TRƯỜNG ĐẠI HỌC s ư PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA GIÁO DỤC TIÊU HỌC

===£oC3g3===
PHÙNG THỊ THÚY

PHÁT TRIỂN NĂNG Lực GIẢI QUYẾT
YẮN ĐÈ TRONG DẠY HỌC ĐẠI LƯỢNG
VÀ ĐO ĐẠI LƯỢNG Ở LỚP 3

KHÓA LUÂN
TỐT NGHIÊP
ĐAI
HOC
•
•
•
•
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Toán ở Tiểu học

HÀ NỘI, 2016


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số
liệu và kết quả nghiên cứu trong khóa luận là trung thục. Tôi hoàn toàn
chịu trách nhiệm truớc nhà truờng về sụ cam đoan này.
Xuân Hòa, ngày 06 tháng 5 năm 2016
Tác giả
Phùng Thị Thúy


Bảng 3.1: Kết quả kiểm tra lớp thực nghiệm
Bảng 3.2: Kết quả kiểm tra lớp đối chứng ....


MUC
• LUC
•
LỜI CAM ĐOAN...............................................................................................i
LỜI CẢM ƠN....................................................................................................ii
DANH MỤC BẢNG........................................................................................ iii
MỞ ĐẦU............................................................................................................1
1. Lí do chọn đề tài.......................................................................................... 1
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu..............................................................3
3. Khách thể nghiên cứu và đối tuợng nghiên cứu.........................................3
4. Phuơng pháp nghiên cứu............................................................................ 4
5. Cấu trúc khóa luận...................................................................................... 4
PHẦN NỘI DUNG............................................................................................5
Chuơng 1. Cơ SỞ LÍ LUẬN VÀ THựC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT
TRIỀN NĂNG L ự c GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC ĐẠI LƯỢNG VÀ ĐO ĐẠI LƯỢNG Ở LỚP 3

5

1.1. Cơ sở lí luận của việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học
sinh trong dạy học đại luợng và đo đại luợng ở lớp 3 .................................. 5
1.1.1. Dạy học môn Toán ở Tiểu h ọ c........................................................ 5
1.1.2. Dạy học đại luợng và đo đại luợng ở Tiểu học............................. 13
1.1.2.1. Vấn đề chung về dạy học đại luợng và đo đại luợng ở Tiểu
học...........................................................................................................13
1.1.2.2. Dạy học đại luợng và đo đại luợng ở lớp 3 ............................. 14

hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề.........................................34
2.1.2.1. Cơ sở đề xuất biện pháp.......................................................... 34
2.1.2.2. Nội dung biện pháp và cách thực hiện.................................... 35
2.1.3. Biện pháp 3: Tạo hứng thú cho học sinh trong dạy học đại lượng
và đo đại lượng ở lớp 3 ............................................................................. 43
2.1.3.1. Cơ sở đề xuất biện pháp.......................................................... 43
2.1.3.2. Nội dung biện pháp và cách thực hiện.................................... 44
2.1.4. Biện pháp 4: Tổ chức dạy học đại lượng và đo đại lượng trên lớp
theo hướng phát ữiển năng lực giải quyết vấn đ ề ................................... 48
2.1.4.1. Cơ sở đề xuất biện pháp.......................................................... 48
2.1.4.2. Nội dung biện pháp và cách thực hiện..................................... 48
KẾT LUẬN CHƯONG 2 ....................................................................... 53
Chương 3. THựC NGHIỆM SƯ PHẠM....................................................... 54
3.1. Mục đích và yêu cầu thực nghiệm....................................................... 54


