TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN
=======***=======

ĐỖ THỊ NGỌC CHÂU

THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC
HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO
TRONG ÔN TẬP VÀ CỦNG CỐ CHƯƠNG IV SINH HỌC 11 - THPT

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Sinh học

HÀ NỘI, 2016


TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN
=======***=======

ĐỖ THỊ NGỌC CHÂU

THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC
HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO
TRONG ÔN TẬP VÀ CỦNG CỐ CHƯƠNG IV SINH HỌC 11 - THPT

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Sinh học

Người hướng dẫn khoa học:
TS. Đỗ Thị Tố Như

THPT” là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn trực tiếp
của TS. Đỗ Thị Tố Như. Các số liệu, kết quả nêu trong khóa luận hoàn toàn
trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác.
Nếu sai sót tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Hà Nội, tháng 04 năm 2016
Người thực hiện

Đỗ Thị Ngọc Châu


BẢNG KÝ HIỆU VIẾT TẮT

STT

Tên viết tắt

Chữ viết đầy đủ

1

BTC

Ban Tổ chức

2

CLB

Câu lạc bộ



MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................ 1
2. Mục đích nghiên cứu.................................................................................. 3
3. Giả thuyết khoa học ................................................................................... 3
4. Đối tượng và khách thể nghiên cứu ........................................................... 3
5. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................. 4
6. Phương pháp nghiên cứu ........................................................................... 4
7. Những đóng góp của đề tài ........................................................................ 5
8. Phạm vi nghiên cứu.................................................................................... 5
NỘI DUNG NGHIÊN CỨU ............................................................................. 6
Chương 1. CƠ SỞ THỰC TIỄN VÀ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI ....................... 6
1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài ................................ 6
1.1.1. Hoạt động TNST trong chương trình giáo dục phổ thông của một số
nước trên thế giới ........................................................................................ 6
1.1.2. Hoạt động TNST trong chương trình giáo dục phổ thông mới của
Việt Nam...................................................................................................... 7
1.2. Cơ sở lí luận ............................................................................................ 8
1.2.1.Các khái niệm cơ bản ........................................................................ 8
1.2.2. Đặc điểm của hoạt động TNST ......................................................... 9
1.2.3.So sánh môn học với hoạt động TNST; hoạt động dạy học với hoạt
động TNST ................................................................................................ 11
1.2.4. Vai trò của hoạt động TNST trong dạy học .................................... 15
1.2.5. Các hình thức của hoạt động TNST trong dạy học ........................ 16
1.2.6. Các yêu cầu khi dạy học bằng hoạt động TNST ............................. 24
1.2.7. Thuận lợi và khó khăn trong việc tổ chức hoạt động TNST ........... 25



1. Lý do chọn đề tài
1.1. Xuất phát từ yêu cầu đổi mới của phương pháp dạy học.
Thế kỷ XXI là kỷ nguyên của sự phát triển khoa học - công nghệ và kinh
tế tri thức. Sức mạnh và sự phồn vinh của mỗi quốc gia phụ thuộc vào trí tuệ và
năng lực sáng tạo của nguồn nhân lực xã hội. Trong bối cảnh đó con người
muốn đáp ứng được nhu cầu của xã hội, có khả năng phát hiện và giải quyết
một cách sáng tạo và có hiệu quả các vấn đề do sự phát triển của xã hội đặt ra,
phải được đào tạo bởi một nền giáo dục tiên tiến, khoc học hiện đại, biết tự
giáo dục, tự học suốt đời. Chính vì lẽ đó việc chuyển từ dạy học thụ động sang
dạy học tích cực, lấy học sinh làm trung tâm nhằm phát huy cao độ tính chủ
động, sáng tạo của người học là xu thế phát triển tất yếu của lí luận dạy học
hiện đại, đòi hỏi cấp bách của sự nghiệp xây dựng và phát triển kinh tế xã hội
của tất cả các quốc gia trên thế giới. Đảng ta đã có những chính sách cải cách
giáo dục phù hợp khi nhận thức được xu thế phát triển của thời đại nhưng thực
tế thì nền giáo dục Việt Nam vẫn khác xa nền giáo dục trên thế giới
Về phương pháp, phải đổi mới và hiện đại hóa phương pháp dạy học,
khắc phục kiểu dạy học thụ động thầy giảng, trò ghi sang hướng dẫn người
học chủ động tư duy trong quá trình tiếp cận tri thức, dạy cho người học
phương pháp tự học, tự thu thập thông tin một cách có hệ thống và biết phân
tích, tổng hợp, xử lý thông tin. Đồng thời phát triển năng lực và phẩm chất tư
duy của mỗi cá nhân, tăng cường tính thuyết phục, chủ động của học sinh,
sinh viên trong quá trình học tập.
Định hướng trên đã được phát chế hóa trong điều 5 luật giáo dục 2005:
“phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy
sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng
thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”

