TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN
======

TRẦN THỊ THÙY DƯƠNG

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG
TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO TRONG
DẠY HỌC CÁC VĂN BẢN CA DAO
Ở THPT
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Ngữ văn
Người hướng dẫn khoa học

Th.S. VŨ NGỌC DOANH

HÀ NỘI - 2017


LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp với đề tài “Hoạt động trải nghiệm
sáng tạo trong dạy học các văn bản ca dao thuộc chương trình Ngữ Văn
10 THPT”, tác giả đã nhận được sự giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi và chỉ
bảo tận tình của các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn, các thầy cô trong tổ
Phương pháp dạy học Ngữ văn. Em xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến các
thầy cô và đặc biệt em muốn bày tỏ lòng biết ơn trân trọng tới Thạc sĩ Vũ
Ngọc Doanh, người đã trực tiếp hướng dẫn em trong suốt quá trình làm khóa
luận.
Do năng lực của người nghiên cứu còn nhiều hạn chế nên khóa luận chắc
chắn không thể tránh khỏi những thiếu sót. Tác giả rất mong nhận được sự chỉ
bảo, góp ý của các thầy cô và các bạn.


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài:........................................................................................... 1
2. Lịch sử vấn đề ............................................................................................... 2
3. Mục đích nghiên cứu ..................................................................................... 4
4. Nhiệm vụ nghiên cứu .................................................................................... 4
5. Đối tượng nghiên cứu.................................................................................... 4
6. Phạm vi nghiên cứu ....................................................................................... 5
7. Phương pháp nghiên cứu............................................................................... 5
8. Đóng góp ....................................................................................................... 5
9. Bố cục khoá luận ........................................................................................... 5
NỘI DUNG ....................................................................................................... 6
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG
TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO TRONG DẠY HỌC CÁC VĂN BẢN CA
DAO Ở TRƯỜNG THPT ................................................................................. 6
1.1Tổ chức HĐTNST trong dạy học ................................................................. 6
1.1.1. Khái niệm HĐTNST ............................................................................... 6
Trước tiên, để tường minh được khái niệm HĐTNST, chúng ta cần làm rõ
khái niệm về Giáo dục để thấy được bản chất của vấn đề. ............................... 6
1.1.2. Nguồn gốc của HĐTNST trong dạy học................................................. 7
1.2. Lí thuyết tiếp nhận tác phẩm văn học ........................................................ 8
1.2.1 Vẩn đề tiếp nhận tác phẩm văn học ......................................................... 8
1.2.1.1: Khái niệm tiếp nhận văn học ............................................................... 8
1.2.1.2 Đặc trưng của tiếp nhận văn học ........................................................... 9
1.2.2 Vấn đề đọc hiểu tác phẩm văn học ........................................................ 10
1.2.2.1 Khái niệm đọc hiểu ............................................................................. 10


