+ Góc chiếu xạ (góc nhập xạ) là góc được tạo bởi giữa tia nắng Mặt Trời và bề
mặt nằm ngang.
+ Gió là hiện tượng chuyển động của không khí theo chiều ngang, từ nơi có khí
áp cao về nơi có khí áp thấp. Mức chênh khí áp càng lớn, gió càng mạnh. Trên
bề mặt Trái Đất, những vành đai khí áp cao và khí áp thấp được phân bố theo
quy luật do đó các vành đai gió thường xuyên cấp hành tinh như: gió mùa, g ió
Tín phong, gió Tây ôn đới... Các loại gió khác được coi là gió địa phương như:
gió đất - gió biển, gió phơn, gió núi - gió thung lũng ... Tốc độ của gió được
tính bằng m/s, km/h hoặc theo thang độ gió Bôpho với 12 cấp
Gió Đông cực là loại gió thổi từ các áp cao địa cực đến các khu áp thấp ôn đới.
Gió này từ miền lạnh thổi đến miền ấm, nên càng xuống, hơi nước càng xa điểm
bão hoà, càng khó có mưa. Gió địa cực thường là gió khô. Các áp cao địa cực
tồn tại suốt năm vì mặt đất hay mặt biển đều đóng băng vĩnh viễn, không khí
trên hai cực rất lạnh. Không khí ấy chuyển về ôn đới, chếch thành gió địa cực
Đông Bắc ở bán cầu Bắc và Đông Nam ở bán cầu Nam.
+ Gió đất - gió biển là loại gió địa phương có tính chất thường xuyên, thổi ở
vùng bờ biển. Ban ngày, gió thổi từ biển vào bờ tràn lên đất liền gọi là gió biển.
Ban đêm gió thổi từ đất liền ra biển gọi là gió đất. Gió thường đổi hướng vào
thời gian gần trưa (khoảng 10 giờ) và gần nửa đêm (22 giờ)
mùa đông và mùa hạ đều không đem mưa tới.
+ Gió mùa là loại gió thổi trên những vùng rộng lớn của các lục địa Á, Phi và
Ôxtrâylia theo mùa (chủ yếu trong các mùa hạ và đông). Nguyên nhân sinh ra
gió mùa rất phức tạp. Ở đây có sự ảnh hưởng rất rõ rệt của sự tác động qua lại
giữa lục địa và đại dương, giữa các khối khí di chuyển theo hướng tín phong ở
hai bán cầu và cả của những dạng địa hình lớn như các khối núi và cao nguyên
đồ sộ ở Trung Á, Tây Tạng v.v... Khu vực có gió mùa điển hình là Ấn Độ và
Đông Nam Á. Ở châu Á, về mùa đông có gió mùa đông bắc, về mùa hạ có gió
mùa đông nam và tây nam. Mùa đông nói chung khô hanh, còn mùa hạ mưa
nhiều.
Ở châu Phi, gió mùa có cả ở Đông Phi và Tây Phi, mùa đông có gió khô hanh từ
hoang mạc thổi ra, mùa hạ có gió tây nam đem theo nhiều mưa. Ở Đông Phi do

tuyến về vùng áp thấp xích đạo, theo hướng đông bắc-tây nam ở nửa cầu Bắc và
hướng đông nam-tây bắc ở nửa cầu nam. Vì tính chất thường xuyên và tương
đối ổn cố định của nó, nên loại gió này được coi là đáng tin cậy (tín phong) đối
với những người đi biển. Người Anh gọi gió này là Mậu dịch phong, bởi trước
đây nó đã giúp đắc lực cho việc đi lại trên biển của các thuyền buôn nước Anh
trên Đại Tây Dương sang phương Đông và các vùng đất mới. Vào những thời kỳ
2
hạ chí và đông chí, khi Mặt Trời chuyển động biểu kiến lên các vùng chí tuyến
Bắc và Nam, tín phong của hai bán cầu lần lượt vượt qua xích đạo và đổi hướng.
Tín phong của Bắc bán cầu chuyển hướng thành gió tây bắc-đông nam, còn Tín
phong của bán cầu Nam lại chuyển hướng thành gió tây nam-đông bắc.
+ Hành tinh là các thiên thể chuyển động xung quanh một thiên thể khác lớn
hơn. Trong hệ Mặt Trời có 9 hành tinh lớn cùng chuyển động xung quanh Mặt
Trời (tính theo xa dần Mặt Trời) là: Sao Thuỷ, Sao Kim, Trái Đất, Sao Hoả, Sao
Mộc, Sao Thổ, Sao Thiên Vương, Sao Hải Vương và Sao Diêm Vương. Các
hành tinh này đều chuyển động theo những quỹ đạo hình elíp. Các hành tinh
cũng không tự phát ra ánh sáng, mà chỉ phản xạ ánh sáng của Mặt Trời chiếu
vào. Ngoài 9 hành tinh trên trong hệ Mặt trời còn có hàng nghìn tiểu hành tinh
(quay xung quanh Mặt trời ở khoảng giữa Hoả tinh và Mộc tinh), các sao chổi
(cũng là những hành tinh có quỹ đạo hình elíp rất dẹt)
Trong quá trình Trái Đất chuyển động trên quỹ đạo, hàng năm vào ngày 22
tháng 6 Trái Đất đến một vị trí ở gần mút hoàng đạo gọi là Hạ chí . Lúc đó đầu
phía Bắc của trục Trái Đất quay về phía Mặt Trời, ánh sáng Mặt Trời chiếu
thẳng góc trên mặt đất ở vĩ độ 23
o
27'B lúc 12 giờ trưa, vòng vĩ tuyến 23
o
27'B đó
gọi là Chí tuyến Bắc.
+ Hồ là những vùng đất thấp của lục địa có chứa nước thường xuyên nhưng

dự chênh lệch về nhiệt độ và độ ẩm giữa các vùng vĩ độ khác nhau trên Trái Đất.
Hoang mạc là vùng rộng lớn, gần như hoang vu, có khí hậu rất khắc nghiệt, giới
động thực vật hết sức nghèo nàn.
Có hai loại hoang mạc: hoang mạc lạnh ở những vùng gần cực và hoang mạc
nóng ở các vùng vĩ độ thấp.
+ Hoang mạc hóa là quá trình biến dần các vùng đất thành hoang mạc ở những
nơi có hiện tượng xói mòn dữ dội, hoặc bị các cồn cát di động vùi lấp, hoặc có
lớp phủ thực vật bị phá hoại do con người, do tình trạng chăn thả súc vật quá
mức (như ở châu Phi)
4