình trong kho tàng tư
tưởng, văn hóa Việt Nam và nhân loại. Qua đó, cung cấp thêm những căn cứ
khoa học để thúc đẩy quá trình đưa Mo Mường Hòa Bình trở thành di sản văn
hóa phi vật thể đại diện của nhân loại2. Việc nghiên cứu này còn cần thiết vì nó
góp phần thực hiện chủ trương của Đảng ta là: "Xây dựng nền văn hoá Việt Nam
tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc" [15, tr. 213], đồng thời phải "khai thác và
phát triển mọi sắc thái và giá trị văn hoá, nghệ thuật của các dân tộc trên đất
nước tạo ra sự thống nhất trong tính đa dạng và phong phú của nền văn hoá
Việt Nam" [15, tr. 42].
Thứ tư, từ sau năm 1945, sự thống trị của tầng lớp lang đạo Mường
sụp đổ cùng với sự xóa bỏ của chế độ quân chủ ở nước ta, Mo Mường Hòa

Bình hiện nay.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tổng quan tình hình nghiên cứu, trình bày những vấn đề mà chuyên
đề tiếp tục nghiên cứu.
- Làm rõ bản chất, cấu trúc, cơ sở hình thành và tồn tại của Mo Mường
Hoà Bình, đồng thời khái quát một số xu hướng biến đổi của Mo Mường Hoà
Bình hiện nay.
- Đề xuất một số kiến nghị nhằm bảo tồn, phát huy giá trị và hạn chế yếu tố
tiêu cực của Mo Mường Hòa Bình.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của chuyên đề
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là Mo Mường Hoà Bình
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu bản chất, cấu trúc, cơ sở hình thành, tồn tại và xu hướng
biến đổi của Mo Mường Hòa Bình hiện nay.
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của chuyên đề
4.1. Cơ sở lý luận
- Chuyên đề dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về mối
quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, mối quan hệ giữa các hình thái ý
thức xã hội; tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, đường lối của Đảng Cộng
sản Việt Nam về dân tộc, văn hóa và tín ngưỡng, tôn giáo.


4

- Chuyên đề sử dụng một số lý thuyết nghiên cứu chuyên ngành khác
như lý thuyết tương đối văn hoá, lý thuyết chức năng, lý thuyết vùng văn hoá,
lý thuyết biểu tượng(3).
4.2. Phương pháp nghiên cứu
Chuyên đề dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật


Mường, trong đó có Mo Mường Hòa Bình
Những nghiên cứu dân tộc học, văn hoá,... cho thấy người Mường và
người Việt có cùng nguồn gốc là cư dân tiền Việt - Mường (4). Do những biến
động và yêu cầu của lịch sử mà vào khoảng thế kỷ X, người Việt và người
Mường đã chia tách thành hai dân tộc như ngày nay. Người Mường sống ở
vùng đồi núi và được xếp vào hàng dân tộc thiểu số cho nên họ ít chịu sự
cưỡng bức văn hoá của phong kiến phương Bắc như người Việt. Thực tế đó
dẫn đến trong suốt thời kỳ phong kiến, người Mường và văn hoá Mường chưa
được quan tâm. Những nghiên cứu về người Mường và văn hóa Mường, trong
đó có Mo Mường mới thực sự được quan tâm nghiên cứu bắt đầu từ thập niên
30 của thế kỷ XX.
Cuốn sách Người Mường - Địa lý nhân văn và xã hội học [13] của
J.Cuisinier dành một chương nói về cơ cấu, quá trình tổ chức đám tang của
người Mường, trong đó có các lễ thức và cách tiến hành diễn xướng Mo
Mường. Theo J.Cuisinier, đám tang của người Mường diễn ra trong 12 ngày
đêm, trong đó có 10 đêm đọc Mo liên tục. Đêm thứ nhất - Các thủ tục nhập
quan; đêm thứ hai - Kể Đẻ đất đẻ nước; đêm thứ ba - Nhìn Mường; đêm thứ tư
- Đi thăm tổ tiên; đêm thứ năm - Đi hầu kiện; đêm thứ sáu - Cuộc bán hoa;
đêm thứ bảy - Xin đuông; đêm thứ tám - Mo xuống; đêm thứ chín - Vần Va;
đêm thứ mười - Nhắn nhủ, dạy cư xử cách sống. Mô tả cơ cấu và tiến trình diễn
xướng Mo Mường trong tang lễ của người Mường như trên, tác giả được xem
là người đầu tiên giới thiệu về Mo Mường. Tuy nhiên, do mục đích nghiên cứu
chung về người Mường, tác giả mới chủ yếu miêu tả Mo Mường chứ chưa có
điều kiện để nghiên cứu sâu nghi lễ này. Trong phần nghi lễ ma chay, tác giả
chỉ thuật lại quá trình chuẩn bị cho các buổi đọc Mo trong tang lễ mà không nói
lên giá trị nhiều mặt của Mo Mường trong tang lễ của người Mường.
4()