1.2.2.2 Vai trò, chức năng của đọc hiểu. ......................................................... 11

TÀI LIỆU THAM KHẢO


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài:
Ngữ văn là một môn học quan trọng trong chương trình phổ thông vì nó
có tác dụng rất lớn đến việc giúp học sinh có một thế giới quan, nhân sinh
quan nhân đạo và tiến bộ, giúp các em có một vốn tri thức về văn hóa để ứng
xử, giao tiếp trong cuộc sống. Nhìn một cách chung nhất thì khi tiếp cận tác
phẩm văn học, học sinh thường rất khó khăn bởi nó có quá nhiều điều phức
tạp trong đó và các em thì lại không muốn vướng vào các vấn đề dài dòng khó
hiểu. Vậy có cách nào để giải quyết thực trạng đó? Mỗi giáo viên khi lên lớp
sẽ chọn cho mình một phương pháp để gây cho học sinh hứng thú tiếp thu bài
và tạo cho tiết học sự hấp dẫn riêng. Thông qua đó, người học sẽ tiếp nhận
kiến thức một cách đa chiều, không phiến diện.
Quán triệt tinh thần và mục tiêu của Nghị quyết số 29-NQ/TW về Đổi
mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo: Cần tổ chức các hoạt động giáo
dục theo hướng tăng cường sự trải nghiệm nhằm phát huy tính sáng tạo cho
học sinh, tạo ra các môi trường khác nhau để học sinh được trải nghiệm nhiều
nhất, đồng thời khơi nguồn sự sáng tạo, biến những ý tưởng của học sinh
thành hiện thực giúp các em thể hiện khả năng của mình.
Trong nội dung SGK Ngữ Văn phổ thông, ca dao có một vị trí đặc biệt
quan trọng trong công tác dạy và học của nhà trường. Suối ngầm trong ca dao
chính là dòng nước mát nuôi dưỡng tâm hồn người dân Việt Nam qua bao thế
hệ. Vậy, những giá trị văn hóa tinh thần ấy đã được giới trẻ ngày nay tiếp thu
và phát huy như thế nào khi cuộc sống đang ngày càng phát triển, con người
ngày càng bị chi phối bởi nhiều tác động không tốt từ bên ngoài? Hơn nữa
dạy học văn bản ca dao vốn luôn là một con đường khó khăn cho cả người
dạy và người học vì tác phẩm ca dao thường đa nghĩa, do ca dao vốn là tiếng
nói tinh thần của nhân dân đã ra đời cách đây một thời gian khá dài, nên rất

trường THPT theo định hướng phát triển năng lực học sinh”, của Hoàng Thị

2


Hà. Cũng đã mở ra những đề xuất hay trong việc tổ chức các HĐTNST vào
dạy học.
Bùi Ngọc Diệp trong Hình thức tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng
tạo trong nhà trường phổ thông, tạp chí Khoa học giáo dục, số 113 – tháng
02/2015 đã ghi : “HĐTNST là các HĐGD thực tiễn được tiến hành song song
với hoạt động dạy học trong nhà trường phổ thông. HĐTNST là một bộ phận
của quá trình giáo dục, được tổ chức ngoài giờ học các môn văn hóa ở trên
lớp và có mối quan hệ bổ sung, hỗ trợ cho hoạt động dạy học. Thông qua các
hoạt động thực hành, những việc làm cụ thể và các hành động của học sinh,
HĐTNST là các HĐGD có mục đích, có tổ chức được thực hiện trong hoặc
ngoài nhà trường nhằm phát triển, nâng cao các tố chất và tiềm năng của bản
thân học sinh, nuôi dưỡng ý thức sống tự lập, đồng thời quan tâm, chia sẻ tới
những người xung quanh. Thông qua việc tham gia vào các HĐTNST, học
sinh được phát huy vai trò chủ thể, tính tích cực, chủ động, tự giác và sáng
tạo của bản thân”.
Nếu nói tới phương pháp học qua hoạt động trải nghiệm hay kinh
nghiệm thì không thể không nhắc tới David A.Kolb, giáo sư khoa Hành vi tổ
chức của Trường quản trị Weatherhead, Đại học Case Western Reserve. Ông
là tác giả của cuốn sách “Học qua trải nghiệm: Kinh nghiệm là nguồn học hỏi
và phát triển”, và là cha đẻ của cuốn sách “Danh mục cách học”. Các công
trình nghiên cứu khác là: “Học qua đàm thoại: cách tiếp cận theo kinh
nghiệm để phát triển tri thức”, “Sự đổi mới trong giáo dục chuyên nghiệp:
Các bước của quá trình từ dạy đến học”, “Hành vi tổ chức: cách tiếp cận
dựa vào kinh nghiệm”, và vô số bài báo về lĩnh vực học qua trải nghiệm. Mô
hình phương pháp học tập của David Kolb và lý thuyết học tập dựa trên kinh