1





Hoạt động TNST là những hoạt động giáo dục được tổ chức gắn liền với
kinh nghiệm, cuộc sống để HS trải nghiệm và sáng tạo. Chính điều này đòi
hỏi các hình thức và phương pháp tổ chức các hoạt động đó phải đa dạng, linh
hoạt, mang tính mở, HS tự hoạt động, trải nghiệm là chính.
Nội dung kiến thức chương IV không quá hàn lâm, gần gũi với học sinh,
liên quan đến giới tính, sức khỏe sinh sản vị thành niên, kế hoạch hóa gia
đình,… Chúng tôi thấy rằng hoạt động TNST là một hình thức phù hộ để
củng cố, ôn tập nội dung kiến thức chương IV.
Với các lí do trên, chúng tôi nghiên cứu đề tài: “Thiết kế và tổ chức
hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong ôn tập và củng cố Chương IV Sinh học 11 - THPT”.
2. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu việc thiết kế và tổ chức ôn tập củng cố bằng hoạt động TNST
cho HS trong dạy học Chương IV. Sinh sản - Sinh học 11 - THPT nhằm: tạo
hứng thứ học tập. cho học sinh; hoàn thiện kiến thức; phát triển năng lực, phát
huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và khả năng vận dụng kiến thức trong
thực tế.
3. Giả thuyết khoa học
Nếu tổ chức ôn tập chương IV - Sinh học 11 bằng hoạt động TNST sẽ nâng
cao hiệu quả trong việc ôn tập và củng cố, tích lũy kiến thức chương IV - Sinh
học 11 trong trường THPT đồng thời giúp HS hình thành và rèn luyện những
năng lực chung và năng lực chuyên biệt, khơi dậy sự say mê, hứng thú trong học
tập môn Sinh học.
4. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Kế hoạch tổ chức hoạt động TNST, kế hoạch tổ chức thực hiện hoạt động
TNST trong chương trình Sinh học THPT.

3

4


6.3. Phương pháp chuyên gia
- Lấy ý kiến đóng góp bằng phiếu đánh giá của giáo viên phổ thông về
kết quả dạy và học bằng hoạt động trải nghiệm sáng tạo.
6.4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
- Tiến hành thực nghiệm điều tra và thực nghiệm sư phạm ở một số
trường THPT nhằm:
+ Đánh giá hiện trạng dạy và học bộ môn Sinh học.
+ Kiểm tra, đánh giá hiệu quả của việc dạy học Sinh học bằng hoạt động
TNST.
7. Những đóng góp của đề tài
7.1. Góp phần làm sáng tỏ cơ sở khoa học của việc thiết kế và tổ chức
hoạt động TNST trong dạy học Sinh học THPT.
7.2. Xây dựng được một số hoạt động TNST trong tổ chức ôn tập và
củng cố chương IV. Sinh sản bằng hình thức tổ chức cuộc thi làm tài liệu
tham khảo cho giáo viên bộ môn Sinh học THPT và sinh viên trường ĐH
Sư phạm.
7.3. Bước đầu đánh giá được chất lượng và hiệu quả của việc dạy học
chương IV - Sinh học 11 bằng việc thiết kế và tổ chức hoạt động TNST.
8. Phạm vi nghiên cứu
Trong nhiều hình thức tổ chức của hoạt động TNST, chúng tôi chỉ
nghiên cứu hình thức hội thi/cuộc thi trong các hình thức tổ chức hoạt động
TNST.