Hiện nay, đa số các nhà nghiên cứu ở Việt Nam nhất trí với quan niệm người Việt và người Mường có

dung Mo kể chuyện ít liên quan đến người chết, không cầu mong gì cho hồn
người chết nên không nên coi nó là bài ca tôn giáo. Tuy nhiên, tác giả mắc
phải mâu thuẫn khi khẳng định trong hệ thống Mo, có thể xem Mo kể chuyện
như một bài Mo trung tâm và chung quanh còn thêm các loại Mo lên trời và
hàng loạt bài ca nghi lễ khác.
Năm 1976, một phần Mo Mường Hoà Bình đã được in trong cuốn sách
5()

Kẹ và Đạp ma là tên gọi hai lễ thức của Mo Mường trong công trình nghiên cứu của Trần Từ.


7

Đẻ đất đẻ nước - Thơ dân gian dân tộc Mường [92] dày 267 trang của tập thể
tác giả Bùi Thiện, Quách Giao, Thương Diễm. Ba tác giả đã gộp tư liệu
nghiên cứu, sưu tầm lại với nhau để đối chiếu và nhận thấy có 10 trong số 21
roóng(6) của Mo Tlêu(7) có sự trùng hợp gồm: Đẻ đất, Đặt năm tháng, Đẻ trứng
Điếng, Xin lửa, Trồng dâu nuôi tằm, Làm nhà, Hỏi vợ, Cổn chu kéo lội, Đốt
nhà tranh Chu, Săn Muông. Trong quá trình gộp tư liệu sưu tầm, cả ba nhà
nghiên cứu thống nhất loại bỏ phần chứa đựng yếu tố được coi là mê tín dị
đoan ra khỏi cuốn sách. Cuốn sách mắc phải hạn chế khi đặt các roóng Nhìn
Mường, Đối kiện và Cuổi lìa vào phần phụ lục, đồng thời coi nó chỉ như một
bộ phận có liên quan tới Mo Đẻ đất đẻ nước. Việc làm này của các tác giả đã
phá vỡ tính hệ thống của Mo Mường xuất phát từ sự chi phối của tư tưởng bài
trừ mê tín dị đoan thời kỳ đó(8). Một vài roóng Mo còn sắp xếp lộn xộn, có
nhiều dị bản ghi được ở các vùng Kim Bôi, Tân Lạc... hay hơn, dài hơn
nhưng không được đưa vào trong cuốn sách. Tuy còn một số hạn chế nhưng
cuốn sách đã thể hiện sự cố gắng ban đầu của Bùi Thiện, Thương Diễm,
Quách Giao trong quá trình nghiên cứu, sưu tầm Mo Mường. Lời Mo từ
nguyên gốc tiếng Mường dịch sang tiếng Việt ít nhiều lột tả được những nét