3.1.1. Mục đích thực nghiệm....................................................................54
3.1.2. Yêu cầu thực nghiệm......................................................................54
3.2. Nội dung và tổ chức thực nghiệm........................................................ 54
3.2.1. Nội dung thực nghiệm....................................................................54
3.2.2. Tổ chức thực nghiệm....................................................................... 55
3.3. Kết quả thực nghiệm.............................................................................. 56
3.3.1. Phân tích kết quả thực nghiệm........................................................56
3.3.2. Kết luận rút ra từ thực nghiệm.........................................................59
3.4. Kiến nghị................................................................................................ 60
3.4.1. Đối với giáo viên............................................................................. 60
3.4.2. Đối với các cấp quản lí.................................................................... 60
KẾT LUẬN CHƯƠNG 3....................................................................... 61
KẾT LUẬN...................................................................................................... 62
TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................... 63

đo đại lượng” là tuyến kiến thức khó dạy vì tri thức khoa học về đại lượng và
đo đại lượng được trình bày có khoảng cách, nội dung của nó thì khô khan rất

1


dễ gây cảm giác nhàm chán cho cả giáo viên khi dạy học và cho học sinh khi
tiếp thu tri thức. Hơn nữa, việc dạy học tuyến kiến thức này trong thực tế nhiều
giáo viên còn lúng túng, chưa có cái nhìn sâu sắc, toàn diện, chưa nắm vững
kiến thức khoa học về đại lượng và đo đại lượng và chưa khai thác được tri
thức khoa học và tri thức môn học. Bên cạnh đó, học sinh còn hay nhầm lẫn và
mắc nhiều sai lầm trong quá trình học và luyện tập tuyến kiến thức này nên kết
quả học tập chưa cao. Đặc biệt, ở lớp 3, mặc dù tuyến kiến thức này có ý nghĩa
rất quan trọng, nó giúp học sinh bước đầu được khái quát hóa các nội dung đã
học ở lớp 1, 2 và chuẩn bị tốt cho việc học tiếp theo ở lớp 4, 5. Nhưng vì ở lớp
3, nội dung kiến thức về đại lượng và các phép đo đại lượng rất ít nên giáo viên
ít chú trọng tới việc khắc sâu và rèn luyện cho học sinh và giáo viên cũng chưa
có phương pháp dạy học thích hợp nên khả năng tiếp thu tri thức mới của học
sinh còn hạn chế và chưa phát huy được năng lực của các em.
1.3. Nhu cầu đổi mới phương pháp dạy học và sự cần thiết của việc vận dụng
phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vẩn đề
Trong dạy học, dù đối với đối tượng nào hay với bất kì môn học, tuyến
kiến thức nào, giáo viên cũng phải có những phương pháp dạy học thích hợp
với từng đối tượng học sinh và phù hợp với nội dung kiến thức của môn học
mà mình dạy., đồng thời nó cúng phải phù hợp với tình hình thực tế của giáo
dục. Theo xu hướng đổi mới giáo dục, mục tiêu hàng đầu của dạy học là phát
triển năng lực của người học và theo điều 5 luật Giáo Dục năm 2005 quyết
định: “Phương pháp dạy học phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư
duy sáng tạo cho người học; bồi dưỡng năng lực tự học, khả năng thực hành,
lòng say mê và ỷ chi vươn lên.” Để đáp ứng được yêu cầu này đòi hỏi phải có

phát triển năng lực cho học sinh trong dạy học đại lượng và đo đại lượng ở lớp 3.
3. Khách thể nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu
3.1. Khách thể nghiên cứu: Giáo viên và học sinh lớp 3.

3


3.2. Đối tượng nghiên cứu: Quá trình dạy học đại lượng và đo đại lượng theo
phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề.
4. Phương pháp nghiên cứu
4.1. Thiết kế nghiên cứu
- Nghiên cứu lý luận: chỉ ra sự cần thiết của phát triển năng lực giải
quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học đại lượng và đo đại lượng ở lớp 3.
- Điều tra, quan sát: Thực tiễn giáo dục toán về đại lượng và đo đại
lượng ở lớp 3.
- Thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực hiện một số giải pháp nâng cao
năng lực giải quyết vấn đề của học sinh ưong giải toán có liên quan đến đại lượng
và đo đại lượng.
4.2. Công cụ nghiên cứu
- Thiết kế các bài kiểm tra kết quả học toán về đại lượng và đo đại
lượng của học sinh lớp 3.
4.3. Thu thập và phân tích dữ liệu
- Thu thập số liệu
- Phân tích số liệu (định tính, định lượng)
5. Cấu trúc khóa luận
Ngoài phần mở đầu, kết luận và phụ lục, khóa luận được trình bày
trong ba chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc phát triển năng lực giải
quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học đại lượng và đo đại lựong ở lớp 3.
Chương 2: Giải pháp phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề

- Môn Toán góp phần rất quan trọng trong việc rèn luyện phương pháp
suy nghĩ, giải quyết vấn đề, góp phần phát ữiển trí thông minh. Những thao
tác tư duy có thể rèn luyện cho học sinh qua môn Toán bao gồm: phân tích
tổng hợp, so sánh, tương tự, khái quát hóa, trừu tượng hóa, đặc biệt hóa. Các

5


phẩm chất trí tuệ có thể rèn luyện cho học sinh bao gồm: tính độc lập, tính
linh hoạt, tính nhuần nhuyễn, tính sáng tạo.
* Mục tiêu môn Toán ở Tiểu học
Mục tiêu dạy học môn Toán ở Tiểu học nhằm giúp cho học sinh:
- Cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản ban đầu về số học:
Các khái niệm, tính chất, các phép toán trên số tự nhiên, phân số, số thập phân.
- Cung cấp cho học sinh kiến thức ban đầu về đại lượng, đo đại lượng
như : độ dài, diện tích, khối lượng, thơi gian và thể tích... các quan hệ và các
phép toán trên các số đo đại lượng.
- Cung cấp cho học sinh kiến thức ban đầu về một số yếu tố hình học
biểu tượng: hình tròn, hình vuông, hình chữ nhật, tam giác... các quy tắc tính
chu vi, diện tích, thể tích của các hình đã học.
- Cung cấp cho học sinh kiến thức ban đầu về một số thống kê đơn giản
như: giải số liệu, biểu đồ, biểu đồ hình quạt.
- Góp phần bước đầu phát triển năng lực tư duy, khả năng suy luận hợp
lí và diễn đạt chung (nói và viết) cách phát hiện và giải quyết vấn đề đơn giản,
gần gũi tỏng cuộc sống; kích thích trí tưởng tượng; gây hứng thú học tập toán;
góp phần hình thành bước đầu phương pháp tự học và làm việc có kế hoạch
khoa học, chủ động, linh hoạt, sáng tạo.
Mục tiêu dạy học Toán ở Tiểu học nhấn mạnh đến việc giúp học sinh
có những kiến thức và lỹ năng cơ bản, thiết thực, có hệ thống nhưng chú ý
hơn đến tính hoàn chỉnh tương đối của các kiến thức và kỹ năng cơ bản đó.

5. Khái niệm ban đầu về phân số (lớp 4) cách đọc, cách viết, so sánh,
thực hành cộng, trừ, nhân, chia trong trường hợp đơn giả.
6. Khái niệm ban đầu về số thập phân (lớp 5), cách đọc, cách viết (trên
cơ sở mở rộng, hệ ghi số thập phân). So sánh và sắp xếp thứ tự, cộng, trừ, nhân,
chia các số thập phân (một số tính chất cơ bản của phép tính, tính nhẩm nhân).
Dại lượng - Đo đại lượng
1.

Khái niệm ban đầu về các đại lượng thông dụng như: Độ dài, khối

lượng, thời gian, diện tích, thể tích, tiền Việt Nam.