5


NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

được giáo dục, có sức khỏe, độc lập và sáng tạo. Cấp Tiểu học và cấp Trung
học cơ sở nhấn mạnh cảm xúc và ý tưởng sáng tạo, cấp Trung học phổ thông
phát triển công dân toàn cầu có suy nghĩ sáng tạo.
Hoạt động TNST gồm 4 nhóm hoạt động chính: Hoạt động tự chủ
(thích ứng, tự chủ, tổ chức sự kiện, sáng tạo độc lập...); Hoạt động câu lạc bộ
(hội thanh niên, văn hóa nghệ thuật, thể thao, thực tập siêng năng...); Hoạt
động tình nguyện (chia sẻ quan tâm tới hàng xóm láng giềng và những người
xung quanh, bảo vệ môi trường); Hoạt động định hướng (tìm hiểu thông tin
về hướng phát triển tương lai, tìm hiểu bản thân... Có thể lựa chọn và tổ chức
thực hiện một cách linh động sao cho phù hợp với đặc điểm của học sinh,
cấp học, khối lớp, nhà trường và điều kiện xã hội của địa phương.
1.1.2. Hoạt động TNST trong chương trình giáo dục phổ thông mới của
Việt Nam
Hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) là những hoạt động có chủ đích, có
kế hoạch hoặc có sự định hướng của nhà giáo dục, được thực hiện thông qua
những cách thức phù hợp để chuyển tải nội dung giáo dục tới người học nhằm
thực hiện mục tiêu giáo dục.
Trong chương trình giáo dục phổ thông hiện hành của Việt Nam, kế
hoạch giáo dục bao gồm các môn học và hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp).
Khái niệm hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp) dùng để chỉ các hoạt động
giáo dục được tổ chức ngoài giờ dạy học các môn học và được sử dụng cùng
với khái niệm hoạt động dạy học các môn học. Như vậy, hoạt động giáo dục
(theo nghĩa rộng) bao gồm hoạt động dạy học và hoạt động giáo dục (theo
nghĩa hẹp).
Các hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp) gồm:
- Hoạt động tập thể (sinh hoạt lớp, sinh hoạt trường, sinh hoạt Đội Thiếu niên
Tiền phong Hồ Chí Minh, sinh hoạt Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh).