định, những bài bản thuộc về thủ tục theo quan niệm của người Mường
nhất thiết phải mo trước, còn các bài bản khác thì có thể tuỳ ông mo gia
giảm trước sau. Theo nhận xét này, chúng ta hiểu Mo Mường có phần bất
biến và phần khả biến. Tuỳ từng điều kiện, hoàn cảnh của mỗi tang lễ mà
ông mo sử dụng phần bất biến và điều chỉnh phần khả biến cho phù hợp.
Cuốn sách Tuyển tập truyện thơ Mường (Thanh Hóa) [1] của Vương
Anh và Hoàng Anh Nhân ra đời dựa trên khối tư liệu khổng lồ sưu tầm được
từ trước, đặc biệt là từ những người Mường hiểu biết, thông thạo ngôn ngữ.
Trong quá trình nghiên cứu, hai tác giả đã cố gắng sắp xếp cho trật tự văn bản
phù hợp với các sự kiện lịch sử dân tộc, tâm lý tình cảm con người, phong tục
tập quán và nếp sống, nếp nghĩ dân tộc Mường, đồng thời đảm bảo tính chính
xác của ngôn ngữ trong quá trình dịch sang tiếng Việt. Tuy nhiên, cuốn sách
mắc phải một số sai lầm trong cách gọi tên khoa học và dịch thuật. Phần lời
Mo chuyển sang tiếng Việt chứa khá nhiều yếu tố hiện đại với lối văn vần
chau chuốt khiến người đọc thích thú nhưng đã làm cho tính dân tộc trong Mo
Mường mất đi khá nhiều.
Trong khi nhóm của Vương Anh (Thanh Hoá) và Bùi Thiện (Hoà Bình)
mới chỉ dừng lại quan tâm đến Mo Mường ở Mo Tlêu thì cuốn sách Sử thi thần
thoại Mường [39] của Trương Sỹ Hùng lại quan tâm tới toàn bộ cấu trúc nội
dung của Mo Mường bao gồm Mo Tuông, Mo Vái và Mo Tlêu(9). Tác giả nhận
9()

Trương Sỹ Hùng và một số nhà nghiên cứu tiếp cận cấu trúc lời Mo Mường theo ba bộ phận gồm: Mo
Tuông, Mo Vái và Mo Tlêu. Mo Tuông bao gồm các roóng Mo kể về sự tích các đồ dùng; mời các vị thần linh
về ban sức mạnh thiêng cho chuông, thanh kiếm và mời gọi sư tổ về giúp ông Mo hành nghề. Mo Vái là những
roóng Mo nói về cảnh vật và cuộc sống ở mường Ma và mường Trời (có nhà nghiên cứu gọi là Mo xuống - Mo