5. Đối tượng nghiên cứu
Để hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu đề ra trên đây, khóa luận tập trung vào tìm
hiểu lí thuyết về tổ chức HĐTNST trong dạy học và hoạt động của GV, HS trong các

4


giờ dạy học ca dao thuộc chương trình Ngữ văn 10, nhằm tìm ra những cách thức tổ
chức hoạt động dạy học theo hướng phát huy tính tích cực độc lập của HS.
6. Phạm vi nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu các đặc trưng chung của Ca dao, đặc biệt đi sâu vào
hoạt động tổ chức HĐTNST trong dạy học văn bản ca dao ở trường THPT.
Do thời gian và năng lực có hạn chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu thực
nghiệm ở chùm ca dao “Than thân, yêu thương tình nghĩa” – Ngữ văn 10 tập
1.
7. Phương pháp nghiên cứu
Để nghiên cứu đề tài này chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:
- Phương pháp phân tích, tổng hợp lí thuyết.
- Phương pháp hệ thống.
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm.
8. Đóng góp
- Góp phần nhỏ vào việc tìm ra các hướng đi của dạy học ca dao một
cách hiệu quả nhất.
- Góp phần khẳng định ưu điểm của việc ứng dụng HĐTNST trong dạy
học, nhằm phát huy tính tích cực chủ động của HS trong giờ học nói chung.
9. Bố cục khoá luận
Khoá luận được triển khai thành 4 phần: Mở đầu; Nội dung; Kết luận.
Phần nội dung của khoá luận được cấu trúc với 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận
Chương 2: Biện pháp thiết kế các HĐTNST trong dạy học văn bản ca dao ở

trải qua, đọng lại thành bộ phận (cùng với tri thức, ý thức...) trong đời sống
tâm lí của từng người. Theo nghĩa hẹp hơn của tâm lí học, là những tín hiệu
bên trong, nhờ đó nghĩa của các sự kiện đang diễn ra đối với cá nhân được ý

6


thức, chuyển thành ý riêng của cá nhân, góp phần lựa chọn tự giác các động
cơ cần thiết, điều chỉnh hành vi của cá nhân”. Còn sáng tạo là “hoạt động tạo
ra cái mới”. Có thể sáng tạo trong bất kì lĩnh vực nào: khoa học, nghệ thuật,
sản xuất – kĩ thuật, kinh tế, chính trị...
Có nhiều cách gọi khác nhau về hoạt động trải nghiệm sáng tạo
(HĐTNST). Phù hợp với mục tiêu của Chương trình mới, cũng như xuất phát
từ bản chất của giáo dục, chúng tôi đề xuất một định nghĩa như sau: Hoạt
động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục, trong đó, dưới sự hướng
dẫn của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham gia trực tiếp vào các
hoạt động khác nhau của đời sống, gia đình, nhà trường cũng như ngoài xã
hội với tư cách là chủ thể của hoạt động, qua đó phát triển năng lực thực tiễn,
phẩm chất nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân mình.
Khái niệm này khẳng định vai trò định hướng, chỉ đạo, hướng dẫn của
nhà giáo dục, thầy cô giáo, cha mẹ học sinh, người phụ trách… Nhà giáo dục
không tổ chức, không phân công học sinh một cách trực tiếp mà chỉ hướng
dẫn, hỗ trợ, giám sát cho tập thể hoặc cá nhân học sinh tham gia trực tiếp hoặc
ở vai trò tổ chức hoạt động, giúp học sinh chủ động, tích cực trong các hoạt
động, phạm vi các chủ đề hay nội dung hoạt động và kết quả đầu ra là năng
lực thực tiễn, phẩm chất và năng lực sáng tạo đa dạng, khác nhau của các em.
Tóm lại, hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giữ vai trò rất quan
trọng trong Chương trình giáo dục phổ thông mới. Hoạt động này giúp cho
học sinh có nhiều cơ hội trải nghiệm để vận dụng những kiến thức học được
vào thực tiễn từ đó hình thành năng lực thực tiễn cũng như phát huy tiềm