7




hướng giá trị cho tuổi trẻ. Hội thi/cuộc thi mang tính chất thi đua giữa các cá
nhân, nhóm hoặc tập thể luôn hoạt động tích cực để vươn lên đạt được mục
tiêu mong muốn thông qua việc tìm ra người/đội thắng cuộc. Chính vì vậy, tổ
chức hội thi cho HS là một yêu cầu quan trọng, cần thiết của nhà trường, của
GV trong quá trình tổ chức hoạt động TNST.
Mục đích tổ chức hội thi/cuộc thi nhằm lôi cuốn HS tham gia một cách
chủ động, tích cực vào các hoạt động giáo dục của nhà trường; đáp ứng về nhu
cầu vui chơi, giải trí cho HS; thu hút tài năng và sự sáng tạo của HS; phát triển
khả năng hoạt động tích cực và tương tác của HS, góp phần bồi dưỡng cho các
em động cơ học tập tích cực, kích thích hứng thú trong quá trình nhận thức.
1.2.2. Đặc điểm của hoạt động TNST
1.2.2.1. Nội dung hoạt động TNST mang tính tích hợp và phân hóa cao
Nội dung hoạt động TNST rất đa dạng và mang tính tích hợp, tổng hợp
kiến thức, kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập và giáo dục
như: giáo dục đạo đức, giáo dục trí tuệ, giáo dục kĩ năng sống, giáo dục giá trị
sống, giáo dục thẩm mĩ, giáo dục thể chất, giáo dục lao động, giáo dục an toàn
giao thông, giáo dục môi trường, giáo dục phòng chống ma túy, HIV/AIDS và
tệ nạn xã hội, giáo dục các phẩm chất người lao động, nhà nghiên cứu,….
Điều này giúp cho các nội dung giáo dục thiết thực hơn, gần gũi với cuộc
sống thực tế hơn, đáp ứng được nhu cầu hoạt động của HS, giúp các em vận
dụng vào trong thực tiễn dễ dàng, thuận lợi hơn.
1.2.2.2. Hình thức học qua trải nghiệm rất da dạng
Hoạt động TNST được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như: Trò
chơi, hội thi, diễn đàn, giao lưu, tham quan du lịch, sân khấu hóa (kịch, thơ,
hát, núa rối, tiểu phẩm, kịch tham gia,….), thể dục thể thao, câu lạc bộ, tổ chức
các ngày hội, các công trình nghiên cứu khoa học kĩ thuật,… Mỗi hình thức
hoạt động đều tiềm tàng trong nó những khả năng giáo dục nhất định. Nhờ các



10


tiện, địa điểm tổ chức hoạt động hoặc đóng góp về chuyên môn, trí tuệ, chất
xám hay sự ủng hộ về tinh thần). Do vậy, hoạt đông TNST tạo điều kiện cho
HS được học tập, giao tiếp rộng rãi với nhiều lực lượng giáo dục; được lĩnh
hội nhiều nội dung giáo dục qua nhiều kênh khác nhau, với nhiều cách tiếp
cận khác nhau. Điều đó làm tăng tính đa dạng, hấp dẫn và chất lượng, hiệu
quả của hoạt động TNST.
1.2.2.5. Hoạt động TNST giúp lĩnh hội những kinh nghiệm mà các hình
thức học tập khác không thực hiện được
Lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử xã hội loài người và thế giới xung quanh
bằng nhiều con đường khác nhau để phát triển nhân cách là mục tiêu quan
trọng của hoạt động học tập. Tuy nhiên có những kinh nghiệm chỉ có thể lĩnh
hội thong qua trải nghiệm thực tiễn. Ví dụ, phân biệt mùi vị, cảm thụ âm nhạc,
tư thế cơ thể trong không gian, niềm vui sướng hạnh phúc,….. những kinh
nghiệm này chỉ thực sự có khi HS được trải nghiệm với chúng. Sự đa dạng
trong trải nghiệm sẽ mang lại cho HS kinh nghiệm sống phong phú mà nhà
trường không thể cung cấp thong qua các công thức hay định luật, định lí,..
Tóm lại, học qua trải nghiệm là một phương thức học hiệu quả, giúp
hình thành năng lực cho trẻ. Học qua trải nghiệm có thể thực hiện đối với bất
cứ lĩnh vực tri thức nào, khoa học hay đạo đức, kinh tế, xã hội,.. Học qua trải
nghiệm cũng cần được tiến hành có tổ chức, có hướng dẫn theo quy trình nhất
định của nhà giáo dục; khi đó, hiệu quả của việc học qua trải nghiệm sẽ tốt
hơn. Thực tế giáo dục cũng cho thấy, hoạt động giáo dục nhân cách HS chỉ có
thể tổ chức qua trải nghiệm.
1.2.3.So sánh môn học với hoạt động TNST; hoạt động dạy học với hoạt
động TNST
*Bảng 1.1. Sự khác nhau giữa môn học với hoạt động TNST