7


Chẳng hạn: Lớp 1 học về: cm; lớp 2 học: km, m, dm, cm, mm; lớp 3:
sử dụng đo thông dụng là km, m; lớp 4: bảng đơn vị đo độ dài, khối lượng;
lớp 5: hoàn thành bảng đơn vị đo dộ dài ở 2 dạng : số tự nhiên, số thập phân.
2. Khái niệm ban đầu về đo đại lượng: Một số đơn vị đo thông dụng
nhất, kí hiệu, quan hệ giữa một số đơn vị đo thông dụng nhất, kí hiệu và quan
hệ giữa một số đơn vị đo và việc chuyển đổi đơn vị đo
3. Thực hành đo đại lượng, giới thiệu dụng cụ đo, thực hành đo.
Chẳng hạn : Dạy về ki-lô-gam, lít (sử dụng đồ dùng - dụng cụ đo như:
cân, chai, ca 1 lít)...
4. Cộng trừ nhân chia các số đo đại lượng cùng loại.
Yếu tổ hình hoc :

1. Các biểu tượng về hình học đơn giản :
- Điểm, đoạn thẳng, đường thẳng (Lớp 1)
- Đường gấp khúc, tam giác, tứ giác (Lớp 2)

2. Giải các bài toán hợp:
(Toán hợp là sự kết hợp của một số bài toán đơn).
+ Toán hợp giải bằng hai phép tính.
+ Toán liên quan rút về đơn vị.
+ Toán tìm hai số khi biết tổng và hiệu của hai số đó.
+ Toán tìm hai số khi biết hiệu và tỉ số của hai số đó.
+ Toán tìm hai số khi biết tổng và tỉ số của hai số đó.
(Ở lớp 4 bài toán hợp có đến 3 bước tính)
+ Bài toán trắc nghiệm liên quan đến biểu đồ, bản đồ, tỉ lệ bản đồ.
+ Bài toán về đại lượng tỉ lệ thuận, tỉ lệ nghịch (Các bài toán có liên
quan đến quan hệ tỉ lệ khi giải có thể dùng phương pháp “rút về đơn vị” hoặc
phương pháp “tỉ số”).
* Đặc điếm, cấu trúc nội dung, chương trình môn toán ở Tiếu học
- Chương trình Tiểu học môn Toán đưa vào một số nội dung có nhiều ứng
dụng trong học tập và đời sống; chẳng hạn: dạy học phân số hoàn chỉnh hơn với
thời lượng nhiều hơn so với chương trình cải cách giáo dục đã điều chỉnh; giới

9


thiệu thêm về hình bình hành, hình thoi, hình trụ, hình cầu; giới thiệu một số yếu
tố thống kê phù hợp với trình độ học sinh Tiểu học; bước đầu làm quen với máy
tính và sử dụng máy tính đúng mức. Coi ừọng công tác thực hành toán học, đặc
biệt là thực hành giải quyết vấn đề trong học tập và trong đời sống.
- Chương tình được sắp xếp theo nguyên tắc đồng tâm hợp lí, mở rộng
và phát triển dần theo các vòng số, từ các số trong phạm vi 10, trong phạm vi
100, 1000, 100 000 đến các số có nhiều chữ số, phân số, số thập phân đảm
bảo tính hệ thống và thực hiện ôn tập, củng cố thường xuyên.
- Dạy học số học tập ưung vào số tự nhiên và số thập phân. Dạy học
phân số chỉ giới thiệu một số nội dung cơ bản và sơ giản nhất phục vụ chủ

- Biết tìm một trong các phần bằng nhau của một số (trong phạm vi các
phép chia đơn giản đã học).
2. v ề đại lượng và đo đại lượng:
- Biết đo và ước lượng các đại lượng đo thường gặp bao gồm:
+ Có hiểu biết ban đầu về hệ thống đơn vị đo độ dài, mối quan hệ giữa
một số đơn vị đo độ dài thường gặp, biết sử dụng một số đơn vị đo độ dài để
đo độ dài và ước lượng các độ dài đơn giản.
+ Củng cố những hiểu biết ban đầu về: đo khối lượng với hai đơn vị đo
thường gặp là ki-lô-gam và gam; đo thời gian với các đơn vị thường gặp là
giờ, phút, ngày, tháng, năm, biết sử dụng lịch và đồng hồ khi đo thời gian, sử
dụng tiền Việt Nam trong sinh hoạt hàng ngày.
- Có hiểu biết ban đầu về diện tích của một hình và đơn vị đo diện tích
(xăng - ti - mét vuông).
- Thực hành đo thời gian, đo khối lượng, đo dung tích, chuyển đổi và
sử dụng tiền Việt Nam.
3. v ề các yếu tố hình học
Biết thêm về hình chữ nhật và hình vuông bao gồm:

11


- Nhận biết các yếu tố của một hình (góc, cạnh, đỉnh) và đặc điểm của
hình chữ nhật và hình vuông.
- Biết tính chu vi hình chữ nhật và hình vuông.
- Thực hành xác định góc vuông bằng ê-ke. Thực hành vẽ góc vuông,
vẽ hình chữ nhật và hình vuông.
4. v ề giải toán có lời văn
- Bước đầu vận dụng các kiến thức, kỹ năng của môn toán để giải
quyết các vấn đề đơn giản thường găp, chẳng hạn giải toán có lời văn có không
quá hai bước tính.

môn Toán trong giai đoạn lớp 1, lớp 2, lớp 3; chuẩn bị cho học sinh chuyển
sang giai đoạn học tập phát triển tiếp theo ở lớp 4 và lớp 5.
- Toán lớp 3 quán triệt quan điểm phổ cập giáo dục và dạy học phát
triển, đem lại sự bình dẳng về chất lượng giáo dục toán học và khuyến khích
năng lực phát triển của các đối tượng học sinh.
1.1.2. Dạy học đại lượng và đo đại lượng ở Tiểu học
1.1.2.1. Vấn đề chung về dạy học đại lượng và đo đại lượng ở Tiểu học
* Mục đích, yêu cầu dạy học đại lượng và đo đại lượng ở Tiểu học
- Giới thiệu một số kiến thức sơ dẳng về các đại lượng, làm cho học
sinh nắm được các kỹ năng thực hành về đo đại lượng.
+ Biết dùng số để đặc trưng cho các giá trị của đại lượng.
+ Biết sử dụng các dụng cụ đo thích hợp, biết tiến hành các phép đo
thực hành, có kỹ năng ước lượng số đo.
+ Nắm chắc đơn vị đo, hệ thống đơn vị đo. Biết biểu diễn số đo, chuyển
đổi số đo, thực hiện phép tính trên các số đo.
- Hỗ trợ và củng cố các kiến thức liên quan trong môn Toán, phát triển
năng lực thực hành, năng lực tư duy của học sinh.

13


+ Các kiến thức đo đại lượng gắn bó, hỗ ữợ, củng cố các kiến thức số
học và ngược lại.
+ Phép đo các đại lượng hình học sẽ bổ sung các hiểu biết về đối tượng
hình học, hoàn chỉnh nhận thức về hình hình học.
+ Nhận thức về đại lượng, thực hành đo đại lượng trong sự kết hợp với
số học, hình học sẽ góp phần phát triển trí tưởng tượng không gian, khả năng
phân tích-tổng hợp, trừu tượng hóa- khái quát hóa, tác phong làm việc khoa học...
* Đặc điểm nội dung, chương trình dạy học đại lượng và đo đại lượng
ở Tiểu học