1.2. Lí thuyết tiếp nhận tác phẩm văn học
1.2.1. Vẩn đề tiếp nhận tác phẩm văn học
1.2.1.1. Khái niệm tiếp nhận văn học

8


Theo Từ điển Tiếng Việt: “tiếp nhận là đón nhận cái từ người khác, từ
nơi khác chuyển giao cho”.
Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Tiếp nhận văn học là quá trình chiếm
lĩnh các giá trị tư tưởng, thẩm mỹ của tác phẩm văn học, bắt đầu từ cảm thụ
văn bản ngôn từ, hình tượng nghệ thuật, tình cảm, quan niệm nghệ thuật, tài
nghệ của nhà văn … đến sản phẩm sau khi đọc: Cách hiểu, ấn tượng, trí nhớ,
ảnh hưởng trong hoạt động sáng tạo bản dịch”.
Khác với “Tiếp nhận” là khái niệm chỉ hoạt động tiếp thu (đọc, nghe,
xem) tác phẩm (gồm cả sáng tác văn học và khoa học) với nhiều mục đích
khác nhau, để hiểu biết, giải trí, thưởng thức, khảo cứu … Tiếp nhận văn học
là khái niệm chỉ việc tiếp thu những sáng tác văn học, là chỉ cách tiếp thu
thiên vể thưởng thức, cảm thụ. Tuy vậy, tiếp nhận văn học cũng khác với cảm
thụ văn học. Cảm thụ văn học là sự nhận biết bằng cảm tính trực cảm, nó là
tiền đề để đi vào tác phẩm. Tiếp nhận văn học đòi hỏi sự bộc lộ của cá tính,
thị hiếu, lập trường xã hội, sự tán thành hay phản đối … Do đó, khái niệm
tiếp nhận văn học bao quát hơn và bao hàm các khái niệm “Cảm thụ”,
“Thưởng thức”, “Lý giải văn học”…
Nói tóm lại, với tư cách là phương pháp luận, tiếp nhận văn học đã đem
lại ánh sáng mới, đã mở rộng phạm vi nghiên cứu văn chương, mở thêm một
lối đi cho khảo sát văn chương khiến nó không bị đóng khung trong việc xem
xét mối quan hệ nhà văn và tác phẩm.
1.2.1.2. Đặc trưng của tiếp nhận văn học
Đặc trưng của tiếp nhận văn học vừa mang tính chủ quan, chịu sự chi

ghi chép, ghi nhớ, tra cứu, phân tích, so sánh, trao đổi”.
Như vậy, đọc là một hoạt động của con người, dùng mắt để nhận biết các
kí hiệu và chữ viết, dùng trí óc để tư duy và lưu giữ những nội dung mà mình

10


đã đọc và sử dụng bộ máy phát âm phát ra âm thanh nhằm truyền đạt đến
người nghe.
Theo “Từ điển Tiếng Việt” (2008) thì hiểu là “Nhận ra ý nghĩa, bản
chất, lí lẽ của cái gì bằng sự vận dụng trí tuệ”.
Hiểu là phát hiện và nắm vững mối liên hệ của sự vật, hiện tượng, đối
tượng nào đó và ý nghĩa của mối quan hệ đó. Hiểu còn là sự bao quát hết nội
dung và có thể vận dụng vào đời sống.Cụ thể, hiểu là phải trả lời được các câu
hỏi: Cái gì? Như thế nào? Làm như thế nào?
Như vậy, đọc hiểu là hai khái niệm, đọc là một hoạt động, ở đây có chủ
thể, đối tượng, chủ thể là bạn đọc, đối tượng là văn bản. Hiểu là mục đích của
việc đọc.
1.2.2.2. Vai trò, chức năng của đọc hiểu.
Trong dạy học Ngữ văn hiện nay, đọc hiểu là một khâu quan trọng, để
phát hiện ra cái hay cái đẹp của tác phẩm văn học thì đọc hiểu là yêu cầu đầu
tiên. Thông qua đọc hiểu, học sinh sẽ được cung cấp những tri thức về con
người, đời sống, xã hội... bởi thông tin trong các văn bản vô cùng phong phú
và đa dạng. Nhận thức được thế giới, cuộc sống của con người sẽ giúp học
sinh nhận thức được bản thân mình, các em sẽ hiểu mình cần phải làm gì và
làm như thế nào để sống tốt và có ý nghĩa hơn. Như vậy, đọc hiểu là một
phương thức giáo dục đạo đức và thẩm mĩ góp phần hoàn thiện nhân cách học
sinh. Bên cạnh đó, hoạt động đọc hiểu còn rèn luyện cho học sinh tính chủ
động, óc sáng tạo và năng lực làm văn. Đọc hiểu còn là một phương pháp dạy
học mới, khắc phục được những hạn chế của phương pháp dạy học truyền