- Được thiết kế thành nhiều lĩnh vực giáo dục, nhiều
các phần chương, bài, môn học; dễ vận dụng vào thực tế.
có mối liên hệ logic - Được thiết kế thành các chủ
điểm mang tính mở, không yêu

chặt chẽ

cầu mối liên hệ chặt chẽ giữa các
chủ điểm
Hình thức tổ

- Đa dạng, có quy trình - Đa dạng, phong phú, mềm dẻo,

chức

chặt chẽ, hạn chế về linh hoạt, mở về không gian, thời
không gian, thời gian, gian, quy mô, đối tượng và số
quy mô và đối tượng lượng...
- Học sinh có nhiều cơ hội trải

tham gia...

- Học sinh ít cơ hội trải nghiệm
- Có nhiều lực lượng tham gia chỉ

nghiệm

- Người chỉ đạo, tổ đạo, tổ chức các hoạt động trải
chức họat động học tập nghiệm với các mức độ khác nhau
chủ yểu là giáo viên


- Thường đánh giá kết - Theo những yêu cầu riêng, mang
quả đạt được bằng tính cá biệt hóa, phân hóa
điểm số

- Thường đánh giá kết quả đạt
được bằng nhận xét

* Bảng 1.2: Sự khác nhau giữa hoạt động dạy học với hoạt động TNST
Hoạt động dạy học
Mục đích

Nhằm hình thành:Năng lực Nhằm hình thành: Phẩm chất
trí tuệ, kĩ năng trí tuệ

Chức năng
nhiệm vụ

Hoạt động TNST
nhân cách, giá trị, kĩ năng sống

Chủ yếu nhằm thực hiện Chủ yếu nhằm thực hiện các
nhiệm vụ giáo dục đạo đức,

nhiệm vụ trí tuệ

Có thế mạnh về mặt phát thẩm mĩ, sức khỏe, lao động.
triển trí tuệ, nhận thức, hình Có thế mạnh về mặt xúc cảm,
thành các biểu tượng khái thái độ: hình thành niềm tin,
niệm, định luật, lý thuyết, chuẩn mực, lí tưởng, động cơ,

giáo dục (nghĩa hẹp) đa dạng,
phong phú

Cơ chế hình Con đường nghiên cứu khoa Tác động vào cảm xúc, nhiều
học, logic cao

khi phi logic

Thời gian

Chiếm lĩnh nhanh hơn

Lâu dài hơn, bền bỉ hơn

Hình thức

Lớp/ bài

Nhóm/nội dung GD

thành

chủ yếu

Hệ thống bài lên lớp (theo Các sinh hoạt tập thể, hoạt
thời khóa biểu), xemina, động xã hội, tham quan, lao
thực hành, thí nghiệm,…

động công ích, các sinh hoạt
thường nhật,…

tiễn

14


Kiểm tra

Chủ yếu đánh giá các kiến Nhấn mạnh đến kinh nghiệm,

đánh giá

thức khoa học học được đã thái độ thực hiện, tính trải
được vận dụng như thế nào nghiệm, cảm xúc, giá trị, niềm
vào thực tiễn.

tin, thói quen,..

Thường sử dụng đánh giá Thường sử dụng đánh giá định
định lượng.
Quản lí

tính.

Người lãnh đạo quá trình Người lãnh đạo là đại diện của
dạy học chủ yếu là giáo viên tập thể HS, đoàn thể và gia đình,
bộ môn.