- Làm tính và giải toán liên quan tới các số đo độ dài.
- Thực hành đo độ dài và ước lượng độ dài trong các trường hợp đơn giản.
2. Dạy học về khối lượng
- Nhận biết tên gọi, kí hiệu và biểu tượng của đơn vị đo khối lượng.
- Biết đọc, viết số đo với đơn vị gam.
- Nhận biết quan hệ giữa hai đơn vị kilôgam và gam.
- Làm tính và giải toán liên quan đến các số đo khối lượng gam và
ki-lô-gam.
- Tập sử dụng cân đĩa và cân đồng hồ để thực hành cân các đồ vật thông
dụng hàng ngày, tập ước lượng khối lượng trong một số trường hợp đơn giản.
3. Dạy học về thời gian
- Đo thời gian với các đơn vị đo thường gặp là: giờ, phút, ngày, tháng, năm.
- Củng cố và nhận biết các mối quan hệ giữa 2 đơn vị đo thời gian
như:l ngày có 24 giờ, 1 giờ có 60 phút, 1 năm có 12 tháng, số ngày cụ thể
trong từng tháng.
- Biết xem đồng hồ (chính xác đến từng phút).
- Biết đọc và sử dụng lịch (lịch bóc hàng ngày hoặc lịch quyển).
- Củng cố nhận biết về thời điểm và khoảng thời gian.
4. Dạy học về tiền Việt Nam

15


- Giới thiệu các loại tiền giấy: 2000đồng, 5000đồng, lO.OOOđồng,
20.000đồng, 50.000đồng, ...
- Làm quen với các đồng tiền kim loại: 5000đồng, 2000đồng,
lOOOđồng, 500đồng và 200đồng.
- Tập đổi tiền và sử dụng tiền Việt Nam trong sinh hoạt hàng ngày.
5. Dạy học về diện tích.
- Hình thành biểu tượng ban đầu về diện tích của một hình.

hơn mối quan hệ giữa các đơn vị đo độ dài. Các phép tính số học làm cơ sơ
cho việc Jạy học các phép tính trên số đo đại lượng và ngược lại việc dạy học
các phép tính sẽ cho phép củng cố , mở rộng kỹ thuật tính trên các số.
- Các kiến thức, nội dung về đại lượng và đo đại lượng không được dạy
một cách hệ thống mà chúng được củng cố thông qua việc lồng ghép, đan xen
vào các kiến thức khác. Dần đến học sinh luôn được củng cố, ôn luyện các
kiến thức về đại lượng và đo đại lượng một cách xuyên suốt quá trình học và
các bài toán về nội dung đại lượng và đo đại lượng rất phong phú, gần gũi với
đời sống thực tiễn.
Chẳng hạn, khi học về đơn vị đo diện tích thì chúng được áp dụng,
củng cố thông qua các bài toán có lời văn hay các bài toán về tính diện tích
của hình vuông, diện tích hình chữ nhật. Hoặc các đơn vị đo khối lượng hay
đơn vị đo dung tích cũng được củng cố, luyện tập qua các bài toán có lời văn
ở tất cả các bài học trong sách giáo khoa.
Ví dụ: trong bài: “Bài toán liên quan đến rút về đơn vị” ở phần hình
thành kiến thức mới cả hai bài tập đều sử dụng đến đơn vị đo dung tích (lít)
mà học sinh đã được học ở lớp 2. Đến phần thực hành luyện tập, học sinh lại
được củng cố lại đơn vị đo khối lượng (ki-lô-gam) thông qua bài tập 2.

17


- Hệ thống bài tập đưa ra ở các bài hình thành kiến thức mới về đại lượng
và đo đại lượng phong phú, đúng với chuẩn kiến thức, kỹ năng mà học sinh cần
đạt trong bà học đó, không có các bài quá khó vượt quá sức của học sinh. Đồng
thời, hệ thống bài tập gần gũi, thiết thực với cuộc sống thực tế hàng ngày.
Ví dụ: bài “Đề-ca-mét. Héc-tô-mét” hệ thống bài tập đưa ra chỉ trong
phạm vi củng cố lại mối quan hệ của hai đơn vị đo với các nhau và mối quan
hệ của chúng với đơn vị đo mét để tạo tiền đề cho bài học tiếp theo “Bảng
đơn vị đo độ dài” thông qua bài tập 1 và bài tập 2. Đồng thời, học sinh còn


Thực hành đo độ dài

5

Gam

65

6

Tháng, năm

107

7

Thực hành xem đồng hồ

123,125

8

Tiền Việt Nam

130,157

9

Diện tích của một hình