9



10

thực tế của của Vương Anh và một số người khác (11) ở Thanh Hoá. Nội dung
sách giới thiệu về Mo tang lễ - một kho sử thi Mường đồ sộ với hai ngôn ngữ
Việt và Mường. Quy mô văn bản Mo gồm 113 roóng, có độ dài mỗi phần
khoảng 22.989 câu thơ Mo. Cả phần đầu của lời giới thiệu, phần phụ lục và
nội dung sách dày 2173 trang. Cuốn sách đã chứng tỏ một tầm mới của những
người làm công tác nghiên cứu, sưu tầm và dịch thuật Mo Mường. Đây là một
công trình công phu được hoàn thành sau một quá trình lâu dài nghiên cứu,
sưu tầm của các tác giả.
Bài viết "Mo ma trong đám tang của người Mường" của Đặng Văn
Lung in trong cuốn sách Mo Mường (Mo Mường và nghi lễ tang ma) [51].
Trong bản Mo chỉ có phần dịch tiếng Việt gồm 35 roóng với độ dài khoảng
12.780 câu thơ Mo này, Đặng Văn Lung chia Mo Mường thành bốn loại: Mo
Lễ, Mo Vải, Mo Vái và Mo Ma. Cách phân chia này chưa chính xác và có phần
mang tính chủ quan vì người Mường không có hiện tượng tín ngưỡng nào gọi
là "Lễ", chỉ có hiện tượng Vái và Vải. Vái và Vải là những hiện tượng tín
ngưỡng có đối tượng, chức năng, nội dung và phương thức diễn xướng hoàn
toàn khác với Mo Ma và không gọi là Mo. Ngay cả người thực hiện nghi lễ này
cũng không được gọi là ông mo mà gọi là ông Trượng. Ông mo làm Mo Ma
còn ông trượng thì làm Vải, làm Vái và chữa bệnh theo hình thức mê tín. Tuy
vậy, có trường hợp, một người có thể làm cả hai, nhưng cách gọi thì phân biệt
rõ ràng: Làm Vái, làm Vải thì gọi là ông trượng, làm lễ đám ma thì gọi là ông
mo. Việc xác định cách gọi ông mo hay ông trượng là dựa vào chức năng hành
lễ chứ không phải gọi cho chính con người ấy.
Năm 2010, nhà xuất bản văn hóa dân tộc lần lượt giới thiệu hai công
trình nghiên cứu rất công phu của Bùi Thiện về các loại hình nghi lễ tín
ngưỡng của người Mường bao gồm Mo, Trượng, Mỡi là Đẻ đất đẻ nước và
11()

như một số công trình khác, tác giả mới chỉ xem xét Mo Mường thuần túy
12()

Bùi Thiện chia Mo Đẻ đất đẻ nước thành hai phần gồm Sử thi về vũ trụ, về cuộc chiến sinh tồn và đạo lý
trong tang hiếu và thờ lễ.
13()
Mường Bi là mường lớn nhất trong các vùng mường ở Hòa Bình trước đây. Hiện nay, mường Bi thuộc địa
phận huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình.


12

ở phần lời và xác định nó là sử thi thần thoại.
Trong cuốn sách Sử thi Mường [69], Phan Đăng Nhật cho rằng, Mo chủ
yếu được dùng trong đám ma. Mo đám ma có hai bộ phận chính gồm Mo dẫn
đường và Mo kể chuyện. Mo nhất thiết phải trình diễn trước quan tài là Mo dẫn
đường, nó gắn chặt với tín ngưỡng, gắn chặt với mục đích của lễ tiễn hồn
người chết. Người ta chỉ được phép hát Mo dẫn đường khi có người chết. Mo
kể chuyện chủ yếu do ông Mo trình diễn trước quan tài nhưng cũng có trường
hợp Mo này được người dân thường hát kể trong những hoàn cảnh khác nhau
trong sinh hoạt và lao động. Tác giả xác định Mo Đẻ đất đẻ nước là sử thi cổ sơ
- sáng thế tiêu biểu, đồng thời khẳng định cái mà chúng ta gọi là sử thi thì
người Mường gọi là Mo. Tác giả có phần phiến diện khi phân chia Mo thành
Mo dẫn đường và Mo kể chuyện vì còn nhiều bộ phận Mo khác cấu thành Mo
Mường mà không thuộc về hai loại Mo này. Tác giả khẳng định Mo Mường là
sử thi cũng không chính xác vì Mo là một nghi lễ tang ma do nhiều yếu tố cấu
thành. Khi đồng nhất Mo Mường với sử thi, tác giả đã tách lời Mo ra khỏi
chỉnh thể Mo và chỉ xem xét Mo thuần túy trên phương diện văn học.
Trong cuốn sách Tang lễ cổ truyền người Mường, Quyển 3 [115], Bùi
Huy Vọng khẳng định Mo là nghi lễ quan trọng nhất trong tang ma của người