của giáo viên chủ nhiệm,…

Quản lí theo chương trình Quản lí theo chương trình hoạt

dục nhằm tạo môi trường giao lưu thân thiện, tích cực giữa các HS với nhau và
giữa HS với thầy cô giáo, với những người lớn khác. Hoạt động của CLB tạo cơ
hội để HS được chia sẻ những kiến thức, hiểu biết của mình về các lĩnh vực mà
các em quan tâm, qua đó phát triển những kĩ năng của HS như: Kĩ năng giao
tiếp, kĩ năng lắng nghe và biểu đạt ý kiến, kĩ năng trình bày suy nghĩ, ý tưởng,kĩ
năng viết bài, kĩ năng chụp ảnh, kĩ năng hợp tác, làm việc nhóm, kĩ năng ra
quyết định và giải quyết vấn đề,… CLB là nơi HS được thực hiện các quyền trẻ
em của mình như: quyền được học tập, quyền đượctự do kết giao và hiệp hội;
quyền được vui chơi giải trí và tham gia các hoạt động văn hóa, nghệ thuật;
quyền được tự do biểu đạt; tìm kiếm, tiếp nhận và phổ biến thông tin,… Thông
qua hoạt động của các CLB, nhà giáo dục hiểu và quan tâm hơn đến nhu cầu,
nguyện vọng và mục đính chính đáng của các em.
CLB hoạt động theo nguyên tác tự nguyện, thống nhất, có lịch sinh hoạt
định kì và có thể được tổ chức với nhiều lĩnh vực khác nhau như:
- CLB văn hóa nghệ thuật: âm nhạc, diễn kịch, thơ,….
- CLB thể dục thể thao: bóng đá, bóng rổ, thể dục nhịp điệu, bơi lội,
cắm trại,…
- CLB học thuật: Toán học, Tin học, Tiếng anh,…
- CLB võ thuật: Teakwondo, Karatedo, đấu vật,…
- CLB trò chơi dân gian: cờ người, đánh đu, kéo co, ném còn, ô ăn

16


quan,…
Khi lựa chọn các thành viên tham gia CLB cũng như khi tổ chức các
buổi sinh hoạt CLB cần đảm bảo một số nguyên tắc sau:
- Tham gia trên tinh thần tự nguyện
- Không phân biệt đối xử, đảm bảo sự công bằng
- Phát huy tính sáng tạo

chức mang lại hiệu quả giáo dục thiết thực. Thông qua diễn đàn, học sinh có
cơ hội bày tỏ suy nghĩ, ý kiến, quan niệm hay những câu hỏi, đề xuất của
mình về một vấn đề nào đó có liên quan đến nhu cầu, hứng thú, nguyện vọng
của các em. Đây cũng là dịp để các em biết lắng nghe ý kiến, học tập lẫn
nhau. Vì vậy, diễn đàn như một sân chơi tạo điều kiện để học sinh được biểu
đạt ý kiến của mình một cách trực tiếp với đông đảo bạn bè và những người
khác. Diễn đàn thường được tổ chức rất linh hoạt, phong phú và đa dạng với
những hình thức hoạt động cụ thể, phù hợp với từng lứa tuổi học sinh.
Mục đích của việc tổ chức diễn đàn là để tạo cơ hội, môi trường cho học
sinh được bày tỏ ý kiến về những vấn đề các em quan tâm, giúp các em khẳng
định vai trò và tiếng nói của mình, đưa ra những suy nghĩ và hành vi tích cực
để khẳng định vai trò và tiếng nói của mình, đưa ra những suy nghĩ và hành vi
tích cực để khẳng định mình. Qua các diễn đàn, thầy cô giáo, cha mẹ học sinh
và những người lớn có liên quan nắm bắt được những băn khoăn, lo lắng và
mong đợi của các em về bạn bè, thầy cô, nhà trường và gia đình,… tăng
cường cơ hội giao lưu giữa người lớn và trẻ em, giữa trẻ em với trẻ em và
thúc đẩy quyền trẻ em trong trường học. Giúp học sinh thực hành quyền được
bày tỏ ý kiến, quyền được lắng nghe và quyền được tham gia,… đồng thời
giúp các nhà quản lí giáo dục và hoạch định chính sách nắm bắt, nhận biết
được những vấn đề mà học sinh quan tâm từ đó có những biện pháp giáo dục
và xây dựng chính sách phù hợp hơn với các em.
1.2.5.4. Sân khấu tương tác

18