SGK Ngữ Văn 10, tập 1 đã định nghĩa Ca dao là “lời thơ trữ tình dân
gian, thường kết hợp với âm nhạc khi diễn xướng, được sáng tác nhằm diễn tả
thế giới nội tâm của con người”.
Như vậy, ca dao là bộ phận chủ yếu và quan trọng nhất của thơ dân gian,
là loại thơ dân gian truyền thống có phong cách riêng, được hình thành và

12


phát triển trên cơ sở ngôn từ nghệ thuật và được truyền miệng từ đời này sang
đời khác cho đến tận ngày nay.
Theo tác gải Đỗ Bình Trị trong cuốn “Những đặc điểm thi pháp của các
thể loại văn học dân gian” thì “thể loại là tổng thể các tác phẩm có cùng
chung mấy dấu hiệu về hệ đề tài, thi pháp, chức năng, phương thức diễn
xướng” [Tr3].
Cũng trong cuốn này, tác giả Đỗ Bình Trị nhận định: Thi pháp thể loại là
tổng thể các yếu tố thuộc về hình thức và thủ pháp nghệ thuật mà các tác
phẩm thuộc cùng một thể loại đều thống nhất sử dụng [Tr4].
Mỗi thể loại văn học dân gian có cách nói riêng của nó nhằm biểu đạt
nội dung riêng. Thi pháp thể loại chính là cách nói riêng ấy. Vì vậy, phải nắm
được thi pháp thể loại mới có khả năng giải mã được các tác phẩm cùng thể
loại.
1.3.2. Đặc trưng của thể loại ca dao
1.3.2.1. Nhân vật trữ tình trong ca dao
Ca dao là loại thơ trữ tình dân gian, bày tỏ tiếng nói, tư tưởng, tình cảm
của con người. Trong ca dao truyền thống, chủ thể trữ tình (tức tác giả) luôn
đồng nhất với nhân vật trữ tình. Thông qua những nhân vật trữ tình trong ca
dao, xu hướng nhân dân muốn diễn tả những nét bản chất gắn với con người
trong thời đại ấy. Những nét bản chất này thể hiện một cách tập trung ở cảm
hứng trữ tình chủ đạo trong ca dao, dù là nam hay nữ, dù là vợ hay chồng,

Bây giờ mận mới hỏi đào
Vườn hồng đã có ai vào hay chưa?
Mận hỏi thì đào xin thưa
Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào.
Người con trai ướm hỏi cô gái và cô gái trả lời. Dạng kết cấu này chiếm
hầu hết trong kho tàng ca dao, dân ca là mảng đề tài về tình yêu đôi lứa và
tình cảm gia đình. Tuy nhiên trong ca dao, không hẳn mọi bài ca dao đều chia