được thực hiện trong một thời gian khá dài thì việc nghiên cứu và sưu tầm Mo
Mường ở vùng Sơn La mới được tiến hành chưa lâu. Đến thời điểm này, có
hai cuốn sách nghiên cứu, sưu tầm về Mo Mường ở vùng Phù Yên - Sơn La
với cả phần phiên âm tiếng Mường và dịch ra tiếng Việt do nhà nghiên cứu
văn hóa dân gian Đinh Văn Ân thực hiện gồm: Mo - Đường lên trời [3] với
43 roóng, trong đó phần phiên âm tiếng Mường khoảng 9.620 câu thơ Mo và
Mo - kể chuyện Đẻ đất đẻ nước [4] với 10 roóng, trong đó phần phiên âm
tiếng Mường khoảng 3.570 câu thơ Mo.
Như vậy, nghiên cứu về bản chất và cấu trúc của Mo Mường, trong đó
14()

Mo cuổi lìa là phần Mo nói về việc linh hồn người chết dặn dò và chia lìa (cuổi lìa) người sống trước khi
ra đi vĩnh viễn về thế giới riêng của họ - thế giới mường Ma.
15()
Năm 2002, Hội Văn học - Nghệ thuật tỉnh Hòa Bình đã tiến hành phục dựng 12 đêm Mo Mường trong
khuôn khổ đề tài nghiên cứu khoa học Nghiên cứu, sưu tầm Mo Mường ở Mường Bi, Tân Lạc - Hòa Bình.


14

có Mo Mường Hoà Bình mới chỉ thật sự được các nhà nghiên cứu trong nước
quan tâm từ những năm thập niên 60 của thế kỷ trước. Những tư liệu chúng ta
có được trước đó hầu như là những ghi chép và nghiên cứu về người Mường
của một số học giả phương Tây. Họ có đóng góp rất lớn khi để lại cho chúng ta
những tư liệu mang tính khởi điểm về Mo Mường cho dù còn tản mạn. Quá
trình nghiên cứu, sưu tầm Mo Mường từ những năm 60 của thế kỷ XX đến nay
thu được những kết quả quan trọng. Trong vòng nửa thế kỷ, các nhà nghiên
cứu, sưu tầm đã nhiệt huyết làm việc và giới thiệu được nhiều công trình về Mo
Mường có quy mô từ vài nghìn đến vài chục nghìn câu thơ Mo. Các công trình
này đã mang lại cho chúng ta hiểu biết ngày càng đầy đủ về Mo Mường nói

Nhận định của Cao Huy Đỉnh và Phan Hồng Ngư trong hai bài viết trên
không thể trả lời được câu hỏi Mo Mường ra đời vào khoảng thời gian nào vì Đẻ
đất đẻ nước đã lưu hành rất sớm trong dân gian trước khi được quy tụ vào Mo
Mường ở giai đoạn muộn hơn. Quan điểm của hai nhà nghiên cứu, giúp định
hướng cho chúng tôi nhận thức về sự hình thành Mo Mường trên cơ sở các yếu
tố tự nhiên, kinh tế - xã hội và văn hóa trong một quá trình lịch sử lâu dài.
Trong cuốn sách Diễn xướng Mo - Trượng - Mỡi [93], Bùi Thiện nhận
định: "Thời gian ra đời của các ông mo cũng chỉ khoảng năm trăm năm, bởi lẽ
ở trên bàn thờ của ông mo lâu năm nhất cũng chỉ có đến chín đời" [93, tr. 20].
Theo tác giả, không ai có thể nắm được cụ thể nguồn gốc xuất xứ của Mo.
Trong dân gian Mường tồn tại một số huyền thoại giải thích Mo có từ thời đẻ
đất đẻ nước, Mo do Phật truyền dạy hay do người Mường phát minh ra và sau
này học thêm của người mường Trời. Sự giải thích về nguồn gốc ra đời của
Mo Mường được Bùi Thiện nêu ra như trên có tính huyễn hoặc và không giúp
tìm ra được sự thật về nguồn gốc ra đời Mo Mường. Yếu tố huyễn hoặc ấy
không chỉ được thêu dệt nên bởi tâm thức dân gian mà còn do chính các ông
mo đã chủ đích làm cho nó trở nên ly kỳ, linh thiêng trước cộng đồng.
Trong cuốn sách Tang lễ cổ truyền người Mường, Quyển 1 [113], Bùi
Huy Vọng khẳng định, sơ khởi của nghi lễ đám tang Mường chắc chắn chưa
có Mo mà chỉ có một ông thầy hay một người phụ trách lo phần cúng khấn


16

trong các nghi lễ. Khi xã hội Mường phát triển đến một giai đoạn nhất định
với nền văn học dân gian phong phú gồm các truyện thơ dân gian thì nghi lễ
Mo mới xuất hiện trong tang lễ của người Mường. Theo tác giả, người
Mường không có chính sử ghi chép nên không thể nào biết chính xác nghề
Mo ra đời từ khi nào. Đồng quan điểm với Bùi Thiện, tác giả cho rằng khi căn
cứ vào các đời làm Mo của một nôổ 16 Mo thể hiện trên mâm thờ thân thư ông


Bùi Kim Phúc trong cuốn sách Nghi lễ Mo trong đời sống tinh thần
người Mường [75] đã chỉ ra ba xu hướng nhìn nhận về Mo và học Mo trong
cộng đồng người Mường hiện nay. Xu hướng thứ nhất, coi Mo là việc của bậc
già cả, là cái thuộc về thời trước, lạc hậu, lỗi thời, vì vậy không nên lưu
truyền. Xu hướng thứ hai, coi Mo là di sản văn hóa quý báu nhưng họ chưa tự
chủ động trong việc học Mo và bảo tồn Mo. Xu hướng thứ ba, coi Mo là di
sản văn hóa quý báu, cần phải lưu truyền [75, tr. 97]. Tác giả khẳng định,
trong quá khứ và cả tương lai đã và sẽ có những "cuộc cách mạng" về Mo và
ông mo được coi là chủ thể quan trọng nhất trong "cuộc cách mạng đó". Ông
mo phải có những thay đổi trong hành lễ và điều chỉnh cách ứng xử để phù
hợp với cuộc sống ở từng thời điểm và hoàn cảnh cụ thể. Nhìn chung, cuốn
sách mới chỉ tập trung phân tích về vai trò của ông mo trong đời sống tinh
thần người Mường trong một vùng mường cụ thể là mường Bi ở Hòa Bình.
Phần lời Mo, quá trình tổ chức Mo không được đề cập, một số xu hướng
biến đổi khác của Mo chưa được quan tâm. Tác giả cho rằng trong quá khứ
và tương lai đã và sẽ có "những cuộc cách mạng về Mo" là một nhận định
không phản ánh đúng qua trình biến đổi lâu dài của Mo Mường vì trong thực
tế, tuy Mo Mường đã có một quá trình biến đổi nhưng thực sự mới chỉ có
một lần biến đổi mang tính "cách mạng" (18).
Trong cuốn sách Nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Mường ở
Hoà Bình [25], Nguyễn Thị Song Hà nhận định, nhận thức của người Mường
ở Hòa Bình về Mo trong tang lễ đã có những thay đổi. Người Mường không
còn quá quan trọng việc phải tổ chức Mo linh đình để thể hiện vị thế gia đình
và tỏ lòng hiếu kính của con cháu với cha mẹ, ông bà lúc qua đời. Tấm lòng
hiếu thảo, sự tôn kính của con cháu đối với người chết được thể hiện qua cuộc
18()

Năm 1945, cách mạng Tháng Tám thành công, tầng lớp lang đạo Mường bị xóa bỏ cùng với sự sụp đổ của
chế độ quân chủ tồn tại hàng nghìn năm ở Việt Nam đã tạo ra những biến đổi có tính bước ngoặt trong quá