14


rõ lời của hai nhân vật trữ tình cùng tham gia đối đáp, có những bài ca dao kết
cấu chỉ theo một vế và tự nó đã có đầy đủ đặc tính của kết cấu đối đáp vì bản
thân nó như một lời trò chuyện:
Trầu không vôi ắt là trầu nhạt
Cau không hạt ắt là cau tra
Mình không lấy ta ắt là mình thiệt
Ta không lấy mình ta biết lấy ai?
Lặp lại mô típ dân gian cũng là một trong những đặc điểm quan trọng
của kết cấu ca dao. Các công thức mở đầu có tính khuôn mẫu của cùng một
cách nghĩ, gần gũi với cuộc sống hằng ngày như: chiều chiều, trèo lên cây,
thân em, ước gì... tạo ra sự nảy sinh của vô số dị bản trong ca dao, điều quan
trọng hơn là nó thể hiện lối nói, suy nghĩ, tình cảm của nhân dân lao động.
Chẳng hạn như mô típ câu mở đầu là “thân em”, có rất nhiều những câu ca
dao khác nhau để bày tỏ thân phận người con gái, đó có thể là lời ca vui tươi,
phấn khởi,đầy lạc quan, đó cũng có thể là lời than thân, trách phận, sự hoang
mang trước tương lai vô định:
Thân em như hạt mưa rào
Hạt rơi xuống giếng hạt vào vườn hoa
Thân em như hạt mưa sa

Hôm qua tát nước đầu đình
Bỏ quên cái áo trên cành hoa sen.
Em được thì cho anh xin
Hay là em để làm tin trong nhà?
Áo anh sứt chỉ đường tà
Vợ anh chưa có, mẹ già chưa khâu.
Áo anh sứt chỉ đã lâu

16


Mai mượn cô ấy về khâu cho cùng.
Tỉ là so sánh. Ca dao thường xuyên nói về đề tài tình cảm, thuộc về vấn
đề trừu tượng nên rất khó diễn tả. Bởi vậy, ca dao rất ưa sử dụng thể tỉ, một
phương pháp nghệ thuật đặc sắc, giúp cho ý tứ diễn đạt thêm rõ ràng linh
động, mà tình cảm bộc lộ cũng có phần bóng bẩy tế nhị:
Tình anh như nước dâng cao
Tình em như dải lụa đào tẩm hương.
Câu ca dao này muốn nói, tình yêu của đôi nam nữ ở đây đều tha thiết
như nhau, nhưng tính cách yêu đương của mỗi người lại mỗi khác. Hình ảnh
nước thủy triều dâng lên, được so sánh với tình yêu chủ động của người thanh
niên, đang thời kỳ bồng bột sôi nổi và mãnh liệt. Trong khi đó, hình ảnh “dải
lụa đào tẩm hương” được ví với tình yêu của người thiếu nữ, tuy ở thế thụ
động nhưng đầy sức quyến rũ, vừa dịu dàng kín đáo, vừa thắm thiết nồng nàn.
Tưởng không có hình ảnh nào so sánh xác đáng hơn nữa.
Thể hứng là một loại ca dao được mở đầu bằng một hay vài câu tả ngoại
cảnh để gợi hứng, sau đó tác giả mới xúc cảm sinh tình, muốn bộc lộ nỗi lòng
của mình.
Tóc mai sợi vắn, sợi dài
Lấy nhau chẳng đặng, thương hoài ngàn năm.

Biểu tượng là hình ảnh cảm tính về hiện tượng khách quan thể hiện quan
niệm thẩm mĩ, tư tưởng của từng tác giả, từng thời đại, từng dân tộc, từng khu
vực.
Thế giới biểu tượng trong ca dao khá phong phú và đa dạng. Biểu tương
trong ca dao là một loại biểu tượng nghệ thuật được xây dựng bằng ngôn từ
với những quy ước của cộng đồng. Có thể phân loại các biểu tượng hết sức
phong phú và đa dạng của hiện thực ấy như sau:
Thế giới các hiện tượng tự nhiên, thiên nhiên: trăng, sao, mây, cỏ, cây,
hoa, lá, rồng, phượng, chim muông...

18